Difference between revisions 2310976 and 2426176 on bewiki

{{арфаграфія}}
{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Марыупаль
|арыгінальная назва    = Маріуполь
|падначаленне          = 
|краіна                = Украіна
|герб                  = Mariupol gerb.png
(contracted; show full)
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Марыупаль'''<ref name=pr>Напісанне '''Марыупаль''' у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.159</ref> ({{lang-uk|Маріуполь, Маріюпіль}}) — горад [[Украіна|Украіны]] ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], на беразе [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў вусці рэк Кальмі
ўус і Кальчык. Насельніцтва (з улікам паселішчаў, што ўваходзяць у склад горада) — 493 245 чалавек⏎
⏎
  (1 красавіка 2009 года)[1]. Адзін з буйнейшых цэнтраў [[Металургія|металургіі]] і [[Машынабудаванне|машынабудавання]], буйны марскі порт. Кліматычны і⏎
гразевы [[Бальнеалогія|бальнеалагічны]] курорт. Марыупаль уваходзіць у дзясятку буйнейшых гарадоў Украіны, горад з'яўляецца важнейшым прамысловым і эканамічным цэнтрам краіны. Раён кампактнага пражывання [[грэкі|грэкаў]].

== Пераклад назвы ==
Сучаснаея назвуа «Марыупаль» адбывутвараецца ад слова «полі» (па-грэчаску «Πόλη» — «горад») і азначае «Горад Марыі» (у гонар Марыі Фёдараўны — спадчынніцы царскага трона).

== Гісторыя ==
{{арфаграфія}}⏎
Марыупаль быў заснаваны ў шаснаццатымXVI стагоддзі, як [[Казацтва|казацкі]] вартавы пост («зымовнык») спачатку пад назвай «Дамаха», а пазней як казацкая крэпасць пад назвай «Кальміўус» (па назве размешчанай тут ракі), з 1611 стаўшы адміністрацыйным цэнтрам «Кальміўускай Паланкі» - адміністрацыйнай адзінкі ўкраінскіх казакоў. З 1774 тэрыторыя сучаснага горада стала належаць [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], згодна з Кючук-Кайнарджійскамуй мірнамуй дагаворумовай. У 1778 годзе тут быў заснаваны першы на тэрыторыі сучаснага [[Данбасаецкі каменнавугальны басейн|Данбаса]] горад — Паўлаўск, з'явілася першая царква. Праз адзін год расійскаеі царскі ўрад вырашылаў перасяліць сюды 18408 грэкаў, якія прыгняталі, знаходзячыся ў  з [[Крым|Крымеа]]. Перасяленнем грэкаў з Крыму кіраваў [[мітрапаліт Ігнат]], які затым доўгі час кіраваў горадам. З 29 верасня 1779 года горад мае цяперашняяюю назвау — Марыупаль.

Доўгі час горадМарыупаль з'яўляўся месцам выключнага пражывання грэкаў, развіваўся як буйны цэнтр гандлю і рыбнай лоўлі. У дзевятнаццатым стагоддзі горад стаў цэнтрам Марыупальскія паветаага [[Уезд|ўезда]] — адміністрацыйнай адзінкі Расійскай Імперыі. У канцы дзевятнаццатага стагоддзя тут былі пабудаваны марскі порт (29 жніўня 1889) і чыгунка (1882 год), якая злучыла Марыупаль з асноўнымі рэгіёнамі краіны, пачала развівацца цяжкая прамысловасць (1 лютага 1897 года пабудаваны завод «Нікапаль-Марыупальскія грамадства», а ў 1899 пабудаваны завод «Рускі Провіданс», цяпер гэтыя два заводы ўваходзяць у склад Марыупальскага металургічнага камбіната імя Ілліча). Да 1920 года горад стаў адным з найбуйнейшых металургічных цэнтраў дзяржавы.  ⏎
⏎
⏎
⏎
Савецкая ўлада ў горадзе была ўстаноўлена 30 снежня 1917 года ў выніку ўзброенага паўстання, але практычна без ахвяр. З 7 Сакавіка 1923 года па 27 лютага 1932 года горад стаў цэнтрам Марыупальскай акругі — адміністрацыйнай адзінкі [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], а з 17 ліпеня 1932 года ўвайшоў у склад [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] (у даваенны час звалася «Сталінская вобласць»). У савецкі перыяд гісторыі горада, Марыупаль значна павялічыўся, насельніцтва горада павялічылася больш чым у дзесяць разоў, з'явіліся першыя небаскробышматпавярховікі, унутрыгарадскі транспарт (трамваі і тралейбусы), з'явіліся новыя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку металургічны завод «Азовсталь» (11 жніўня 1933 года), коксахімічны завод «Маркохім» (27 верасня 1935 г.) і машынабудаўнічы завод «Азовмаш» (28 красавіка 1958).  ⏎
⏎
⏎
⏎
Вялікія страты горад панёс у выніку [[Галадаморы, Украіна|галадамораў]] 1921—1922, 1932—1933, 1946—1947 гадоў, [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]] 1933 і 1937 гадоў, генацыду грэчаскага народа сіламі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] у 1937 годзе, а таксама ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецка-нацысцкай акупацыі горада ў 1941—1943 гг. Аднак жыхары Марыупаля хутка аднавілі разбураныя падчас вайны заводы і жылыя кварталы горада. З 22 кастрычніка 1948 г. па 13 студзеня 1989 горад меў назву — Жданаў (у гонар савецкага палітычнага дзеяча).

