Difference between revisions 71461 and 78177 on cewiki

[[Сурт:Абузар Айдамиров.jpg|200px|thumb|Абузар Айдамиров]]
X. Иэшам 

Дикачу гIуллакхашца вовшалахь хьалхе яккха гIорта...

Къуръан. 2 Сура, 143 аят

Шуна чов хилча, изза чов халкъана а хуьлу.

Къуръан. 3 Сура, 134 аят

1

Гати-Юьртахь харжамаш хиллачул тIаьхьа бутт сов хан яьллера.

Шайн толамах тешна гатиюьртахой, бIаьста ялташ а дийна, царна асарш а даьхна, хIинца мангала бевллера. Iуьйранна де шеллах мангала вахана, делкъале шайн жимачу цани тIе мангал тоьхна а ваьлла, цIа вогIучу Iелина а, Iусманна а новкъахь хезира, тахана юьртан гулам а хилла, АхьмадагIар дIа а баьхна, СаьIадгIар юьртан урхалле хаьржиыа бохуш. Иза хIун ду хьажа эвлаюккъе а ваьлла, цIа веъначу Iусмана дийцира цигахь хилларг.

Хьалххе пурстопаца барт а бина, дукхахболу нах кхаш тIе балха бахначу хенахь юьртан гулам кхайкхийнера СаьIадгIара, ткъа сийсара цара къайллах шайга хаам бина церан бартахой, шайн гергарчу нахаца юьртара ара ца бовлуш, цIахь севццера. Уьш йиллинчу хенахь майдана гулбеллера. АхьмадагIарна кхаж тесначу виъ бIе сов ста-гах цигахь цхьа иттех воккхастаг бен ца хилла. Хьалха кхузахь харжамаш беш закон талхийна, дукхахболу нах харжамашкахь дакъалоцуш а ца хилла аьлла пурстопа, цундела хIетахь юьртан урхалле хаьржина нах округан начальника чIагI ца бина. ХIетахь юьрто къастийна, ок-руган начальника къобалвина хилла пхи стаг - СаьIад, Iабди, Хьуьси, Панта-Хьаьжа, Инарла - юьртан урхалле харжа веза аьлла. Цигахь хиллачу Ахьмада а, Солтас а дуьхьало йина пурстопана, амма цига гулвеллачу ахбIе сов стага куьйгаш а айина, и пхи стаг хаьржина.

Iелина хьалххе дуьйна хаьара СаьIадгIара, мацца йина а, и ямартло йийриг хилар. Юьртахь церан тоба жима елахь а, Iедал цуьнгахьа ду. Юьртара дукхахболу нах я хIинццалц санна, оцу хьолахойн кога кIел Iен боза, я цаьрца къевсина, уьш коьртера охьабиссо беза. И тIаь-хьарниг дан нахехь ницкъ бац. Доцца аьлча, юрт шина декъе екъаелла. Овхьад мукъана а велара цIахь, цунах дагавала. Россе буьгучу нохчийн йолахойн хьокъехь Шела а, Соьлжа ГIала а вахана иза селхана. ЦIа маца вогIур ву а ца хаьа. Цкъа вахча, цIа ца вогIуш кIиранах а, шина кIиранах а Iа.

Iелас ламаз эцна тас-гIуммагIа дIадаккха чуеара цуь-нан кIентан йоI, итт шо хенара Шовда.

— Седа еънера хьо цIахь воцуш, - элира цо, цIенкъа горгам а хьокхуш.

— Лаа еънерий иза?

— Хьо ган еъна ша бохура. Са а гатделла. Юьртан гIуллакхашна тIера дIаевлира Iелин ойла-

наш. Иза цIа веъна ши шо гергга хан ю. Тохара цо, те-шаш а кхайкхина, Ахьмадца къамел динчул тIаьхьа дIа-тийра юьртахь царах лаьцна лела эладитанаш. Айза баттахь, шина баттахь цкъа йогIура шен кIант волчу. Дукха хьолахь кIентан бераш ган, царах цхьаъ цомгаш хилча. Ахьмад а вогIура, Iела волчохь нийсарой цхьаь-накхетча. Iусман а, Дауд а шина а кертахь а, арахь а болх хилча, вовшашна гIо деш цхьаьна хуьлура. Ткъа ялхитта шо долу Айзин йоI Седа хIора дийнахь бохург санна йогIура кхуза. Ма-йоггIу Iела волчу цIа чу а йогI-ий, цунна мара а оьккхий, цIа чохь цIано ян хIуттура. Iелин мотт-гIайба цIена латтадора, бедарш юьттура, цIен-къа нуй-гIум хьокхура, цунна бовхачу кхачик гIайгIа бора.

Iелина там бан гIертара уьш массо а. Амма цуьнан догдаьллера хIокху дуьненах. Шен хенарчу нахаца пхьоь-ханахь, мовладехь, сагIа доккхучохь охьахиъча а, наг-гахь вист а хуьлуш, тийна-таьIна Iара иза. Юьртан гIул-лакхашна юкъа а ца гIертара. Iелин сагатдийриг цуьнан хIусамнана цахилар а дацара. ХIусамнаной а белла, ат-талла дола дан доьзалхой а боцуш бисина дуккха къена нах бара. Ткъа Iелин кIант а, нус а, церан бераш а ду. Уьш массо а, кхин тIех хуьлийла доцуш, дика а бара цунна. Iелина там лоьхуш, мосазза а цунна зуда ялор а хьахийнера цара. Амма иза реза ца хуьлура, Ялийначу зудчуьнгара хIун там хир бара цунна? Бедарш юьттур яра, кхача а кечбийр бара, хIусам цIена а латтор яра. Оцу агIор несо а, кIентан бераша а, Седас а цхьа тайпа иэша хIума ца дуьтура цунна. Зуда ялийча, цаьршинна юкъахь безам-марзо хир ю бохург дIадаьллера. ХIокху хIусамехь цхьаьна-м Iийр дара. Хийра ши адам санна. Болчунна тIе а и бала ца оьшура Iелина. Цо дуьненахь яккха йисина хан дукха хир яц. Тахана ву а, кхана хир ву а ца хаьа. Шовзткъа шарахь а Iийна иза хIусамнана йоцуш, мел йисинехь а, йисинчу хенахь а Iийр ву.

ХIун дара а хаац, цхьа хан яьлча, цкъацкъа де-буьй-са схьалоций, сингаттамо бIарзвора иза. Цо мел чIогIа дуьхьало ярах, шайтIано даг чу туьйсура ша дийна а волуш Айза маре яхар. Ша мел собаре велахь а, иза кхин цкъа а хьехо ца оьшуш чекхдаьллехь а, наггахь иза Iет-къара Iелина.

Сибрехь волуш Iелас ният динера, нагахь санна ша мацца а цкъа дийна даймахка верзахь, шен таро а, мога-шалла а хилахь, Хонкара а вахана, цигахь дозанехь вийна дIавоьллинчу вешин Аьрзун а, цуьнан доттагIчун Чорин а кошан барза тIе хIотта. Иштта чIогIа шен сагатделча, цхьана ханна кхузара дIа а ваьлла, цига а, Гуьржех, шен доттагIа Николаз волчу а ваха дагадогIура цунна. Амма цига воьдуш ахча дезара. Ткъа Iелин иза дацара, хир ду ала меттиг а бацара.

Iелин сингаттам дIаойуш, хIокху дуьненах бозабел-ла бисина цуьнан деган буткъа цхьа хьаса ца ходуьй-туш, Iаьржачу бодашкахь серло луш къега чиркх санна, цунна серло луш еккъа цхьа Седа яра. Iелин шен йоI ца хиллера. Хилча а, шен йоI а хир яцара цунна Седа санна дика. Ткъа шен йоI хилча, иза Седел тIех дукхаезар яца-ра Iелина. Iаламат оьзда, хаза гIиллакхаш ду Седин. Оцу дерригеяал а совнаха, кхин а дара Iелин дог-ойла цу йо-Iах йоьзна. Ша ма-ярра жимчохьлера Айза яра Седа. ХIетахьлерчу Айзинчух тера юьхь-сибат, Iаьржа, юькъа, еха месаш, бIаьргашна тIехула тIамарш яржийна Iаьр-жа цIоцкъамаш, хьекъале, къинхетаме Iаьржа бIаьргаш, дуткъа, куьце дегI. Ткъа аз мел тера ду! Эсала, дог хьос-туш, маслаIате. Цкъацкъа вицлой, шен а, Айзин а йоI хетара цунна Седа. Сих-сиха Седин хиндолчу дахаран ойла а йора Iелас. Цхьана осалчу стаге маре а яхана, иза дакъазаяларна а кхоьрура. Иза ша реза волчу стаге маре а яхана, цIа-цIе а, керт-ков а долуш, доьзал а болуш, яха хиъна де галлалц ша вахаре са а туьйсура. Дави-гпрг, Овхьад велахьара цхьа пхийтта-ткъа шо къона. Цуьнца я иза санначу къонахчуьнца ирсе хир яра Седа.

Массо а де долалора Iелин, Седа схьаяре ладоьгIуш. Седин когийн тата а девзара, цо керта-арахь дуккха а адамашна юкъахь мел меллаша къамел деш хилча а, цуьнан аз а девзара. Седе хьоьжуш, цунна карлайолура генна дIаяхана, гIан а, туьйра а хилла йисина шен а, Айзин а къона хан. Шен безам хоуьйтуш, шовданан коь-ртехь ша Айзига дуьххьара къамел дар а. ХIора дийнахь суьйранна Айза, кIудал пхьаьрсах а тесна, шайн кертара араяьлча, шовданан коьрте кхаччалц а, иза хи эцна дIа-йоьдуш а, ша цунна улло а хIоьттина, меллашчу боларахь, лохха къамел деш, шаьшшимма яьккхина хан а. ТIак-кха шаьшшиъ цхьаьнакхетта хьалхара хала шераш а. ТIаккха Айзин дегIаца Iумар а волуш, шаьшшиъ Оьрза-гIала дахча, цигахь гIалгIазкхаша шайн ворданна гуо бича, Айзин кхераялар а. ТIаккха ша Хонкара ваха нов-къа валале а, лаьцна Сибрех вахийтале а шаьшшимма цхьаьна яьккхина ши буьйса а...

Ша цIахь воцуш схьа а еъна, Седа дIаяхана аьлча, чам байра Iелина. Тахана кхин йогIур ма яц иза. ХIара делкъал тIаьхье а, тховсалера буьйса а шарал яхлур ю Iелина.

Иза шен ойланех юкъахваьккхира керта деъначу ко-гийн татано. Иза Iусман вацара. Цуьнан когийн тата а девзара Iелина. Иза хIокху керта цкъа а ца веъначу сте-ган когийн тата дара. Iеле цкъа-шозза мохь тоьхна, йил-лина лаьттачу неIаре схьахIоьттира юьртан туркх. Чу вехча, цIа чу а ца велира.

- Iела, пурстопа канцалле кхойкху хьо, - элира цо, и шиъ хьал-де хаьттина ваьлча.

ХIунда кхойкху бохуш, туркхе хеттар эрна дуйла хуу Iела, шена тIе цIена духар а дуьйхина, юкъах дети-ца кхелина доьхка а, шаьлта а дихкина, аравелира.

2

Юьртан канцелярин кертахь гоьзанех дIатесна ит-тех говр а, белшех кхозуш тоьпаш а йолуш, хIиттина лаьт-таш а, хевшина Iаш а масех салти а вара. Цхьамма а ца сацош канцеляри чу ваьллачу Iелина, цицигачух тера мекхаш а дусийна, мукадехкачух тера ши бIаьрг а цIий-бина, цхьана хIуманна-м оьгIазвахана СаьIадана тIе-къекъаш Хамов карийра. Iела неIарх чуваьлча, хазахий-тира СаьIадана.

- ХIара ву-кх ахь схьакхайкхийтина Абубакаров Iела! -юьхь екхаелира цуьнан.

Iелас оьрсийн маттахь маршалла хаьттира пурстопе. Амма вукхо иза дIа ца ийцира. 

- Хьо ву и бунтовщик? Каторжник? Социал-демо-крат? - цавашаре вела а къежаш, Iелига хьежа хIоьтти-ра Хамов. — Делора ву, церан ваша хила ма веззара! Нох-чо - социал-демократ! Ревво-люцци-оннер! ХIара-м Iала-мат беламе дай! - Iелин гай тIе шедакхаж Iоьттина, гIад-вахана велавелира иза.

Iелас хала сатуьйхира.

- Муьлхачарах ву хьо? Болыиевик ву, меньшевик ву?

- Цхьаннах а вац, — паргIат жоп делира Iелас. - Цаь-рца хила къена ву со. Амма болыневикийн гIуллакх ас даггара къобалдо. Цхьа ткъех шо къона велахьара, шеко йоцуш цаьрца хир вара.

- Сацае хьайн муцIар, къена вир! Хьуо хьанна хьал-ха лаьтта хаьий хьуна? ДIабаккха хьайн коьртара куй!

- Нохчийн гIиллакх дац коьртара куй дIабоккхуш. Ткъа хьо мила ву а хаьа суна. Овхьада вийцина, ма-варра...

- Хьайга бохург дехьа, Iела, - кхеравелла, юкъа-вуьйлира СаьIад. - Мухха велахь а, Iедалан векал ма ву иза...

Iелин оьгIазечу хьажаро дIатевира СаьIад.

- ЛадогIахьа, господин пурстоп, хьуна хаьий ткъа хьуо мила Iамо, мила кхеро гIерта? - Хамовна тIевирзира Iела. — Эрна карзах ма вийла. Сан кхузткъе пхийтта шо ду. Шун олалла тIе ца лаца гIерташ, сайн дейтта шо кхаьчча, кара герз а эцна, ялхитта шарахь шуна дуьхь-ал тIом бина ас. Цхьа шо Хонкаран жоьжахатехь а, ткъе берхIитта шо Сибарен каторгин жоьжахатехь а даьккхи-на. Со цхьаъ вац оцу жоьжахатехула чекхваьлларг, Шун паччахьо тхоьгара мохк дIабаьккхина, тхо лолле доьх-кина. Тхан даьIахкаш юьйдина Россин а, Хонкаран а мас-со а маьIIехь. Шун инзаре боккхачу ницкъа кIел ах хIал-лакьхилла тхан къам. Амма тхо гора хIитто а, тхан коь-ртара куйнаш дIадаха а ницкъ ца хилла шун цкъа а я хир а бац. Кхин сан дегIах шедакхаж ма Iотталахь, ас могуьйтур дац хьуна!

Хамов шен тапчин хумпIарх тасавелира.

- Ларлолахь, господин пурстоп! — шаьлтанан макъар-на тIе куьг а диллина, цхьа гIулч хьалха тесира Iелас. -Охьадахийта ши куьг! Ахь уьш меттахъхьадахь, ас чоко арахоьцур ю хьан!

Схьаяьстина хумпIар тIекъовла а ца ваьхьна, СаьIа-дана тIевирзира Хамов:

- Ткъа хьо хIун деш лаьтта кхузахь, хорша еъча санна, вегош? КIилло! Массеран а цхьабарт бу шун, вар-рашI Салтий схьа а кхайкхий, дIалацийта каторжник!

Оцу минотехь арахь гIовгIанаш евлира. Корехула арахьажавеллачу Iелина, Доша коьртехь а волуш, говраш-кахь, герзаца масех стаг гира.

— Арадала оцу чуьра, СаьIад боху гIизби! - хезара Дошин мохь. - Аш Iелин коьрта тIера цхьа чо божабахь, хIокху юьртара шу иттех стаг сийначу цIарах вагор ву!

Кхаш тIера цIа богIу нах, шайна тешнабехк бинийла хиъна, цхьацца-шишша схьагуллуш, уьйтIахь йоккха тоба гулъелира. ТIехула тIе ша тIе мел кхаьчначуьнга, пур-стопа Iела лаьцна олура туркхо.

— Ахь тIаьхьахьехна хир бу уьш? - ара пIелг хьажий-ра Хамовс.

— ХIан-хIа, — корта ластийра Iелас. - Цаьрга орца аллал доккха хIума а дац хIара.

— Итт минот ялале уьш цигара ахь дIа ца бахахь, ас ирхъоллуьйтур ву хьо!

— Уьш кхузара дIабохур бу ас, амма сайн дуьхьа а доцуш, церан шайн дуьхьа. Цаьрга цIий ца Iанадайта.

Iела аравелира. Нахана тIе тоьпаш а ерзийна, шаьш хIун дан деза ца хууш, боьхна лаьттара учара салтий.

— Тоьпаш охьаяхийта, шайна шаьш дайийта ца ла-ахь, - элира цаьрга Iелас. - Вай-м цхьа адамаш дай.

Iела учахь гучуваьлча, гIовгIанаш совцийна, ладуьй-гIира наха.

— Вежарий! Шу хIунда гулделла кхуза?

— Тхуна тешнабехк бина оцу жIаьлеша!

— Шу леца баьхкина уьш!

— Оха вуьгуьйтур вац хьо!

— Арадовла цу чуьра, заддаш!

Iелас Iаса хьалалецира. Карзахбевлла нах дIатийра.

— ХIокху юьртара тхо масех стаг новкъа ву Iедална. Цуьнан цхьа а тайпа шеко яц. Амма шаьш къайлах да-галаьцнарг тахана тешнабехкаца чекхдаьккхи цара. Иза тахана нислур дац вайга. Собар ду коьртаниг. Бакъдерг толаза дуьсур дац. Овхьад цIа веъча, вовшех дага а девл-ла, цхьа нийса некъ къастор бу вай. Аш лелочо юьртана бохам бийр бу. Дуьло, шайн-шайн цIа гIо.

Коьрта тIехула йоккха, тиша шаьлта а лестош, масса-рал а карзахваьлла хьийзара къена Янаркъа.

— Iела, тхо Iехо гIерта хьо? - мохь хьоькхура цо. -Хьо а, Овхьад а, оха юьртан Iедале хаьржина пхи стаг а лаца ма баьхкина уьш! ХIей, СаьIад, оха дIахоуьйту хьоьга, царах цхьа стаг лаьцна вигахь, хIокху юьртара итт цIа догург хилар!

- Янаркъа! - бIогIамах Iаса а тухуш, аз айдира Iелас. — Тхо ворхI стаг лацарх, шу ерриг юрт, ерриг Нохчийчоь юьсу. Россера дерриг халкъаш набахте дохкалур дац Iедале. Ас аьлларг а дай, кхузара дIадовла. Аш цхьамма сихвелла я хотIе хилла, оцу салташна тохахь, тхо ворхI лаьцна вуьтур вац, юьртана доккха зулам дийр ду. Сих-лур дац вай, собаре а хилла, ойла а йина, Дала дайттинарг дийр ду.

Иза а аьлла, кхин вист а ца хуьлуш, канцеляри чу вахара Iела.

- И нах дIа хIунда ца бовлу цигара? - хаьттира кхе-равелла бос баьхьначу Хамовс. - Цара лелочо гойту хьо церан баьчча хилар! Амма хаалахь, кху юьртарчу Iедал-на цара новкъарло яхь, хьан дегI тангIалкхаш тIехь кхо-зург я хьо схьавеъначу вуха гIуриг хилар!

- Ас аьлла-кх хьоьга, господин пурстоп, со кхеро ма гIерта. Со кхеравала а, цецвала а хIума ца дисина дуьне-нахь. Ткъа ахь ирхъоллийтахь а, Сибрех вахийтахь а, сайн дахар кепекан меха ца хета суна. ХIокху дуьне-нахь сайн декхар кхочушдина ваьлла со. Цул а, суна эрна кхерамаш а ца туьйсуш, айхьа со схьа хIунда кхай-кхина дийцахьа.

Канцелярин кертара арабевллехь а, гена ца бовлуш, цхьаццанхьа тобанаш а йина севццера нах. Царах кхе-равеллера а хаац я Iелина кхерамаш тийсар эрна хиларх кхеттера а хаац, кхерамаш тийсар а дитина, паргIат къа-мел дан вуьйлира Хамов:

- Хьо Сибрехара цIа веъча, цига гулбеллачу иахана хьалха Iедална дуьхьал ахь дина крамоле къамел хаьа тхуна. ХIокху юьртахь адамаш карзахдаьхнарг хьо а, Хортаев Овхьад а ву. Нагахь саина ашшимма и питане мотт-эладитанаш ца дитахь, шуьшиъ лаца дезар ду сан. Иштта.бу округан начальникан Галаевн лаам.

ТIаккха Хамовс ма-дарра дийцира, Сибрехара цIа веъ-ча, ша волчу гулбеллачу нахана хьалха Iелас дина къамел.

- И къамел ас дар бакъду, господин пурстоп. Амма цул тIаьхьа шуна тIекхехьна мотт шаберг а харц бу. Со къена ву, сан могашалла дика а яц. Со цкъа а юьртан гуламехь а ца хилла, атталла пхьоьхана а ца вуьйлу. И цхьаъ ду. ШолгIа-делахь, хIокху Iедална мел реза ва-цахь а, сой, Овхьаддий дуьхьал ву цунна герзийн ниц-кьашца дуьхьало ярна, адамийн цIий Iанорна, хIокху махкахь бехачу машаречу оьрсашна зуламаш дарна. Иштта тхойша дуьхьал ву Iедало нохчашна тIехь латто-чу лоллина, Iазапна, цуьнан къизаллина. Тхойшинна луург хIокху махкахь Iедало хIоттийна чолхе, зуламе, бохаме хьал машаречу некъашца, российски законашца къастор а, нисдар а ду. Амма Iедална ца лаьа иза дан. Нохчийн махкахь барт, синтем, машар хуьлийла. Къаьм-нашна юкъахь барт а, машар а хуьлийла. Иза хьоьга дийцар эрна дуйла хаьа суна, Коьрта бехкениг Iедал ду. Хьо мила ву? Юкъалеларг. Хьайл лакхарчеран карахь тайниг, куьйга ловзо пелхьо. Округан начальнико хьай-на тIедиллинарг схьадохьуш вогIу, кхузахь тIуртIаз вал-лалц къаьркъа а муьйлий, дIавоьду. Хьалха гуламехь юьртан урхалла хоржуш, Iедало а, юьртарчу наха а къа-стийнарш а харжий, хIара гIуллакх машаре дIадерзада-хьара аш элира шуьга Овхьада. Аш иза ца дира. Хьо Ведана, ткъа СаьIадгIар шайн бартахошца гуламера дIа-бахара. Юьрто урхалле хаьржина нах дIабаха, церан метта шуьниш харжа аьлла, округан начальника салташца схьаваийтина хьо. Харжамашкахь дакъалаьцнарш бIе гергга стаг бен вац. Аш закон талхийна. Юрт карзахъяь-ккхинарш шу ду. Соьга ла а доьгIна, тахана кхузара дIа-бевлла и нах. Кхана соьга а ладугIур дац цара. Изза дина аш кхечу ярташкахь а. Халкъ паччахьна, Iедална дуь-хьалдаьккхинарш шу ду, господин пурстоп. Мел шайна ца лаахь а, цкъа Iедална, халкъана хьалха жоп дала де-зар ду шун.

Букъа тIехьа ши куьг а диллина, чухула дIасаволаве-лира Хамов. Iелас шена тайниг, пелхьо алар дагах кхет-та, оьгIазваханера иза.

- Йоза-дешар хаьий хьуна?

- Цхьа таро яло.

- Хьан Iамийна хьо?

- Каторгехь, бакъболчу оьрсаша.

- Муьлханиш бу и «бакъболу» оьрсий?

- Революционераш.

- И мотт дукха шера бу хьан, воккхастаг. Цо дикане кхачор вац хьо. СаьIад, кехат а, къолам а лол. Таханчул тIаьхьа айхьа паччахьна а, Iедална а дуьхьал цхьа дош эр дац алий, тIелацам язбел суна... Я хьашт дац. Къуръан да. Къуръанна тIехь дуй баор вай.

ГIуллакх дан кечвелла лаьтташ волу Саь Iад, кехат-къолам охьа а тесна, араиккхина, Къуръан дохьуш, сих-ха схьавеара.

- Ас ма -аллара , дуй баал , - стоьла т Iе диллинчу Къуръанехьа корта ластийра Хамовс . 

Iела ша волчуьра меттах ца велира.

- Иза дойла яц сан, господин пурстоп.

- ХIунда?

- Со къена, гIорасиз стаг ву. Амма сайн ницкъ а кха-чахь, аьтто а нислахь, нохчийн халкъана хиллачу боха-машна бехкечарах бекхам эца, цуьнан маршонехьа къий-са цкъа дуй биъна ас. Шалхонаш лело хан яц сан.

Ша хIун дича бакъахьа хир ду ца хууш, воьхна хьий-зара Хамов. Iела а, Овхьад а лаций, Ведана дIавалаве аьл-ла цуьнга Галаевс. Овхьад цIахь вац. Ткъа хIара Iела бехкевеш, схьалаца хIумма а дац, СаьIада а, Iабдис а боху хIара юьртан гIуллакхашна юкъагIерташ вац. Бехке хилча а, наха вуьгуьйтур а ма вац. ХIокхуьнца волчу бархI салтичо хIун дийр ду дийнначу юьртана дуьхьал? Ца байахь а, герз а, говраш а яьхна, дIахьовсор бу. ТIак-кха иза Хамовна доккха иэхь хир ду. ХIорш леца лаахь, Галаев ша вогIур ву кхуза, рота салтий а балош.

- Дика ду, воккхастаг. Тахана цкъа, къинхетам бина, вуьту хьо. Амма таханчул тIаьхьа диканна а, вонна а хьан цIе йоккхуш суна хазахь, ваханарг вуха ца вогIучу дIахьажор ву хьо. ХIинца мукъа ву хьо. Цкъачунна.

Ша чу веъча хаьттина маршалла дIа ца эцначу пур-стопан Iодика а ца еш, аравелира Iела. ТIаьхьаваьлла СаьIад цунна хьеставала хIоьттира.

- Iела, хIокху гIуллакхана бехке со вац хьуна... Соьга хаьттина а, суна хууш а ца баьхкина хIара дена неIалт хиларш!

СоцунгIа а хилла, оьгIазе цунна тIевогIавелира Iела:

- Гуш лаьтташ аьшпаш хIунда буьтту ахь, СаьIад? Айхьа Iехо, со бер ду-м ца моьтту хьуна? Хьуна хууш а, ахь бехна а баьхкина. ХIара гIуллакх хIокху хьола тIе ца далийта, хьалха хиллачу гуламехь Овхьада аьллера шуьга, шина а тобанах ах-ах нах а харжий, маслаIате дерзаде. Иза ца дан, гуламера дIадахара шу. ХIара та-ханлераниг дан пурстоп схьавеъча, юьртарчу наха шаьш реза болу пхи стаг хаьржина, тхо а царна реза ду, оха шолгIа харжамаш бийр бац хIунда ца аьллера аш?

- Ва, Iела, оьрсийн йоза-дешар а, оьрсийн мотт а хууш воцчу, Соьлжа-ГIала мичахь ю а ца хуучу оцу пхеа стага юьртана тIехь куьйгалла муха дийр дара? Цуьнан ойла ма ца йо уггар хьекъале волчу ахь а, Овхьада а?

- Куьйгалла ца далахь, шаьш дIабевр бара я цхьа шо даьлча, юха харжамаш хилча, наха кхин хоржур бара. Я аш гIо дан ца мегара царна юьртана тIехь куьйгалла дан? Шун мотт-эладитанаша, шун питанаша, шун сута-ралло мостагIаллин шина тобане екъна хIара юрт! Кху-захь даха а, дала а, делча наха дIадохка а ца деза шу? Аш йиний ткъа цуьнан ойла? И оьрсий юьртана дуьхьал схьабало иэхь ца хийтира шуна? Аш юьртана ямартло ма йина, тешнабехк ма бина! Шун бехк бу берриг а, уг-гар хьалха хьан а болуш!

СаьIад дуьхьал вистхила кхиале дIавахара Iела.

3

Бусалба динан Iилма кIорггера хууш а, иза халкъана юкъахь даржош а, адамаш цунах кхетош а, нисдеш а къахьоьгуш дуккха а Iеламнах бара нохчашна луларчу ДегIастанахь. Царах цхьаберш гIарабевлла бевзара тур-койн, Iаьрбийн мехкашкахь. ДегIастанара цхьаболчу Iеламнаха бусалба динан Iилма Iамийна а ца Iара. Цар-на юкъахь бара философин, математикан, астрономин, географин Iилманаш хууш нах а. Петарбухехь, Москох университеташкахь хьехархо вара масех дегIастанхо.

Оцу заманахь бусалба динан Iилма кIорггера хууш Iеламстаг бIе шарахь цхьа-шиъ бен ца волура нохчаш-лахь. Шайх Мансуран заманахь дуьйна схьа, хаддаза Нохчийчохь хуьлучу тIемаша нохчийн аьттонаш а, та-ронаш а ца хуьлуьйтура дешарна, Iилманна тIеберза. Пхийтта шаре бовллалц хьуьжаршкахь доьшура божа-бераша, я вуьшта аьлча, цигахь царна Iаьрбийн маттахь яздан а, деша а Iамадора, амма Iаьрбийн мотт Iамо хан ца тоьара. Пхийтта шо кхаьчна кхиазхо, герз кара а оьций, тIаме воьдура. Царах цхьаберш тIамехь бойура, дийна бисначарна а шаьш хьалха хьуьжарехь Iамийнарг дицлора. Цхьана-шина шарахь чекх ма ца болура тIом, иза иттаннаш шерашкахь бахлора.