У цяперашні час Марыупаль — найбуйнейшы прамысловы цэнтр Данбаса, тут вырабляецца найбольшая колькасць чыгуну і сталі ў краіне, працуе найбуйнейшы машынабудаўнічы завод Украіны. Маюцца тэатр, тры музея, два ўніверсітэта, газеты і тэлебачанне. Марыупаль у апошнія дзесяцігоддзі пастаянна сутыкаецца з экалагічнымі і эканамічнымі праблемамі.

=== Узброенны канфлікт на Ўсходзе Украіны ===
Вясной 2014 года горад Марыупаль стаў арэнай барацьбы паміж [[Сепаратызм|прарасійскімі элементамі]] і украінскімі сілавікамі. Па яе выніку горад застаўся падкантрольны Украіне.

24 студзеня 2015 года адбыўся [[Абстрэл Марыупаля 24 студзеня 2015 года|абстрэл горада]] сіламі "ДНР", загінула 30, паранена 97 чалавек.⏎
⏎
== Насельніцтва ==
Насельніцтва Марыупаля складае чалавек 486856 (2011) з улікам прыгарадаў. Максімальная колькасць насельніцтва — 550,000 каля чалавек назіралася ў 1992 годзе.⏎
⏎
Нацыянальны склад: украінцы складаюць каля 48 %, рускія — 43 %, грэкі — 7 %, а таксама беларусы, яўрэі, армяне, балгары і іншыя народы. Максімальная колькасць насельніцтва — 550,000 каля чалавек назіралася ў 1992 годзе. ⏎
⏎
⏎
⏎
Абсалютная большасць насельніцтва (каля 87 %) размаўляе на рускай мове, украінскай мовай карыстаецца менш за 10 % насельніцтва. Адметнай асаблівасцю горада з'яўляюцца мясцовыя грэчаскія мовы (мовы «грэкаў Прыазоўя»): румейскай мова (грэка-элінскайя) і ўрумскай мова (грэка-татарскайя). На мясцовых грэчаскіх мовах кажуцьразмаўляюць 2% насельніцтва на 2 %.

== Прамысловасць ==
У горадзе маецца вялікая колькасць буйных прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку найбуйнейшае прадпрыемства Данбаса — Марыупальскі металургічны камбінат імя Ілліча, а таксама металургічны завод «Азовсталь», машынабудаўнічы завод-гігант «Азовмаш», суднарамонтны завод, прадпрыемствы хімічнай, коксахімічнай, харчовай і лёгкай прамысловасці. Найбуйнейшыя транспартныя прадпрыемствы: гандлёвы марскі порт, аэрапорт, чыгуначны вакзал, аўтавакзалы і ўнутрыгарадскі транспарт (трамвай, тралейбус, аўтобус, маршрутныя таксі).

== Адміністрацыйны падзел ==
Марыупаль падзяляецца на чатыры адміністрацыйных раёна з колькасцю насельніцтва больш за 100 000 чалавек: «Жовтневі» (цэнтральны, самы вялікі па насельніцтву), «Ільічоўскі», «Арджанікідзаўскі», «Прыморскі». Акрамя таго, гарадскім уладам падпарадкаваныя побач размешчаныя пасёлкі: Сартана, Стары Крым і Талакоўка.