ТIе хьуьжаршкахь юьхьанцара дешар Iамийча, ла-кхара дешар-м хьехочохь а дацара, атталла юккъера де-шар берашна Iамо а хьехархой бацара Нохчийчохь. Дук-кха а ярташкахь берашна юьхьанцара дешар Iамо а хье-хархой ца тоьара. Цундела шен имамаллин шерашкахь нохчийн берашна юьхьанцара йоза-дешар Iамо ДегIаста-нара молланаш балабора Шемала. Уьш кхуза балоран, нохчийн берашна йоза-дешар Iаморал совнаха, кхин коьр-та цхьа Iалашо а яра имаман. Нохчийн бераш доза доцуш шена муьтIахь а, шен а, шен гIуллакхан а дуьхьа тIаме даха а, гIазотехь Iожалла тIеэца а кечбайтар.

ДегIастанара балочу молланаша нохчийн берашна Iаьрбийн йоза-дешар а, мотт а Iамор ледара хуьлура. Молланашна нохчийн мотт а, ткъа берашна дегIастан-хойн мотт а цахааро халонаш хIиттайора царна юккъе. ШолгIа-делахь, мелла а кIоргера бусалба динан Iилма хууш а, таро а йолчу дегIастанхойх цхьа а молла ца во-гIура хаддаза тIом лаьттачу карзахечу Нохчийчу. Кхуза юьхьанцарчу хьуьжаршка хьеха богIу молланаш а ца хуь-лура атталла юккъера дешар а кIорггера хууш. ДегIас-танахь Iеламстеган хаарийн мах хадош, ледарчунна олу бохура, хIара нохчашна молла ваха мегар ву олий. Уьш дукхахберш шайн махкарчу къелло балабора Нохчийчу. Кхузахь шайна хуу Iилма нохчийн берашна Iамийча, церан дай-наноша лучу ялтех шаьш а, шайн доьзалш а халла хене баха гIертара уьш.

Юьхьанцарчу хьуьжаршкахь дешначу божаберех цхьа наггахь верг кхидIа а деша ДегIастана - БотIлихе, СогIратIла, ТIилитIле — воьдура.

ДегIастанарчу бусалба наха Iаламат дукха а, боккха а болх бора шайн халкъаш бусалба динехь, иманехь кхе-таме кхиош. Цигахь бусалба динан лаккхара Iилма Iамо хьуьжарш а, цигахь хьеха кIорггера Iилма хуу Iеламнах а бара. Цара шайн къаьмнийн меттанашкахь жайнаш яздора, бусалба адамийн коьрта декхарш а, шариIат а нахана довзуьйтуш. Iаьрбийн маттахь а, Iаьрбийн гра-фикан буха тIехь кхоьллинчу абатца шайн меттанаш-кахь а уьш зорба тухуш Шура-гIалахь типографи а яра церан. Цул совнаха, цара шариIатца нийса догIу шайн Iадаташ юкъа а далош, хIора тукхумана Iадаташ а кхоьл-линера, оцу тукхумех болчу наха кхочушдан а дезаш, уьш талхийначунна таIзар а деш.

ДегIастанарчу Iеламнаха шайн яртийн а, тукхумийн а истори язйора. ХIора юьртахь тептарш дара, шайн юьр-тахь хилларш а, лелларш а дIаяздеш, тIекхуьучу тIаьхье-нашка дIалуш, лерина Iалашдеш. Муьлххачу а юьртар-чу бахархошна хаьара и шайн юрт кхоллаелчахьана дуьй-на цигахь хилларш дерриш а.

Уьш цхьа а дацара нохчашлахь. Iаьрбийн мотт а, йоза-дешар а хууш стаг воцуш дуккха а ярташ яра. Iаьр-бийн йозанца, Iаьрбийн маттахь яздинчу Къуръано а, жайнаша а дуьйцург ца хаьара нахана. Ткъа бусалба динан Iилманах юьхьанцара хаарш бен доцчу нохчийн молланашна царах нах нийса кхето а ца хаьара. Нох-чийн матте гочдина Къуръан а, жайнаш а дацара. Нох-чийн истори йозанца язйина, тIаьхьенна йита Iеламнах а бацара. Хилларш, барта дуьйцуш, тIаьхьенга дIалора, амма хенан йохалла халкъо уьш цхьадерш дицдора, цхьа-дерш тIера иэшош, я шайггара кхуллий, тIедетташ, юьхьан-царчу бакъдолчух дохош, туьйране дерзадора.

ХIокху тIаьхьарчу бIешерашкахь нохчийн къомана хиллачу бохамийн коьртачу бахьанех цхьаъ - иза я бу-салба динан а, я дуьненан а Iилманаш ца хууш, кхетамна тIаьхьадисар дара.

Россица тIом сецначул тIаьхьа даьллачу шовзткъа шарахь бусалба динан а, дуьненан а Iилманаш Iаморехь хьалхара гIулчаш ехира нохчаша. КхузткъалгIачу ше-рийн юьххьехь оьрсийн йозанан графикан буха тIехь нохчийн абат а кхоьллина, нохчийн берашна цхьа иш-кол йиллира масех стага, амма Iедало гIо а ца лаьцна, цхьана баттахь болх бинчул тIаьхьа дIакъевлира иза. ТIаьхьа таронаш йолчу нохчийн бераш деша дохуьйтура Соьлжа-ГIала, БуритIа, Петарбухе, Москох. Жим-жим-ма кхоллалуш, нохчийн интеллигенцин тоба а кхоллае-лира, къоман исторически кхолламан бала болуш, ойла-еш нах а бевлира.

Шемалан заманахь бусалба динан Iилма кIорггера хууш, махкахь а, цул арахьа а бевзаш бара нохчийн мол-ланаш Сулейман а, Атаби а. Амма нохчашлахь бусалба динан Iилма даржорехь доккха гIуллакх дан ца кхиъне-ра и шиъ. Шемалан къизаллина дуьхьал гIеттина Су-лейман, имамаца яккхий галморзахаллаш а хилла, цо шен корта баккхале Нохчийчуьра дIа а ваьлла, туркойн, Iаьр-бийн мехкашка дIавахара. Ткъа Шемалан гIараваьлла наиб Атин Атаби даима дIа тIамехь хуьлура. Шемал йийсаре вахначул тIаьхьа, 1860-1861-чуй шерашкахь Нохчийчохь хиллачу гIаттаман коьртачу куьйгалхойх цхьаъ волу Атаби, гIаттам хьаьшначул тIаьхьа, ша ба-хьанехь паччахьан Iедале халкъ ца хьийзадайта, шен лаамехь Iедална тIевахча, ссылке вахийтира, цигара цIа вирзича дукха ца вехира иза.

ХIокху заманахь Нохчийчохь бусалба динан Iилма даржорехь доккха гIуллакх деш гIараваьлла Iеламстаг вара БелгIатара схьаваьлла, Шелахь вехаш волу ГIойсаман Соип-Молла. Иза вевзара ДегIастанахь а, Истамбулехь а, Каирехь а, Дамаскехь а, БагIдадехь а. Цигарчу а, дуь-ненарчу а бусалбанашна бевзачу Iеламнахаца кехаташ яздеш уьйр яра цуьнан, хIорш вовшех дага а бовлура. Iаьрбийн йозанан графика тIехь кхоьллинчу нохчийн абатца нохчийн маттахь, IНура-гIалахь зорба а тухуьй-туш, жайнаш арахоьцура цо, нохчашна бусалбанийн коьрта декхарш а, шариIат а довзуьйтуш.

Нагахь санна стеган похIма а, ша дешнарг, шена ги-нарг, хезнарг схьалаца иэс а делахь, иза дIадийца цуьнан меттан говзалла а елахь, цо мало ца еш къа а хьегахь, цуьнга шен ойла тIейирззина Iилма Iамалур ду. Къуръа-но, жайнаша я кхечу Iилмано бохург нахана дIадийца а хуур ду, Iеламстаг я Iилманча аьлла, наха цIе а йоккхур ю цуьнан. Амма ишттачу стагана боккъалла а волу Iелам-стаг, Iилманча хилархьама шегарчу Iилманна тIеоьшуш кхин дуккха а хIуманаш ду. Шегарчу Iилманан кIоргал-ла а, шоралла а хаа хьекъал оьшу цунна. Амма Iилма а, хьекъал а хиларх а ца хуьлу стагах бакъволу Iилманча, Iеламстаг. Боккъал а волу Iеламстаг я Iилманча чIогIа Делах тешаш а, Делах кхоьруш а, Далла хьалха, ада-машна, халкъана хьалха шен декхар, жоьпалла хууш а, бакъдерг олуш а, бакъдерг, бакъо, нийсо ларъеш а хуь-лу. Халонаш, иэшамаш, мацалла, къелла ловш, оцу ше-гарчу Iилманца, хьекъалца халкъана пайда луш, хал-къана гIуллакх деш, собаре, оьзда, къинхетаме, доьнал-ле къонаха хуьлу бакъволу Iеламстаг, Iилманча. Шен Iилманах, хьекъалх совдегалла лелош, дуьненан хьолах вохкалуш, паччахьех, Iедалах, ницкъ болчарах кхера-луш, бакъонна, бакъдолчунна, нийсонна тIера вухаво-луш, церан харцонаш, ямарт-лонаш, къизалла, кхидолу зуламаш Iорадаха ца ваьхьаш, уьш бакъдеш, церан гIо лоцуш ца хуьлу бакъволу Iеламстаг я Iилманча.

Иштта хила бакъо яц цхьана а стеган. Къаьсттина динадайн, Iилманчийн, яздархойн, кхиэлахойн, адамаш-на оьзданиг, къинхетамениг, цIенаниг, хьаналниг, ний-саниг хьехар шайна тIелаьцначу цхьаьннан а.

Иштта къонахий массо а заманахь хилла нохчийн къоман. Царах цхьаберш, дийна болчу хенахь халкъана буйла а ца хууш, дуьненара дIакхелхина, цхьаберш дуь-пенара дIакхелхича сихха бицбина, цхьа наггахь волчун цIе исторехь йисина.

Ишттачарах бакъволу Iеламстаг, къонаха ву ГIойса-ман Соип-Молла. 

4 
Соьлжа-ГIалахь кхо де даьккхира Овхьада . Шен хьешашца Мутушов Ахьматханций, Шерипов Денилбека -ций цхьаьна гIаларчу РСДРП тобанан а, белхалойн забастовкийн, стачканийн комитетийн а куьйгалхошца цара барт бира нохчийн йолахой Росси дIабуьгу цIерпошт сацорна белхалой гIовтто.

И гIуллакх кхиамца чекхдаьлча, цIа а ца воьдуш, Соип-Молла волчу Шела вахара Овхьад. Бешарчу шуьйрра генаш даржийна лаьттачу лекхачу, къеначу бIаран дитта кIел, беца тIе даржийначу къорзачу истанга тIехь, гIев -ланга биллинчу месийн назбарна тIе а тевжина Iаш карийра цунна гIараваьлла Iеламстаг. Цунна хьалха лоха, жима стол яра, тIехь йозан гIирсаш а, яздеш юккъе даьлла тептар а долуш. Уллохь, истанга тIехь, масех жайна а дара. 

Овхьад хьалха шозза хиллера Соип-Молла волчохь. Соип-Моллин къузткъе итт шо гергга бен хан яцахь а, тIехьаьжча оцу хенал дуккха а къена хетара иза. Зоьр-тала дегI, цIен бос бетталуш беснеш, лахахь гIеххьа шал-го, некха тIегIоьртташ, ло санна кIайн, юькъа, шуьйра маж а, хьекъале, къинхетаме сийна бIаьргаш а. Стагана ладогIа лууш кIеда, паргIате аз а дара цуьнан. Иэс дика дара Соип-Моллин. Иза волчу дукха нах богIура, хIетте а цкъа веънарг, шен бIаьрг ма-кхийтти я озах вевзара цунна. Хьалха ша кхуза веъча, Овхьада дийцинера цун-на шен дахарх лаьцна. Соип-Моллина иза дерриг а да-гахь лаьттинера. ХIара шиъ вовшашка хьал-де хоьттуш Iаш, чохь довхха чIепалгаш а долуш, шун хIоттийра несо.

Кхача биъна ваьлча, шурий, даьттий тоьхна тодина гIалмакхойн чай молуш, Овхьада дийцира ша Соьлжа-Пала вахаран бахьана а, накъосташца цхьаьна шаьш бина болх а.

- Делора хаац суна-м, Овхьад, шо-шаре мел дели, кхетаме догIучу меттана, кхетамах долуш, тиларчу доь-душ ду-кх вайн къам, - элира Соип-Моллас гIайгIане. — ТIом хIун ю хаьа вайна. ТIамо диканиг, пайдениг ца до адамашна. Иттаннаш шерашкахь хаддаза лаьттинчу тIа-мо оьздангаллех, къинхетамах, собарх, доьналлех, има-нах дохийна, иэсах даьккхина вайн къам. Ямартлонна, сутараллина, къизаллина Iамийна. Шемалан заманан тIаьххьара шераш а, тIом а, хилларш а дика дагадогIу суна. ХIетахь пхийтта-ялхитта шо хан йолуш, жимастаг нара со. Оцу заманахь хьеран шина тIулга юккъехь, шина цIарна, шина хиэ юккъехь лаьттира нохчий. Цхьана аг-Iор — къиза Шемал, вукху агIор — оьрсийн къиза пач-чахь. Оьрсийн эскарша мосазза а йохоза, ягоза цхьа а юрт ца йисинера оцу ткъа шарахь. Ткъа шена дуьхьало йина я реза йоцу, я тIом ца безаш, тIом кIордийна, оьр-сашца машар бан гIоьртина ярташ Шемала ягайора. Цхьана агIор суьйлийн Шемална, вукху агIор оьрсийн паччахьна гIуллакх деш бара цхьаболу нохчий. Ахча-нах, даржех, кхоьруш, Iехалуш, къелла а, мацалла а гIаддайна, вовшийн бухкуш, вовшийн хIаллакбеш. Ткъа дукхахберш сутаралло бохура оцу иэхьечу, зуламечу нов-къа. ХIетахь хиллачунна-м тIом бехке бийр бара вай. И тIом дIабаьллачул тIаьхьа шовзткъа шо даьлча а ма ца даьхкина вай имане, кхетаме. Ша кхоьллина синош ма дайа боху Дала, Ша кхоьллина уьш, Ша дIа а оьцур ду. Ткъа цхьаболчу нохчашна дош а ца хета адам дер. Ара-хьара чувеъначу мостагIчух шен дин, даймохк, доьзалш, хIусамаш ларъеш тIом бар сийлахь декхар, гIазот ду сте-ган. Ишта веъна мостагIа хьо тIекхаьчначохь, хьайн аьтто баьллачохь къинхетамза виэ боху Дала. Амма машаре адамаш ма дайа боху, уьш муьлххачу къомах а, муьлх-хачу динехь а делахь а. Ткъе итт шо хьалха туркошна а, оьрсашна а юкъахь хилла тIом дагабогIу вайна. И тIом болийнарш керста оьрсий бара. Туркойн мохк дIалаца, уьш лолле берзо Iалашо йолуш болийна. И харцонан тIом болийначу керста оьрсийн паччахьан эскаршца цхьаьна бусалба туркошна дуьхьал шайн лаамехь тIаме бахара цхьаболу нохчий. Цкъа-делахь, оцу оьрсаша иттаннаш шерашкахь сийначу цIарца ягийнера Нохчийчоь, ах къам хIаллакдинера, дийна дисинарг лолле дерзийна, цунна тIехь къиза Iазап латтош бу. Ткъа оцу керста оьрсийн паччахьо нуьцкъах махках баьхна эзарнаш нохчий тIе а лаьцна, туркоша шайн махкахь дIатарбинера. ХIетте а шайн къоман мостагIашна улло а хIиттина, шайн бусал-ба вежарех, туркойх, лата, уьш байа, церан ярташ, ша-хьарш йохо, яго, тало бахаиера нохчий. Шайн къам сан-на, туркойн къам а оьрсийн лолле дерзо! Мича бахьана-ша бигнера уьш цига? Мацалло, къелло бигнера?

— Ца бигнера, - корта ластийра Овхьада. - Сутарал-ло бигнера. Тхан эвлара виъ ваханера оцу тIаме. Цхьаъ къен-миска стаг вара, важа кхоъ - таро йолчарах. Цу кхааннах цхьаъ сан ваша вара. Тхан ден дика цIенош а, шортга латта а, туька а, даьхний а дара. Ша юьртда а вара иза. Паччахьан Iедална хьалха диканиш хила, Iедалерчу дикане, цигахь хIонц караяре, цIа бирзича мелла а шаьш даржашка нисбаларе догдохуш баханера. Сан ваша вийра цигахь. Важа шиъ, некха тIе мидалш а оьх-кина, говраша ма лов цигахь талораш дина хIонц йохьуш цIа веара. ХIинца цхьаъ тхан юьртда, важа юьртан къеда ву.

ХIокху шинна хьалхара шун дIаэца нус еъча, цхьа-на юкъана къамел сацийра цара.

- Иштта, ши шо хьалха японца тIаме а бахара нох-чий. Японаш-м бусалбанаш а бац. Муьлххачу динехь делахь а, адам диэ ма ца боху Дала. ТIе, йолах! Ткъа хIинца оьрсийн хьолахой ларбан Россе баха резахилларш а бу. Уьш-м берриг а къехой бу боху. Шайн мецачу доь-залшна рицкъа лаха боьлхуш. Амма Къуръан чохь Дала ма боху, керста доттагIа, накъост ма лаца. Цигахь кер-станаша кечбина кхача баа, церан хIусамашкахь охьа-бийша ца беза уьш? Вайн къам хIаллакдарна, вайгарчу бохамашна, вайгарчу Iазапана уггар хьалха бехкениш и оьрсийн хьолахой ма бу. Шен мостагIчун ялхо, лай хуь-лучул, доьзалца цхьаьна мацалла валар гIоли ма ю!

ХIорш бIаран IиндагIехь белахь а, малх гIушлакхе мел гIоьрти йохлуш, тов хьийзара хIаваэхь. Соип-Молле ла а доьгIуш, беша бIаьрг туьйхира Овхьада. Беш йок-кха яцахь а, хилла а, хила бос кхетта а Iежаш, хьорма-таш, туьркаш, шапталш, кхин дуккха а стоьмаш дара луьстта кхиийна. Бешан цхьана маьIIехь тIехула поп-пар хьаьхначу тускарш чохь масех никх а бара.

- Тамашийна амалш ю вайн, Овхьад, - шена Iаьт-къинарг дуьйцура Соип-Моллас. - Бусалба дино хьарам дина нехан рицкъа а, хьакъ а къола дина, шен дола даккхар, цунах пайдаэцар. Дуьненахь иза дIа ца такхахь, кхана-лерчу Къематдийнахь Далла хьалха а, оцу рицкъин дена хьалха а жоьпала хир ву бехкениг. Дала шен бакъо яц боху цунна иза гечдан. Мацалла леш велахь а, нехан рицкъина тIе куьг ма кховдаде боху Дала. Иштта кIел-висначу стагана гIо дар тIедуьллу цуьнан гергарчу наха-на. Нагахь санна гергарчу нехан цунна гIо дан ницкъ бацахь, я цуьнан гергара нах бацахь, и декхар юьртана тIедожадо. Цхьаьнггара а гIо доцуш висахь, сагIа деха боху. Амма къола ма де боху, хьо мацалла леш валлахь а. Ткъа вай, нохчаша, хIун до? Къийвелларг сагIа деха ара ца волу, къола а, талораш а дан араволу. Дуьненар-чу дерриг а къаьмнаша, массо а заманахь доккха иэхь лору къола дар, ткъа сагIа дехар иэхь ца лору. ШариIатехь, боьрша а, сте а ца къастош, ког, куьг а, кхииолу меже а йоккхуш, таIзар до къунна. Иштта таIзар дина нохчо гиний хьуна? Ца гина, гур а вац. Цкъа-делахь, вай шариIато бохург деш дац, шолгIа-делахь, нохчаша я иэхь а, я къилахь а ца лору къола дар. Нохчийн иллеш-кахь хестабо Теркал дехьара, салойн аренашкара даьх-ний а, говрийн реманаш а ялийна нах; ткъа цхьана цIий-нах мацах цкъа сагIадоьхург ваьллехь, иза тIаьхьенна а тIехветта, шун хьенех сагIа доьхуш лелла бохуш. Цхьа-на стага зулам дан дагалаьцнийла хьайна хаахь, я цо зулам деш хьо тIекхачахь, иза сацаве боху бусалба дино. Нагахь санна иза сацо хьайн ницкъ ца кхачахь, Iоравак-кха, шариIатан кхиэле дIало, цунах хьайна гинарг а, хуург а дуьйцуш, шариIатан кхиэлехь цIена, бакъ тоь-шалла де боху шариIато. Нагахь санна и зуламхо ахь къайлаваккхахь, цо динчу зуламан декъашхо хуьлу хьо Далла хьалха. Ткъа нохчаша ца до иза. Зуламхо сацо а ца гIурту, иза Iедале дIа а ца ло, и Iедало схьалаьцча, я цо зулам динчо Iедале дIавелча, цо дина зулам гина а, хууш а волчу стага кхиэлехь тоыналла ца до. Цхьаберш иштта тоыналла дича иэхь ду бохуш Iа, цхьаберш оцу зуламхо-чун я цуьнан нехан бекхамах кхоьруш Iа. Зуламхочух кхоьру, цунах иэхь а хета вайна бакъдерг ала, ткъа и бакъдерг ала бохучу Делах иэхь а ца хета, кхера а ца кхоьру вай. ТIаккха цIена бусалбанаш дуй вай? Делах тешаш а, Делах кхоьруш а волу стаг Дала гайтинчу ний-сачу некъа тIера юьстахвер вац. Цо адам дуьйр дац, не-хая хьакъ а дуур дац, мотт-эладита а лелор дац, аьшпаш а буьттур бац, нахах гIийбаташ а дохур дац, адамийн барт бохош питанаш лелор дац. Нагахь санна и ас дий-цинарш а, Дала бусалба стагана ца магош, хьарам дина кхин дуккха а лелош стаг велахь, иза Делах тешаш а, Делах кхоьруш а, бусалба а цахиларан тоыналла ду хьу-на, иза дийнахь-буса хаддаза Далла Iамал еш велахь а!

Соип-Моллас, шен бIаьргех доьхкина куьзганаш дIа а даьхна, гIовталан кисанара схьаэцна, кисин кIайн йов-лакх хьаьжа тIе хьаькхира. Овхьадана куьзганаш доцуш тахана дуьххьара гира цуьнан бIаьргаш. Царна тIехула-ра кIайн, дуькъа цIоцкъамаш, буьрса делахь а, амма оцу хьекъалечу, догдикачу бIаьргашна чохь доза доцуш йок-кха гIайгIа гира Овхьадана.

- ХIокху тIаьххьарчу хенахь къаьсттина алсамдевл-ла нохчаша гIалгIазкхашна къоланаш дар, - куьзганаш бIаьргаш тIе дIа а нисдина, доккха садаьккхира Соип-Моллас. — Нагахь санна керстано шайга, бусалба дин дIа а тасий, керста дине дерза, шайн хIусамаш а йитий, мах-ках довла бохуш, шаьш хьийзош дацахь, керста шуьца машар безаш велахь, цуьнца машаре даха боху Дала. Вайга бусалба дин дIа а тасий, керста дине дерза а, бу-салба дин ма леладе а ца боху оьрсаша, вайн дин сийсаз-деш а бац уьш, вайга хIокху махкара довла а ца боху цара. ХIета царна зуламаш ма дейша, цаьрца дов а ца лоьхуш, машаре дахийша шайга аьлча, наха хIун олу хаьий хьуна?

— Дера хаьа. И оьрсий вайн мостагIий бу, вайгара дIабаьккхинчу махка тIехь бехаш бу, церан Iедало вай лолле доьхкина, вай Iазапехь дахкош ду, вайгарчу къел-лина, мацаллина уьш бехке бу, царна къоланаш деш, та-лораш деш ца даьккхича, тхан доьзалшна рицкъа дац, оха царах оьцург бакъонца бекхам бу олу-кх.

— Хьуна-м дерриг а хууш ма хилла! - велавелира Соип-Молла. — Цхьана агIор, цIена бакълуьй и нах. Амма и къоланаш а, талораш а дийриш миска нах ма бац. Къен-миска нах шайн цIахь Iаш бу, лаьтта тIехь болх а беш, шайн доьзалш халла хене а бохуш. Къуйн а, талорхойн а дика герз а, говраш а ю. Уьш шайн доьзална гали ялта лачкъо ца боьлху. Даьхний, говраш лахка, почта, некъа-хой тало боьлху. Герз а, говраш а йолчарна, могаш а, къона а болчарна, къола деш а, талораш деш а, шайн доьзалшна рицкъа карор дара. Ишттаниш дукха ма бац. Ткъа къолах баха, талорашка баха герз, говраш, мога-шалла йоцчу къеначара, зударша, бераша, и аьттонаш шайн хилча а, къола дан, талораш дан Делах кхоьруча-ра, эзарнаш нохчаша хIун дан деза? ХIаъа, Iедало вайга-ра уггар дикачуьра мохк дIа а баьккхина, цига баха охь-аховшийна гIалгIазкхий. Нохчашкахь мацалла а, лаьт-тан къелла а ю. Оьрсийн Iедал къиза а ду, цо нохчийн халкъана тIехь харцонаш а лелайо, иза Iазапехь а дал-ладо. Со а ма вац и оьрсий а, церан Iедал а хIокху вайн махкахь дезаш. Нехачул тIех бу сан цаьрга цабезам. Амма вай оьрсашна къоланаш дарах, церан хьаькамаш бай-арх, оьрсий кхузара дIабевр ма бац, паччахьан Iедал а дIадер ма дац. Оьрсашна дина зулам нохчашка шайгга ма токхуьйту. ПалгIазкхашна динчу къоланан лар, ду-кхахьолахь, кхузара дIа гена йоцчу Мескар-Эвла а, Цоци-Эвла а йогIу. ТIаккха Iедало, и къуй а, талорхой а бахьана долуш, оцу шина а юьртара цхьа а тайпа бехк-гуьнахь доцу адамаш хьийзадо. Оцу цхьа кIеззигчу нехан зуламаш бахьана долуш халкъана бохамаш бо, цара дина зулам ярташка бIозза алсам токхуьйту, нах лоьцу, Сибрех хьийсабо, Iедало халкъана беш болу ницкъ кхин тIе а алсамбоккху. Хьалха ас ма-аллара, и зуламхой ваын совцо а, Iедале дIабала а, ткъа Iедало уьш дIалецча, бех-ке беш, царна тоьшалла дан а ца лаьа вайна. Вай ма ду и бохамаш ваынна бийриш. ХIара гIуллакх иштта гена дIадодахь, хенан йохалла нохчийн къам иманах доьхна, хIаллакьхир ма ду. Вай и зуламаш дитахьара, цхьаболу бохамаш бийр ма бацара Iедало. Цхьа гIуллакх къовса-ме, девне, тIаме даьлча, иза машаре дерзо гIорта везарг гIорасизаниг ма ву. Ша тоьлур воцийла а хууш, и къов-сам, дов, тIом гена мел бели шена иэшам, бохам алсам хуьлуш гIуллакх дIадоьрзур дуйла а хууш. Хьекъале стаг нуьцкъалчу, хьал долчу лулахочуьнца машаре, бертахь иеха, шен сий а лардеш, цуьнгара пайда а оьцуш. Ткъа сонтаниг - цуьнца дов деш, тар ца луш, мостагIа а хуь-лий, дакъаза волу. Ас и аьлча, хьо оьрсашкахьа ву, це-ран Iедалехьа ву, халкъан мостагIа ву олий, со нажжаз во нохчаша. Ткъа нохчийн халкъана ницкъаш ма бахь-ара, бехк-гуьнахь а доцу адамаш бIарздина ма хьийзада-хьара, Сибрех ма хьийсабахьара, кхин а, кхин а шега аьлча, Iедало олу соьга, хьо паччахьна, цуьнан Iедална дуьхьал ву, хьуна керста оьрсий ца беза, нохчий Iедална дуьхьал бохурш, цаьрга оьрсашна зуламаш дойтурш хьо коьртехь волуш, шун динадай бу олу. Бакъдерг, нийса-ниг, маслаIатениг аьлча, оцу шиний агIорчеран мостагIа хилла со.