== Упраўленне ==
Жыццём горада кіруе гарадскі савет Марыупаля — мясцовы [[парламент]], які складаецца з 76 дэпутатаў. На чале гарадскога савета знаходзіцца [[мэр]] горада («гарадскі галава»). З 1998 года мэр горада — Юрый Хоатлубей. АРаней абсалютная кболькшасць дэпутатаў прадстаўляюцьлі палітычную Партыю рэгіёнаў Украіны, маюццаеліся таксама дэпутаты камуністычнай, сацыялістычнай і іншых партый.

== Архітэктура ==
Цэнтральная частка горада прадстаўлена пераважна пяціпавярховымі дамамі, новыя жылыя кварталы, якія забудаваны дамамі ў 10 і 12 паверхаў, размешчаныя па перыферыі і ўдалечыні ад прамысловых прадпрыемстваў. Каля паловы жылой забудовы прыходзіцца на аднапавярховыя сядзібныя хаты. Значная тэрыторыя занятая прамысловымі прадпрыемствамі.

== Экалогія ==
Марыупаль з'яўляецца адным з самых забруджаных гарадоў Украіны дзякуючы вялікай колькасці выкіданых прамысловых газаў і пылу. Самай вялікай крыніцай [[Забруджванне|забруджвання]] экалогіі з'яўляюцца металургічныя і коксахімічныя прадпрыемства. Цэнтральная частка горада размешчана на шляху ветру ад металургічнага завода «Азовсталь», пабудаванага ў 1933 годзе ў самым цэнтры горада на беразе Азоўскага мора. Акрамя таго, важнай крыніцай забруджвання з'яўляецца перагрузка небяспечных грузаў у марскім порце.

== Адукацыя ==
У Марыупалі знаходзяцца два дзяржаўных універсітэты (Марыупальскі і Прыазоўскі тэхнічныя), Азоўскі марскі інстытут, каля шасцідзесяці школ, некалькі тэхнікумаў, каледжаў, ліцэяў.

== Культура ==
У горадзе маецца рускі драматычны тэатр, мноства кінатэатраў, забаўляльных цэнтраў, тры музея і выставачныя залы. Выпускаюцца дзясяткі газет, маецца 4 тэлекампаніі. Марыупаль з'яўляецца спартыўным цэнтрам рэгіёну: моцная школа бокса, грэка-рымскай барацьбы, маюцца футбольныя, ватерпольные і баскетбольныя каманды, якія ўдзельнічаюць у чэмпіянатах краіны.

== Даведнік ==
Асноўныя славутасці горада: краязнаўчы і мастацкія музеі (адрас: вул Георгіеўская). Парк «Гарадскі сад» месяц, луна-парк «Экстрым-Парк» (адрас: праспект Металургаў), плавальны басейн «Няптун» (адрас: праспект Металургаў), лядовы комплекс «Айсберг» (адрас: парк імя Пятроўскага), гарналыжны спуск «Аляска» (штучны), гарадскія марскія пляжы, старая воаданапорная вежа (адрас: вуліца Варганова), жылыя дамы са шпілямі і будынак тэатра (адрас: Тэатральная плошча), палац культуры «Маладзёжны» (адрас: вуліца Харлампіеўская), корпус Індустрыяльнага тэхнікума (адрас: вуліца Георгіеўская), стадыёны «Ільічавец», «Азовсталь» і іншыя, помнікі такім асобам, як: Уладзімір Высоцкі, Архіп Куінджы (нарадзіўся ў Марыупалі), мітрапаліт Ігнат, Тарас Шаўчэнка і іншыя. Таксама там ёсць праваслаўныя і мусульманскія храмы. Побач з горадам размешчаны запаведнікі «Каменныя магілы» і «Хамутоўскі стэп» з унікальнай мясцовай флорай і фаўнай.

Тэлефонны код горада — +380629

Тэлефон паліцыі — 102, тэлефон медыцынскай дапамогі — 103 тэлефон выратавання — 101, тэлефон гарадской адміністрацыі — 332240, грэчаскага консульства — 345384, чыгуначнага вакзала — 334217, аўтавакзала — 331168, гасцініцы «Спартак» — 331088, гасцініцы «Еўрапейская» — 530373.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Mariupol|выгляд=міні}}
* [http://www.mariupol.com.ua Афіцыйная старонка]

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Марыупаль}}
[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]