Овхьад воккхавера хIокху гIараваьллачу Iеламсте-ган а, шен а ойланаш цхьаьнайогIуш хиларх. Махкахь хIоьттина чолхе хьал а, нохчийн къомера гIайгIа-бала-наш а, цуьнан декъаза кхоллам а дика гора цаьршинна. Амма коьртаниг кхин ду. ХIара декъаза къам хIокху баланех, бохамех, паччахьан лоллех кIелхьарадаккха некъ лахар. Овхьада къастийнарг политикан некъ бу. Иза сацам боллуш дуьхьал ву нохчийн халкъо шен мар-шонехьа герзаца, тIамца къийсарна. Оцу некъо халкъ хенан йохалла хIаллакдийр ду. ДIадахначу бIешераш-кахь санна, мел турпала летарх а, нохчийн къомана шен цхьаьннан ницкъаца яккхалур яц маршо. Оьрсашца, Россехь дехачу кхечу къаьмнашца бертахь, массеран а юкъарчу, цхьаьнатоьхначу ницкъашца бен толам бак-кхалур бац паччахьан, хьоладайн Iедална тIехь. Иза до-хийна дIа а даьккхина, керла Iедал хIотто деза. Халкъан Iедал. ТIаккха лолла а, Iазап а, зуламаш а дIадевр ду. Къаьмнаш бертахь, машаре, ирсе, токхе дехар ду. Овхьада бийцира и шен сатийсамаш.

- Оцу болыневикаш олучеран тобанехь-м вац хьо? -хаьттира Соип-Моллас, цуьнга лерина ла а доьгIна.

- Вац. Хила ойла а яц. Амма ас а, сан накъосташа а къобалйо церан Iалашо. Паччахь, хьоладай бохийна, Iедал шайн кара кхачахь, шаьш заводаш, фабрикаш белхалош-на а, латта ахархошна а дIалур ду, къаьмнашна маршо лур ю, адамашна юккъехь нийсо йийр ю, кхин дуккха а диканиш дуьйцу цара. Нохчийн къоман маршонан гIул-лакхана царах пайдаэца, цаьрца уьйр латтайо оха.

- Политиках дерг суна кIезиг хаьа. Шуьгахь дуьне-нан Iилма ду, шуна дика хуур ду дан дезарг. Амма лар-луш хила. Шена стаг зен лиъча, цуьнан кара Iедал я хьал ло Ша аьлла Дала. Iедал шайн карадеъча, оцу болыпеви-каша хIун дер а ца хаьа. Ткъа хIинца болчу кхетамца ахь буьйцучу новкъа нохчий бига хала хир ду. Бакъду, цхьамма хаза хабар дийцича Iехалой, жа санна, тIаьхьа-хIуьтту. Къаьсттина кхечу къомах волчу стагана. Оьр-сийн а, туркойн а юкъаметтигаш галъевлча, я тIом хила гергабахча, я тIом болабелча, Нохчийчу баьржа туркой а, Iаьрбий а. Нохчашна юкъахь мотт-эладита, питанаш лело, нохчий оьрсашна дуьхьал гIовтто. Ткъа дерриг а хьекъал бIаьргашна а, лергашна а чохь долу нохчий царна тIаьхьахIуьтту. Царна Къуръан деша а, Iаьрбийн мотт бийца а хиъчахьана, Iехало. Цара шаьш къурайшин тай-панах, пайхамаран цIийнах ду аьлча а бакъ моьтту. Амма шайн стаг ца лору нохчаша. Иза мел хьекъале, майра, оьзда, доьналле къонаха велахь а. Нийса ма аьлла имам Шемала, нохчийн шайн диканиг лакха тIевоккхуш гу а бац, зуламхо чутосуш ор а дац. Бахьана стенах доллу? Вайна я бусалба динан а, я дуьненан а Iилманаш цаха-арх. Хаа а цалаарх.

Делкъан ламазан хан герга гIоьртича, цIеххьана да-гадеара Овхьадана ша кхузахь волу кхо сахьт сов хан хилар. Соип-Молле ладегIарх кIордор дацара, амма цуь-нга а садаIийта дезара. ТIехула тIе шен балхах иза юкъах а ваьккхинера Овхьада.

- Со жима волуш, тхан дас БуритIа ишколе деша дIавеллера со, - хьалагIатта кечвелира Овхьад. - Шен хьуьжарера дIа а ваьккхина, хьайн кIант корстанийн дешар деша хIунда велла ахь бохуш, тхан деца ийгIине-ра юьртара молла. Сох керста хир ву бохура цо. Юьртарчу бераша а ца вуьтура со, тIехбеттамаш беш. Сох керста хилла бохуш. Цкъа со охьа а виллина, сан кочахь жIар юй а хьаьвсира уьш...

- Оьрсийн, керстанийн дешар Iамадарх, керста хуь-луш вац, — велавелира Соип-Молла. - Iилма, иза бусалба-нийн делахь а, керстанийн делахь а, Iилма ду. Амма бу-салба стага уггар хьалха Iамо дезарг а, декхар дерг а бу-салба динан Iилма ду. Бусалба динехь гайтина, цхьана агIор — диканиг, оьзданиг, къинхетамениг, хьаналниг, цIе-наниг, - стеган дуьне а, эхарт а декъала хиндолу дерриг а. Вукху агIор - боьханиг, зуламениг, къизаниг, хьа-рамниг - стеган дуьне а, эхарт а декъаза хиндолу дерриг а. Цундела массо а бусалба стаг бусалба динан Iилма хууш хила веза. Амма дуьненахь ваха везачу стагана дуьне-нан Iилма а хаа деза. Къуръан чохь Дала массанхьа а аьлла Iилма Iамаде, Iилма долу стаг лера. «Зумар» су-ран уьссалгIачу аятехь Дала боху, Iилма хууш болу нах а, Iилма ца хууш бодане нах а цхьана тIегIанехь нисбой-ла дац, Iилма хуурш лакхахь бу. Пайхамара (IалайхIи салам) дуккха а аьлла бусалба нахана Iилма Iамор тIедо-жош. Аганара хьалагIаьттина, хьо кога воьлчахьана дуъй-на, кошан лаьхьти чу верззалц Iилма Iамаде. Дезткъа шаре а ваьлла, цхьа ког коша а биллина хьо велахь а, Iилма Iамаде аьлла. Юха а аьлла Пайхамара (IалайхIи салам), иза Китай махкахь делахь а, Iилма схьаэца. И бохург хIун ду? И Iилма дуьненан цхьана йистехь, муь-лххачу а стагехь, муьлххачу а къомехь делахь а, цига а гIой, хьайна Iилма Iамаде бохург ду. Iилма хууш волчу бусалба стага Далла кIезиг йина Iамал, Iилма ца хуучу бусалба стага Далла йинчу Iамалал дуккха а еза ю аьлла Пайхамара. Кхин а аьлла Пайхамара (IалайхIи салам), Iилма ца хуучу эзар бусалба стагахчул, Iилма хуучу цхьа-на стагах чIогIа кхоьру шайтIа. Иштта Дала а, Пайхама-ра а Iилма Iамор тIедиллина бусалба адамашна. Iилмано дуьне, Iалам, дахар, адамаш, диканиг, вониг довзуьйту стагана, зенех-зуламех, бохамех ларвала Iамаво. Iилма ца хуу адам а, къам а бодане, бIаьрзе, къора хуьлу. Ша хьалха бина некъ, ша дина диканиг, вониг, шен гIала-таш дицдо. ТIаккха цунна ца хаьа тахана а, кхана а ша дан дезарг, зенех-зуламех, бохамех ларвала. Ша хьалха дийлийтина гIалаташ юх-юха а дуьйлуьйту цо. Моста-гIашна иза Iехо а, лоллехь латто а атта хуьлу. Ткъа хьагI-гамонаш, зуламаш Дала адамаш кхоьлличахьана дуьйна схьа массо а къомаиа юкъахь хилла а, долуш а, хир долуш а ду. Адам-пайхамаран шина кIантах цхьамма хьагI-гамонна тIехула шен ваша вийна. Цигара схьа доладел-ла иза. Амма и хьагI-гамонаш а, зуламаш а кIезиг хи-лийта таро ю вайн. Къам иманехь нисдар. Делан дош цуьнан даг чу дижор. Юкъара схьалаьцна дерригенах а аьлча, нохчийн къам оьзда, къинхетаме, доьналле къам ду. Къуръано бохург, пайхамаран хьадисаш, шариIат, Далла хьалха бусалба адамийн декхарш шайна цIенна хууш хилча, бусалба дино ца магийна, дихкина зуламе гIуллакхаш, амалш юьтур йолуш къам ду. Ткъа и зула-маш лело нах а дукха бац, шаьш хIуъу леладахь а, Дал-ла Iамал еш нах бу уьш а. Шаьш кхетийча, нислур бо-луш. Къуръан чохь а, жайнашкахь а дерг, шариIат дов-за нохчашна Iаьрбийн мотт ца хаьа, ткъа уьш нохчийн матте гочдина, нахана довзийта вайн Iеламнах бац. Цун-дела бусалба адамийн коьрта декхарш нохчашна довзий-та, уьш нохчийн маттахь яздина, даржо гIерта со. Доцца аьлча, нохчашна Iилманан хаарш оьшу. Бусалба динан а, дуьненан а Iилманаш. ТIаккха хуур ду вайна Дала бохург а, Пайхамара (IалайхIи салам) дийцинарг а, ша-риIат а, хIинццалц схьа дуьненахь хилларш а, тахана долуш дерг а. ТIаккха хуур ду вайна диканиг а, вониг а вовшех къасто а, Дела резавоцург дита а, зенех-зуламех, бохамех вешан ницкъ ма-кхоччу


XI. ТаIзархой



Цхьацца адамаш оьздангаллех духу, 
амма халкъ цкъа а ца духу.
Ю. Фучик 

1

Гуьмсе станцера меттахъяьлла цIерпошт, цхьа хан яьлча, цIогIане мохь а тоьхна, Соьлжа-ГIала юьйлира. Иза УстаргIардойн-Эвлах тIехъяьлчахьана, вагонийн не-Iаршка а гулбелла, вовшашна тIеттIа а теIаш, арахьуьй-сура Россе бига Соьлжа-ГIала дIагулбеш болу нохчийн йолахой. Цхьа бутт хьалха и ши бIе нохчо, цхьамма шу Россех-м хьовха, Соьлжа-ГIала гIур ду шайга аьлча а цецбевр бара. Юьртахь цхьанаэшшара дIаоьхура церан да-хар. Дийнахь — болх, суьйранна - пхьоьха, буьйсанна -кегийрхошна синкъерам. Я лула-кулахь цхьаьнакхетий, цхьацца дуьйцуш, буьйса яцйора. ХIора дийнахь а — и цхьаъ. Наггахь луларчу ярташка дикане-воне а боьлху-ра. Юьртара цхьаъ Соьлжа-ГIала я ГIизларе вахана веъ-ча, цунах тамаша беш, цецбуьйлуш, цуьнга хеттарш деш, цо дуьйцучуьнга ладоьгIуш Iара. Оцу шина бIе стагах цхьанна а ца моьттура шена цIерпошт гур ю а, ша цунна тIехуур ву а, хиъча, иштта гена, ца бевзачу махка гIур ву а. Амма и декъаза нах доьзалех а, яртех а, махках а къастийнера къизачу къелло, доьзалшкарчу мацалло.

Топ буйнахь вагонан неIарехь лаьттачу салтичунна улло а хIоьттина вогIура Мудар. Цхьа сахьт хьалха Гуь-мсехь меллачу чагIаро бохбина корта шелбаларе терра, кийра бузура цунна цкъа а ца хаабеллачу цхьана башха-чу сингаттамо. ЦIахь бисначу доьзална сагатдалар а да-цара иза. Вагонийн чкъургаша «даркх-даркх, даркх-даркх » бохуш дечу цхьанаэшшарчу татанаша дог огура цуьнан. Генна тIаьхьа еха аса юьтуш, цIерпошто туьйсу-чу Iаьржачу кIуьро а, агIор еттачу йовхачу Iаьнаро а шен садукъдеш хетара. Ткъа сингаттам тIеттIа алсамбуьйлу-ра чкъургаша мел боккхучу гонаца. Мел иза ца хьажо гIертарх, цуьнан ши бIаьрг хьаьвззий тIебоьрзура къил-ба-малхбалехьа тIаьхьаюьсучу лаьмнийн Iаьржачу раьгI-нашка.

«ЦIахь Iийнехь тоьллерий те суна? - дагаиккхира Мударна. - Сайца новкъа бевллачу нехан санна, боккха доьзал а ма бац сан. ХIун хир ду те сох? Суна-х оьрсийн мотт а, йозанан цхьа элп а ца хаьа. Шайн дена неIалт хиларш, СаьIадгIар ма бу со хIокху новкъа ваьккхинарш...».

ХIаъа, цара хаздира Мударна стражникашка язва-лар. Цига воьдург шовзткъе ялх туьма ахча а, духар а, говр а ло хьуна, цигахь доггаха гIуллакх дахь, кхин а шортта ахча а лур ду хьуна, эпсаран чин а лур ду хьуна бехира. ТIаккха? ЦIа веъча, Ведана гIопехь хьаькам я пурстоп хир ву хьо бехира. Царна хIун хуьлу, церан хIун дов, хIара Россех дIахьажаварх? Галаевс царна тIе ма диллинера, лаьттах ваккхий а, стражникашка ваккха шайн юьртара ши стаг караве аьлла.

ХIинца юьртахоша цунна хIуй кхайкхийна. Юха юьрта вар а дихкина. Бераш кегий ца хиллехь, доьзал юьртах баккха кхерам а тийсира. Амма Мудара марах доккхур ду иза юьртахошна. Цхьа шо даьлча, белшаш тIехь эпсаран хьесан погонаш а йолуш, детица кхелина тур кочахь, хьаргIачу динахь ша юьрта веъча. ТIаккха мила ваьхьар вара иза юьрта ца вита? ТIаккха СаьIад-гIар, IабдигIар, кIанцIара жIаьлеш санна, меттанаш ара а даьхна, тIаьхьарчу когаш тIе а хIиттина, цIога лестош хьесталур бу цунна. Тоьар ду, церан ялхо а хилла, Му-дар вецаш лелар!

ЦIеххьана сецначу цIерпошто оцу хазачу ойланех юкъахваьккхира Мудар. Дерриг урамаш а, вокзалан май-да а юьзна дIахIоьттина халкъ гира цунна. ТIеяздина даккхий йозанаш долуш, ехачу гIожмаш тIехь дIасаоьз-на кIаденаш а, дуткъий аннаш а дара нехан кортошна тIехула хIаваэ хьалалецна. Мударна тIехьа лаьтта стаг меллаша и йоза деша хIоьттира:

- Ве-жа-рий... ла-ма-рой, шу Iе-хий-на. Шайн яр-таш-ка ду-ха-дер-за...

И дерриг а халкъ вагонашна тIегIоьртира. Иза сацо ницкъ ца кхаьчна полицейш юхабуьйлура.

- Вагонийн неIарш тIечIагIа! - вагонийн неIаршкар-чу салташка мохь беттара полицин пурстоьпо, цIерпош-тан йохалла дIаса а уьдуш.

ЦIерпошт цIеххьана юханехьа йолаелира. Шаьш Гум-се дIадига бохку те хIорш аьлла, цецвелира Мудар. Амма цIерпошт, гуттар а юьстахчу цхьана иекъа тIе а яьлли, чкъургаш а цIовзийна, сецира. ТIаккха, хьалхара яй вагонех дIа а къастийна, лаьллина цхьана агIор дIа а биг-на, хIорш шаьш болччохь битира. НеIарш тIе а къевли-на, готтачу корехула бен чу хIаваъ догIийла а йоцчу ва-гонашна чохь бисина нах, оцу бурконе а хевшина, хуь-луш долчух ца кхеташ, дIатийра. Царна хезара арахь оьрсийн, нохчийн меттанашкахь детта оьгIазе маьхьа-рий. Амма оцу хьолехь дукха ца лаьттира. Арахь тIе-гIертачу наха, уьш ларбеш лаьтта салтий дIа а баьхна, дIайиллира вагонийн неIарш. ТIаккха Мударна хьалха схьахIоьттира масех бIе стагах лаьтта къорза тоба. Юкъа-кара нохчийн куйнаш, чоэш. Эххар а и гIовгIанаш а дIа-тийра. Вагонашна хьалха тIекIел йоьттинчу яынканаш-на тIе хьала а ваьлла, цхьана оьрсичо куьг хьалалаьцча. Тахана керл-керла хуьлучу, шена гучу инзаречу гIул-лакхаша цецвоху Мудар, уьш дерриге а дицделла, акъ-ваьлла висира, оцу оьрсичунна тIаьххье хьала а ваьлла, цунна улло хIоьттина шен юьртахо Овхьад гича. Шен бIаьргех ца тешаш, уьш хьакха а дина, леррина цуьнга хьаьжира Мудар. Шеко хуьлийла а дацара. Лекха, элда-ра, куьце дегI, доцца лоргуш тодина Iаьржа маж-мекх, майра хьажар а. Цуьнан юьртахо, ХортIин Овхьад ву-кх! «Ванах, хIара а хIунда веъна кхуза? - цецвуьйлура Мудар.- Юьртахой суна дуьхьалбаьхна ца Iаш, кхуза а веъна. Суна тIаьхьара вала ойла ян а юй те цуьнан?».

- Вежарий-ламарой! - къамел долийра Овхьадан хьалха яьшканаш тIе хьалаваьллачу оьрсичо. - Масех бIе шо ду паччахьан а, хьолахойн а Iазапа кIел оьрсийн къин-хьегаман халкъо узарш ден. Оьрсийн халкъах Iуьйдучу цIийх ца Iаьбна, цIарца, туьрца шайн кога кIел доьхки-на цара кхидолу кегий къаьмнаш. Шун дайша бIе шарахь гергга турпала дуьхьало йира паччахьан колониза-торшна, церан Iазапан дукъа кIел шайн маьрша кортош охьа а ца таIош, царна хьалха гора а ца хIуьттуш. Паччахьо а, хьолахоша а нуьцкъах а, Iехош а шун ярташка лоьхкура оьрсийн салтий. Цаьрга хIаллакдойтура шун халкъ, сийначу цIарах ягайойтура шун ярташ. Шун жимачу халкъан ницкъ ца тоьира шайн махка гIерта дуь-ненахь а йоккха, къизачаралахь а къиза Россин импери юхатоха, сацо. Шуьгара уггар дика мохк дIа а баьккхина, шу дерзинчу тIулгийн лаьмнашка а доьхкина оьрсийн паччахьо. Амма шуна ма мотталаш и шайгара дIадаьккхина латта оьрсийн къинхьегамхошна делла. ХIан-хIа, ца делла. Шун а, тхан а цIий муьйлучу хьола-хошна, шун халкъан цIий Iенийначу инарлашна, эпсаршна, царна гIо динчу ямартчу йовссаршна совгIатана дIадекъна. ХIокху гIалара дика, хаза цIенош гиний шуна? Царна чохь бехарш хьолахой бу, ткъа царна хьал IаIош, лайш хилла болх беш, къахьоьгуш долу тхо тIекхетта йохкучу тIуьначу лаппагIаш чохь а, набахтел тоьлаш йоцчу баракаш чохь а деха. Тхан берашна деша ишко-лаш яц, цомгашчарна больницаш а яц. ДIахьовсал Суьй-ра-Коьрте. Нохчий цигара дIа а баьхна, цига нефтан вышканаш хIиттийна. Ингалсан, Францин, Бельгин хьо-лахошна доьхкина оьрсийн паччахьо шун мехкан хьал! Ткъа шу, хIокху дашочу мехкан дай, сагIадоьхургийн хьолехь далладо цо. Господинаш АхвердовгIар, Киреев-гIар бу цунах берсташ. Тхан, оьрсийн халкъан, долахь хIара кIерсагдевлла, берче белхан куьйгаш доцург, хIум-ма а дац. Амма тхо белхалойл а йоккхачу къеллехь, хол-чохь бу оьрсийн ахархой. Тхо тхаьш а ду селханлера ахархой. Ярташкахь олалла дечу помещикийн къизал-лой, цара тхайга хIоттийначу къеллой, мацаллой ара-даьхна, болх а, доьзална баьпкан юьхк а лаха гIала даь-хкина тхо. Вежарий-ламарой! Паччахьан а, хьолахойн а лоллина кIел садетта собар а кхачийна, царна дуьхьал гIевттина оьрсийн белхалой а, ахархой а. Тахана рево-люцин цIе кхерста Россехь. Ахархоша багабо помещи-кийн бахамаш. Халкъо бакъонца бекхам оьцу шегахь Iазапдаллорхойх. Оьрсийн халкъ маршадала гIерта бIе-шерийн лоллех, Iазапах. Амма мостагIа вайн массеран а юкъара ву. Тхуна а, шуна а, Россерчу дерриг а халкъаш-на а тIехь хIара Iазап латториш оьрсийн паччахь а, хьо-ладай а бу. Шайна дуьхьал вайн барт ца хилийта, шайна дуьхьал вайн ницкъаш цхьаьна ца кхетийта гIерта уьш. Вайна юккъехь мостагIалла латто питанаш туьйсу цара. Оьрсийн паччахьо, хьоладайша хIинццалц шуна тIелоь-хкура оьрсийн салтий. ХIинца царна дуьхьал, шайн мар-шонехьа гIевттинчу оьрсийн къехойн цIий Iено дуьгу шу...

Вагонан корехула арахьоьжучу Мударна гира цхьана урамехула адамийн тобанна тIейогIу салтийн тоба. Иза адамашна тIекхаьчча, хьалха вогIучу эпсаро, саца а сецна, нахана тIе а вирзина, мосазза а мохь туьйхира. Наха ша тсргал ца вича, салташкахьа а вирзина, цаьрга омра дира цо. Тобанах а къаьстина, салташна тIевахначу цхьана ста-га цаьрга масех дош элира. Салташка куьйгаш а лестош, цхьаъ-м бохуш маьхьарий деттара майданарчу наха. Эп-саро чехабора салтий, амма тоьнийн баххаш лаьтта а хIит-тийна, меттах а ца бовлуш лаьттара уьш.

- Гой шуна и дIогахь лаьтта салтий? - цаьргахьа куьг тесира къамелахочо. - Тхо кхузара дIасалахка, оха дуьхьало яхь тхуна тоьпаш тоха, тхо дайа балийна уьш. Амма оцу салташа, Россехь массанхьа санна, дуьхьало йо шайн.вежарийн цIий Iено. Цундела дуьгу шу Россе. Хьолахой, церан бахамаш ларбан, маршонехьа гIевттин-чу оьрсийн белхалойн а, ахархойн а цIий Iено. И иэхье чаьлтачан декхар кхочушдийриг ахча делла шуна. Ве-жарий-ламарой! Шун майрачу, оьздачу къомах цкъа а ца бевлла йолахой, чаьлтачаш. Паччахье, хьоладайшка шаьш ма Iехадайта! Ахчанах Iехалой, шайн къоман сий ма бехде! Цул мацалла далар гIоли ю шуна! Соьлжа-ГIа-лин пролетарис, бохамехь шун вежарша, оха доьху шуь-га шайн ярташка духадерзар! Декъала хуьлда революци!

Адамийн тобано тоьхначу тIараший, маьхьарший лер-гаш къардира Мударан.

- Декъала хуьлда революци!

- ДIадаккха паччахьан Iедал!

- ДIабаха хьоладай!

- Декъала хуьлда маршо!

Адамийн маьхьарий дIатийра, оццу оьрсичо куьг хьа-лалаьцча. ТIаккха вистхилира Овхьад.

- Нохчяй! ХIокху суна уллохь лаьттачу оьрсийн бел-халочо шуьга дина къамел шеггара дац. ХIокхо и къа-мел дина кхуза гулбеллачу а, схьабахказа бисначу а гIа-лин белхалоша тIедилларца. ХIокхуьнан къамел, цхьа дош тIе а ца тухуш, кIел а ца дуьтуш, ас гочдийр ду шуна...

Овхьад къамел дан волавелча, цхьа масех минот хьал-ха ша цунна оьгIазвахарх дохковелира Мудар. Кхуза гулвеллачу масех эзар стага шайна юкъара къамел дай къастийначу оьрсичух а, нохчочух а цхьаъ Мударан юьр-тахо ву. Овхьад майра а, хьекъале а, оьзда а, доьналле а стаг вацахьара, цара къастор ма вацара иза.

«СаьIадгIар, ХьуьсигIар хIун ю Овхьадана хьалха? -бохура цо ша шега. - КоIанаш! Марцарш! ХIара дуьне деса ца дита Дала кхоьллина кIиллош. ХIетте а Овхьада бохург ца дира ас, СаьIадгIарга Iехавайтира. ДIовш хи-ларг, и малар ду со дакъазаваьккхинарг».

Маларх ваставелча, дохковуьйлу Мудар ша лелийна-чунна. Амма тIаьхьа хуьлу-кх. ХIинца цунна шех чекх са гора, ша шех кхаьрдара...

- Сан юьртахо ву иза, - куро кхоссар йира цо, шена. уллохь лаьттачу зоьрталчу шоточунна чоьже муьшка а еш.

- Ахь боккъал бохийца? ХIай, даьдисарг, и гIаза-койн мотт ма шари лалабо цо!

- Сибрехь ткъе ворхI шо а даьккхина, ши шо хьалха цIа веъна иза. Иштта дика Iаьрбгйн, туркойн меттанаш а хаьа цунна...

Тобанна тIехьа лаьттачу адамийн цIеххьана гIовгIа-наш евлира. Цига дIахьаьжначу Мударна гира гIаш а, говрашкахь а кхаа агIор тIедогIу эскар...

2

Россе буьгу нохчийн йолахой совцо кхуза гулбелла гIалин белхалой дIасалахка ялийначу салтийн взводо царна тIе тоьпаш тоха дуьхьало йича, гIалара далийна-чу эскарийн дакъойн юьхь яра Мударна гинарг.

- Нохчий! ХIокху оьрсичо шуьга аьлларг, цхьа дош тIетоха ца оьшуш, кхачо йолуш ду, - шен къамел дерзош вара Овхьад. - Оьрсийн паччахьо шайгара дIаяьккхина маршо ламарошка юхаерзалур яц оьрсийн а, Россехь де-хачу дерриг халкъийн а гIоьнца бен. Цундела паччахьан Iедало кхечу къаьмнашначул тIех баккхий бохамаш бин-чу, царал тIех доккхачу Iазапехь, лоллехь даллочу нох-чийн халкъан декхар ду, шайн маршонехьа къуьйсучу Россерчу халкъашца уьйраш а тесна, царна гIоьнна гIовт-тар. Амма аш Россехь кхочушден долчу иэхьечу гIул-лакхо нохчашний, оьрсашний юкъара барт, гергарло чIа-гIдийр дац, юкъахь цатешам, цабезам кхуллур бу. Вайн къомана иэхь дан доьлху шу цига. Нохчийн яртийн ве-калша тахана Кавказан наместникан а, вайн депутатан Эльдарханов Таьштамаран цIарах Пачхьалкхан думе а телеграммаш яхьийтина...

Хьалхарчу ротин салташа, шиний агIор дIа а хIит-тина, цIерпоштан некъ дIалецира. ШолгIачу рото, гона-ха салтийн ха а хIоттийна, депо чуьра цIерпоштан яй арабаьккхира. КхоалгIачу роте а, пулеметийн команде а, гIалгIазкхийн дошлойн бIоне а омра дира, платфор-ма а, вокзал а, цунна хьалхара майда а, цига догIу ура-маш а белхалойх дIацIанде аьлла. Кхаа агIорхьахула тIе-таьIначу цара, салташа тоьпийн баххаш детташ, гIалгIа-зкхаша шодмаш а, аьрташха тарраш а детташ, платформи тIера духадаьккхина адам вокзалаи цена тIе таIийра. Цигахь нахана етта йолийра курсантийн командо. Амма дукхахболчу белхалоша, низамехь тобане а гулбелла, шаьш лаьттачуьра меттах а ца бовлуш, дуьхьало йира царна. Курсанташна етта йолийча, гIоыша еъначу пуле-метийн командо гонна юкъахьовзийра белхалойн тоба. Кхечухьа бухабаьхна белхалой тIегуллуш, вокзалан хьал-харчу майданара тоба а стамъелира. Белхалоша дуьхьа-ло йора бIаьргаш цIийдина, хьерабевлча санна тIелетачу салташна а, гIалгIазкхашна а тIулгаш, кибарчигаш, эчи-гаш, дечигаш - шайна кара мел еънарг тIеетташ. МаьI-маьIIехь тоьпаш юьйлура, къорра татанаш дора тоьпийн баххаша, хIаваъ цоьстуш шакарш еттара щодмаша, тар-раша. Коьртах хIума кхетта говраш терсаш, тIехьарчу когаш тIе хIуьттуш, карзахъюьйлура. ОьгIазе яппарш, узарш. Чевнаш хилла охьаэгна нах, тергал а ца беш, хьоьшура.

Оцу къематденна юккъехула, Овхьадан тIаьххьара а дешнаш хезира Мударна:

- Хезий шуна, нохчий! Цхьана махкахь хIорш сан-начу мисканийн цIий Iено дуьгуш ду шуна шу! Иэхь хуь-лда шуна цига гIур делахь!

- Дала хIаллакдойла шу цига гIахь! Дала дийна цIа дерза пурба ма лойла шуна! - тобанна юккъерчу цхьана нохчочун мохь а хезира цунна.

Масех сахьт хьалха белхалоша, вагонашна хьалхара дIа а баьккхина, депо чу бигна яй, цIерпоштан шиний агIор моггIара дIахIиттинчу салташна юккъехула схьа а балийна, юха вагонашна хьалха туьйхира. Цо, доккха тата а доккхуш, вагонаш цIеххьана юханехьа тоьхча гал-ваьлла Мудар, шена уллорчу шоточух ка а тухуш, ар-къал кхийтира. ТIаккха вагонаш хьалха а узуш, цIогIа-не мохь а тоьхна, Iаь туьйсуш меттахбаьлла, тIаьхь-тIаь-хьа чехкаболуш, малхбузехьа дIахахкабелира.

Ша къен велахь а, оцу къелло маларе а марзвина, дакъаза ваьккхинехь а, амма шен дегIан кIоргехь лама-ро, нохчо вара Мудар. Цуьнан дагах мIараш туьйсуш, гIуьттура ламаройн уггар а оьзда гIиллакх: цо доьхкура карахь герз доцчу стагана, иза мостагIа велахь а, дуьхьал герз айар.

«Оцу салташа а, гIалгIазкхаша а санна, карахь герз доцчу, дуьхьало ян ницкъ боцчу адамашна етта дуьгу-кх тхо. Ма доккха иэхь ду оха тIелаьцнарг! Амма хIун дан деза? Цига ваха цхьана шарна куьг а таIийна, схьаэцна. ахча ас дайина. Иза Iедална юхадерзалур ма дац суна. Ас куьг таIийна кехат иолконакехь ма ду... Хьалха цIер-пошт сецначу станцехь охьа а воьссина, ведча? ТIаккха а, схьа а лаьцна, Сибрех вохуьйтур ма ву...».

Ша шена оьгIазъоьхучу Мудара, ата санна, цергаш хьакхийра, цо къевлинчу буйнашна кераюккъехь дил-хех чуйиссира пIелгийн мIараш.

«Расу а хили сол хьекъале. Цо ладуьйгIира Овхьаде. Iаьлбаг-Хьаьжа имам ваьлча, цунна улло а хIоьттина, тIом бина цо. Гуьржехь а, Бакохь а паччахьан Iедална дуьхьал летта боху. Сибрехь ткъе ворхI шо хан а яькк-хина. ХIетте а ца къарвелла. Къарвала дагахь а вац. ХIумма а ца оьшуш, ваха аьтто а бара цуьнан. ХIетте а ца Iа. Цхьаъ хир ду-кх цуьнан дагахь. Ткъа сан кийрахь дог ца хилла. Сан дагахь даима а малар дара...».

ХIаъа, Овхьад кхерийна, къарван ницкъ бац дуьне-нахь. Цунна ца бицбелла нохчийн къоман маршонехьа тIамехь а, махках баьхна Сибрехь а белла шен нийса-рой, шен доттагIий, шен бIаьхаллин накъостий - Коьри, Болат, Къайсар, Юсуп, къена юьртахой МIаьчиг, Васал, тангIалкхашна тIе хьалаоьхкина къуона Iаьлбаг, Дада, къена Iумма а. Цунна цIераш ца хаьа хIокху тIаьххьар-чу шина бIешарахь маршонехьа тIамехь эгна бIе эзар-наш нохчийн кIентий. Тахана лоллехь долу шен декъаза халкъ...

3

ХIокху шарахь къаьсттина хьалхе а, шийла а тIеде-ара Iа. Аз кхолха дуьйлуш, кеглуш, хьаннашкахь охьа-детталора гIа охьадоьжна, дерзина довла а кхиале тIе-диллинчу лайн дозалло юьхьарсетто дитташ а, генаш а. Дикка ханна дукъделлера ярташна юкъара некъаш а. Амма шеца гIашсалтийн тоба а, гIалгIазкхийн бIо а, ламанан артиллери а йолуш, ярташна таIзар дан Ведана-ра араваьллера и гIуллакх бIаьстенга татта собар кха-чийна полковник Галаев. Цо шен омрица ярташна елла хан чекхйолуш лаьттара. ХIинца, хIора юьрта а хIут-туш, цо дIахьедора, ткъе диъ сахьт далале пачхьалкхан декхарш дIа а ца такхахь, Iедална муьтIахь а ца хилахь, ша ярташ лаьттаца дIанисйо олий. Ша дуьйцург моттар-гIина доцийла хоуьйтуш, цхьайолчу яртийн йистошка мосазза а йоккхатоп а тухура.

Ведана округера дукхахйолу ярташ, цIий Iанор ца хуьлуш, къаръелла, кIелсевцира цунна. Шайна тIера пач-хьалкхан декхарш а, Iедална дуьхьало ярна таIаарна тоьх-на гIуда а текхна ца Iаш, цара Галаевна гIо а дора цуьнан отряд шайна луларчу юьрта кхалхо. И гIо цара дукхах-долчунна уьш шайн юьртара дIабахархьама а дора. Пол-ковникан омра кхочуш ца деш еккъа цхьа Гати-Юрт йисимера Нодана округехь.

Шен отрядаца Галаев чекхваьллачу яртийн хIусамашкахь, хIетта чуьра дакъа арадаьккхича санна, сингатта-ме тийналла хIуттура. Делахь а, вер-ваккхар ца хилча-хьана, важадерг ловра наха. Амма доьзалан дена ша ва-лар гIоли хетара, шен хIусаме хIара Iаьржа ун хIутту-чул. Полковника нуй хьоккхий дIахьора пачхьалкхан налог такха аьтто боцчулехан бахамаш. ТаIзархой чекх-бевллачу ярташкара божалш, гIотанаш, кIаранаш ясса-лора. Сатосуш кхайкха нIаьна а ца юьсура. ГIалгIазкха-ша а, салташа а, къамкъаргаш хьийзош кортош а до-хуш, йойуш, юура котамаш.

Ткъа маса доьзал байлахь битина, лецна бай ваха-нарг вуха ца вогIучу гена, шийлачу Сибрех а бахийтина. ХIаъа, да дIа а воьллина, суьйранна чубирзинчу доьзалх тера ю тховса Нохчмахкара дукхахйолу хIусамаш. Юха а, къурд бина, дIатедина наха Iедало шайн сийсазбар. Амма хIара де цкъа а дицдийр дац цара. Царна цкъа а ца дицло шайна дина дика а, вуон а. Аьтто нисбаллалц, собаре сатуху, тIаккха дика - диканца, вуон - вуонца дIадоькху.

Нохчмахкара ерриг а ярташ къаръелча а, Iедална дуьхьало йо Гати-Юьрто а, цунах ун даьллачу луларчу Саьмби-КIотаро а, Шал-Дукъо а. ТIаьххьарчу шимма-м, шайна тIехула шозза-кхузза йоккхатоп тоьхча, шаьш Iедална муьтIахь ду аьлла, Галаевна тIе векалш бахкий-тира. Амма Гати-Юьрто, логехь дисинчу чIеран кIохцало санна, сагатдо цуьнан. Стомара цунна тIехула а, гондIа а йоккхачу тоьпан ткъа хIоъ а тоьхна, шен омра кхочуш-дан юьртана кхо де хан а елла, Саьмби-КIотарахь туп тоьхна сецна Галаев. Амма гатиюьртахой гучубовлуш бац. Цо хIоттийнарг СаьIад велахь а, ткъа боккъал а юьртда Акхболатов Ахьмад ву. Селхана Iуьйранна дуьйна сар-ралц гулам лаьттина цигахь. Амма цара хIун сацам тIе-эцна ца хаьа цунна. Галаевс царна еллачу ультиматуман хан тховса суьйранна чекхйолу. ТIаккха, шен дош кхо-чушдеш, юрт лаьттаца нисъян еза цо. Иза хила йиш йо-цург дара. И омра деш а хаьара цунна, ша иза кхочуш-дийр доцийла. Кхийолу ярташ а санна, хIара а кхеро дагахь динера. Цо хIетахь ойла ца йинера Гати-Юьртахь вехаш мIаькваьлла ши бунтовщик хиларан. Абубакаров Iела а, Хортаев Овхьад а. Царна тIе карзахе, къармазе Солтханов Солта а. Воккхастаг-м тийна-таьIна хан йок-кхуш вара. Иза юьртан гIуллакхашна а, политикана а юкъа ца гIерта боху. Амма Галаевна шера хаьа юьртан урхалле хаьржинчу пхеа стага Абубакаровх дагаволий бен ког дIатосуш цахилар. Хортаев Овхьад нохчийн интеллигенцица а, Соьлжа-ГIаларчу РСДРП тобанан куьйгалхошца а яккхий уьйраш йолуш ву. Нохчийн ин-теллигенцин векалша чIогIа лоруш а, сий деш а ву боху иза. Нохчийн йолахой Россе ца бигийта, гIалара белха-лой Хортаевн дIадолорца гIевттина хилар а гучудаьлла. Тамашийна хIума дай хIара-м. Шина вешех цхьаъ - Iеда-лехьа, важа - дуьхьал. Оццу Гати-Юьртара ву Манчжу-рехь нохчийн, гIебартойн дошлойн ши бIо тIамна дуь-хьал гIаттийначарах шиъ а. Ткъа хIокху тIаьххьарчу бат-тахь Зеламхин гIеранах дIакхетта ши гатиюьртахо.

ХIара Галаев санначу кхечарна шура йоккху етт бу Нохчийчоь. Амма цуьнан декъаза кхаж баьлла. Массо а зуламийн хьоста ду цуьнан округ. Кхузахь бу обаргийн бен а. Цхьана агIор, Зеламхех кхоьруш, кIожан пха а бе-габо цуьнан. Зеламхас шозза кехат даийтина цуьнга, на-гахь санна и хьайн къизалла ахь ца сацаяхь, ахь цхьа стаг Сибрех вахийтахь, цхьана стеган цIий Iанадахь, ша Добровольскийна тIаьхьа жоьжахата вохуьйтур ву хьо аьлла. Цо дийр ма ду иза. Зеламхас цкъа а эрна бага ца етта. Цо шен дош кхочушдо. Цунна масал ду Доброволь-ский а, Къеди-Юьртан разъездехь цо динарг а. Кхин маса ду уьш...

«ХIаъ, кхузахь лерг сема, бIаьрг сирла хила веза, -ойла йо Галаевс. - Ас корта а биттина, халла суна гIоьн-на баийтина гIалгIазкхийн пхи бIо хIара гIуллакх чекх ма-деллинехь дIабуьгур бу. ТIаккха округехь юкъара мя-теж йолалахь, сахьт далале хIаллакйийр ю сан жима гарнизон. Ирсе бу гIалгIазкхийн отделийн начальникаш. Правительствос лучу тIеман ницкъал совнаха, виллина дIа церан лаамехь ву цергашна тIекхаччалц герзаца кеч-вина масийтта эзар гIалгIазкхи. Шайга шок ма-тоьххи-нехь нохчийн ярташна тIехахкавала массо хенахь кийч-ча. ТIехула тIе, дукха хан йоццуш, инарла-губернаторан Колюбакинан дехарца, Кавказски эскарийн Коьртачу штабо Георгиевски тIеман складера итт эзар берданка а, масех миллион патарма а белла еккъа цхьана Сунжен-ски отделана. Герз делла а Iай ткъа! ГIалгIазкхий герза-ца кечбеш комаьрша харж йо правительствос. Ткъа сан округехь арахьарчу гIоьне догдохийла-м муххале а яца-ра, атталла законехь суна хьакъ долу гIо а ца до...».

4

Гати-Юьртана тIе кхераме киртиг хIоьттинера. Окру-ган начальнико хьалха елла ультиматум кхочуш ца йинера гатиюьртахоша. Пачхьалкхан декхарех цхьа кепек дIа а ца еллера, цхьа герз а ца деллера, Iедало шен кара дIа-боьхучу нахах цхьа стаг дIа а ца веллера. Делан къинхе-там хилла, хIетахь таIзарза йисира церан юрт. Амма сел-хана, яккхийчу тоьпашца салтийн а, гIалгIазкхийн а бок-кха бIо а балош, Яьссел дехьа сецначу полконака и шен хьалхалера омра кхочушдан кхо де хан елира царна. Ша аьлларг моттаргIина доцийла хоуьйтуш, юьртана тIехула а, йистошка а ткъозза йоккхатоп а тоьхна, дIавахара. Йоккхатоп етташ кхерабеллачу зударша а, бераша а Iадий-на маьхьарий хьийкхира. Даьхний Iоьхура. Кхерамазечу меттигашка дIа а левчкъина, угIура жIаьлеш.

Тахана Iуьйранна юьртан майдана гулбелла пхийтта шарал лакхара берриг а боьрша нах, делкъан ламазана цхьана сохьтана дIаса а бахана, юха а цига дIагулбели-ра. Масех тобане бекъабелла уьш, ва Дела аьлла, цхьана барте ца боьрзура. Цхьаберш сацам боллуш дуьхьал бара полконакан омра кхочушдан. Иза ца дан летта лийр ду вай бохура цара. Шайн зударийн а, берийн а, мискачу бахамийн а ойла еш болчу шолгIачарна, пачхьалкхан цхьадолу декхарш дIа а текхна, хIара гIуллакх машаре дерзо лаьара. Юьртан хьолахошна а лаьара иза машаре дерзо. Пачхьалкхан декхарш дIа а такхий, герз дIа а лой, Iедало дIабоьху нах шайн лаамехь цунна тIе а гIой, дIа-дерзаде бохура цара а. Юьртан бала болуш бацара и тIаьх-хьарниш. Цкъа-делахь, Iедална хьалха диканиш хила гIертара. ШолгIа-делахь, юьртана тIе яккхий тоьпаш ет-тахь, шайн цIенош дохорна а, салтий, гIалгIазкхий чу багIахь, цара шайн бахамаш талорна а кхоьрура.

Хьалхарчара бохург а дина, дуьхьало яр эрна дара. Иштта дуьхьало йинчу ЧIебарларчу масех юьртара цIе-нош дагийнера, салташа а, гIалгIазкхаша а бахархой талийнера, дуккха а нах лецнера. Изза дийр ду полкона-ка кхузахь а. Ткъа пачхьалкхан налогаш а, кхиболу те-кхамаш а бан нехан ахча а, дIадала герз а дац. Iедало дIабоьху нах дIа а белла, юьртана иэхь дойла янне а яц.

Делкъал тIаьхье а дIаяхара, нехан барт ца хуьлуш. Ахьмада лерина ладоьгIура массаьрга а. Цунна шена а ца хаьара, хIун дича бакъахьа хир ду. Ткъа баттахь кху-захь лаьттича а, оцу нехан цхьабарт хир бацара. Къуьй-сура, оьгIазъоьхура, чуьчча гIертара. Iелех дагавала са-цам бира Ахьмада.

- И гIовгIанаш совцаяй, цкъа ладогIал, нах! - мохь туьйхира цо, хьала а гIаьттина. - Iуьйрре дуьйна хIара гIовгIанаш еш, хIокху шелехь лаьтта вай. Амма, ва Дела аьлла, барт хуьлуш бац. Баттахь лаьттича а, хир бу ала меттиг а бац. Шу хIора а шен-шен дош тIехула дилла гIер-та. Тахана вайн юьртана тIехIоьттинарг хала, кхераме киртиг ю. Цунах кIелхьарадовла шуна некъ ца карабо. Аш массара а бертахь, массо а реза волуш, юьртан дола дан хаьржина тхо пхи стаг ву. Доша воцург, важа виъ кхузахь ву. Нагахь санна шу реза делахь, тхо виъ: Аьрса-мирза, Лорса, Солта, со а - дика ойла а йина, вала везача-рах дага а ваьлла, Делан къинхетамца, Делан гIоьнца, хIа-ра гIуллакх юьртана сингаттам ца хуьлуьйтуш дIадерзо хьожур ву. Оха йинчу кхиэлана реза хир дуй шу?

Жимма гIовгIанаш йинчул тIаьхьа, цхьа а дуьхьал воцуш, массо а резахилира.

МаьркIажан ламаз а дина, дог ца догIуш кхачанах а кхетта, шен кхаа накъостаца Iелех дагавала вахара Ахь-мад. ХIоьттинчу хьолах юрт кIелхьараяккха цхьаъ бен боцу некъ гайтира царна Iелас. Цуьнан хьехамца Гала-евна жоп яздира Лорсас. ШолгIачу дийнахь Iуьйранна, туркх а вахийтина, СаьIад, Хьуьси, Iабди юьртден кан-целяри кхайкхира Ахьмада.

Тхов тIе оьрсийн гераг а йиллина, ши цIа а, лекха уче а, дика неI-кор а долу хIара канцелярин гIишло ша юьрт-да волуш шен ахчанах совдегара ХортIас яйтинера. Юьрт-дена а, писарна а леринчу цхьана чохь аннех йина стол а, ши жIай-гIант а, чубаьхкинчу нахана охьаховша пе-нийн дохалла хIоттийна аннех дина деха ши гIант а дара, дуккха а шерашкахь нах тIе охьахийшина шарделла, лак хьаькхча санна, къегаш. НеIарехьа товха яра, кIуь-рзо Iаржйина. Уллора цIа шатайпа европахойн куьцехь, хаза кечдина дара. Бустамаш дохуш кечдина когаш а долуш, тIе Iаьржа лак а хьаькхна, шуьйра, еха стол а, иштта, хаза дина, тIе баьццара бархат тоьхна, лекха гIовланаш йолуш кIеда диъ кресло а, даима еса лаьтта книгаш чу хIитто йоккха шкаф а. Стоьла тIехула пенах кхозуш паччахьан доккха сурт а, цIенкъа тесна хаза, кIеда куз а. ХIокху цIа чуьра товха а яра, бустамаш до-хуш, еттинчу кибарчигех йина. И цIа белхан гIуллакха-на ца кечдинера ХортIас. Юьрта баьхкина хьаькамаш оцу цIа чу буьгура цо, ткъа хIора дийнахь беш болчу балхана лерина важа цIа дара. Ткъе итт шарахь сов юьрт-да лаьттина ХортIа дIакхелхича, цуьнан метта хIоттий-начу СаьIада а ца талхийра ХортIин низам. Ткъа дукха хан йоццуш юьрто хаьржинчу Ахьмада а, цуьнан накъосташа а оцу цIийнан неI ца йиллинера цкъа а. Уьш вук-ху белхан цIа чу гуллора.

Аьрсамирза, Лорса, Солта Iуьйранна хьалххе веъне-ра канцеляре. Цхьацца вогIуш, схьавеара СаьIад, Хьуь-си, Iабди. Шина дийнахь цIе ца латийначу цIа чохь шийла яра. Хьал-де хоьттуш эрна хан а ца йойуш, хьийзораш ца еш, къамел долийра Ахьмада.

- Хьуьса, тахана вайн юьртана тIекхозабелла кхе-рам массарначул а дика го шу кхаанна. Iедалца дерг а, юьртарчу нахера хьал а хаьа шуна. Оцу полконака шоз-лагIа а хан елла вайна пачхьалкхан налогаш, гIуданаш, герз дIадала, юьртара виъ стаг Iедале дIавала. Шен омра кхочуш ца дахь, хIара юрт йохийна, лаьттаца шарйийр ю ша а аьлла цо. Шуна ма-хаъара, налогаш, гIуданаш та-кха а ницкъ бац нехан, дIадала герз а дац. Цо дIавоьху виъ стаг Iедале дIа а велла, юьртана иэхь дечул, вайна делла дIадовлар гIоли ю. Полконака тоьхна хан кхана суьйранна чекхйолу. Вайн ворхIе дай а, вай а хIокху юьртахь дина а, кхиъна а ду. Вайн дай кхузахь белла, лаьттах боьхкина, изза хила деза вайх а. Цхьана цIий-нах, я ненахошкахула, я захалшкахула вовшашца цхьа гергарло доцуш цхьа а доьзал бац хIокху юьртахь. Цхьан-на хиллачу бохаман лазам массо а доьзалх кхета. Ваьш даллалц хIокху юьртахь цхьаьна даха а деза вай, вел-ларг массара а цхьаьна дIаволла а веза. Оцу дерригенан а ойла йина, вовшех дага а девлла, хIара юрт бохамах кIелхьараяккха цхьа некъ карор бацара те аьлла, схьа-кхайкхина шу. Хьуьса, хьо Iеламстаг ву, ткъа СаьIадана а, Iабдина а Iедалан болх, гIуллакхаш, хьаькамаш а бев-за. Шуна хIун хета, аш хIун олу, вай хIун де те?

Хьуьсера хьалхе а яьккхина, СаьIад вистхилира:

- Ахьмад, бусалба дин а, шариIат а, Iедал а, хьаька-маш а бевзаш долу тхо дIа а даьхна, тхол хьекъале, теша-ме, доьналле ду аьлла, юьрто шен коьрте хаьржина шу. Ткъа хIинца, юьртана тIе кхерам гIоьртича, тхо дагадаьх-кина шуна. Юьртан дола дан дезарш а, юьртах жоп дала дезарш а шу ду. Юрт кхерамах, бохамах кIелхьараяккха некъ а шуна каро беза. Ткъа тхуна хетарг шуна хаа ла-ахь, Iодало бохург кхочушдан деза юьрто. Кхин некъ ца хаьа тхуна.

- Амма юьртана хIара бохам бинарш шу ду, СаьIад. Юьртпн коьртсхь шу долуш тоьхна и налогаш а, гIуданаш а, кхиерш а! - са а ца тохаделла, юкъавуьйлира Солта.

СаьIад цунна тIевирзира:

- Аш схьа мел ваьллачо иза ма олу? Iедало налог, гIуда тоьхча а, тхо бехке до. Юьртара стаг лаьцча а, оха лацийтина олу. ХIинца хIара шаьш кегийна худар а тхан коча тоьтту. Наха шаьш юьртан урхалле хьалхатоттучу хенахь хIунда ца олура аш цаьрга, юьртан дола дан а, юьртах жоп дала а тхоьгахь хьекъал а дац, тхуна оьр-сийн мотт-йоза а ца хаьа, тхуна Iедал а, хьаькамаш а ца бевза? Шаьш кегийна худар хIинца шаьш даа!

- ХIай-хIай! - цунна тIетайра Iабди. - ХIинца и сал-тий а вай балийна боху. Ерриг а Нохчмахкарчу ярташна налогаш, гIуданаш тохийтинарш а, схьадоьхуьйтурш а, салтий балийнарш а вай ду ала а иэхь хетар дац! Шайн-чул совнаха, яа сискал ерг ца веза нохчашна...

Хьуьсас, вист ца хуьлуш, резахилла корта теIабора.

- Туьха тесна пхьид санна, ирах стенна лелха шуь-шиъ, - човхийра и шиъ Солтас. - Оьрсийн мотт-йоза а хууш, Iедал а, хьаькамаш а бевзаш долчу аш хIун дика болх, хIун аьтто бина юьртана? Юьртана-м хьовха, аттал-ла цхьана стагана а? Ирах а ца лелхаш, шайга дуьйцу-луънга цкъа ладогIа!

Аьрсамирзин хьаьжа юккъе, кIез-кIезиг гуллуш, шад гулбелира, месала, хьаьрса цIоцкъамаш, кондарш санна, дусаделира.

- Шаыл бехке дац боху аш? - царна тIекъевкъира иза. - ХIокху юьртана мел хиллачу бохамашна бехке шун дай а, шу а ду! Дац алал? Iабди, хьан да ХортIа а, воккхахволу ваша Асхьад а хIокху Iедалан ялхой, ай-кхаш ца хилла? Iаьлбаг-Хьаьжин гIаттам болабелча оьр-сийн эскар долчу, Гезлойн-гIопе ведда ца ваханера и шиъ? Салташа хIокху юьртара цIенош дагош, царна хьалха-ваьлла лелаш ца вийнера Асхьад? Хьуьса, хьан да Тов-солта-Хьаьжа, СаьIад, хьан да Вора-Хьаьжа, хIокху юьрта богIучу оьрсийн хьаькамашна хьесталуш, церан цIогана кIел мотт хьоькхуш, царна Деле гIо доьхуш доIанат деш ца лелла? ХIокху юьртан ах мохк шу иттех стоган до-лахь бу. Шун дайша хьун хьокхуш баьккхипа иза? Цхьа кол ца хадийна цара! ТIамо тIера дай байина, я Iедало Сибрех бахийтина, шайн кхаш дуьйш-дерзош лело ницкъ боцуш, яа сискал йоцуш бисиачу жоьра-зударшкара, бе-рашкара гирда хьаьжкIаш луш, шун дайша шайи дола даьхна латтанаш ду уьш. И доьзалш йолах шун дайша а бацийра, церан тIаьхьенаш яцош шу а ду. Сан кIант а, Мохьмад а, хIара Солта а яионца тIаме бахийтинарш шу дац? Мудар Россе хьажийнарш шу дац? Шайн кIентий хIунда ца бахийтира аш? Шун дай а хилла юьртана ямарт, хIинца шу а ду!

- Оха ца бахийтина уьш, ахчано бигина! - цавашаре велакъежира СаьIад. - Ахчанах бохкабелла бахана.

Аьрсамирза цIий сиха, дера стаг вара. ХIумма а цул тIаьхьависина Солта а вацара. Амма СаьIад а, ша молла велахь а, Хьуьси а вацара кIиллочарах. Iабди-м цхьога-лан амалш йолуш вара. ХIокхеран дов гена а даьлла, вовшашна тохарна кхеравеллачу Ахьмада совцийра уьш.

- Хьуьса, хьо Iеламстаг хиларна, ткъех шарахь юьр-тан молла а, къеда а латтарна, сайн къамел гIиллакхехь хьалха хьан цIе яьккхина долийра ас. Ткъа хьо, вист ца хуьлуш, хьайн шина накъосто дуьйцург къобалдеш, корта а теIош, хиъна Iа. Ткъа шу виъ а гIиллакхах, оьздангал-лех ма воха, собаре хила. Аьрсамирзас оьгIазвахана аьл-ларг а, ерриг юьртана а хууш, бакъдерг ду. Делахь а дIадевлларш дуьйцур дац вай. Ткъа хIокху тхан кочахь долчу даржах лаьцна аьлча, хIара оха лехна а, дехна а ца деъна тхан коча, оха тIелаьцнарг юьртан лаам бу. ХIо-кху хьаькамаллех хIумма а даккхийдеш Iаш а дац. Ткъа шу, СаьIад, наха юьртда а, къаной а хоржучу хе-нахь шайн бартахошца цхьаьна гуламера дIадахара. Иза дина а ца Iийра. Къайлах пурстопаца барт а бина, юьр-тарчу куьйган бакъо йолчу пхи бIе гергга стагах ах бIе шайн бартахой а гулбина, цаьрга кхаж а тасийтина, юьрто хьо юьртда, ткъа хIара ХьуьсагIар къаной хаьржина аьл-ла, дIа а кхайкхийна, хIокху чу охьахевшина. Аш хIун-да ца элира укурган началнике, тхан юьртахь наха юьрт-да а, къаной а хаьржина, и хаьржинарш Iадда бита, шаьш юкъа а ца Iуьттуш? Аш юьртана ямартло ма йина, СаьIад. Аш хIара юрт мостагIаллин шина тобане ма екъ-на. ХIинца юьрто хаьржина тхо Iедало къобал ца до, ткъа Iедало ямартлонца, харцонца хIиттийна шу юьрто къобал ца до. Тахана юьртана тIехIоьттина хIара кхера-ме хьал машарца дерзо тIедахча, Iедало тхо тергал дийр дац. Цундела Iедало хIоттийначу шу пхеамма дерзо деза хIара гIуллакх.

- Шен омра кхочуш ца дича, полконака къамел а дийр дац тхоьца!

- ХIета ага кхочушдан деза полконакан омра а.

- Юьрто пачхьалкхан налогаш, гIуданаш дIа ца текх-ча, герз дIа ца делча, тхоьга кхочушдалур дац полковни-кан омра.

- Аш, хьолахоша, дIатакха пачхьалкхо юьртана тIе-тоьхна налогаш а, гIуданаш а. Герз а дIало.

СаьIадгIар, цецбевлла, багош гIаттийна бисира.

- Оха хIунда токху юьртана тIера налог а, гIуда а? Иза а, важа а юьртарчу хIора кIуьран цIарах нийсса екъ-на, тхаьшна кхочург оха токхур ю, шайна кхочург наха а такха еза.

- И харцо хIинццалц лелла. ХIинца тоьар ду, нехан собар кхачийна. Шун долахь юьртан ах мохк бу, даьх-ний, туьканаш, хьераш, пайтонаш, гIудалкхаш, шортта ахча а ду. И дерриг а шайн дайшкара охьа хьарамчу некъаш-ца, харцонашца, ямартлонашца гулдина аш. Цул совна-ха, Iедало юьртана тоьхна, тIаккха дIабаьхна текхамаш, иза нахана ца хоуьйтуш, цаьргара ахчанаш а дохуш, шайн кисанашка аш дерзийна меттигаш а гучуевлла тху-на. Шу ямарт нах ду, СаьIад. Шайна лаахь, Iедало дIа-йоьху налогаш, гIуданаш, герз шаьш дIало. Шайна ла-ахь, оцу полконакца юкъара мотт а карабай, юрт кIел-хьараяккха. Иза шун шайн гIуллакх ду. Амма оха хьалххе цхьаъ дIахоуьйту шуьга. Нагахь санна оцу пол-конака хIокху юьртара цхьа цIа дохадайтахь, салташа цхьана кертара котам галъяккхахь, юьртара цхьа стаг лаьцна вигахь, цхьана стагана бохам баккхахь, шу ит-тех стеган цIенойх а, бахамех а оха чим бийриг хилар. Доцца аьлча, шайна а, шайн тIаьхьенашна а хIокху юьр-тахь даха лаахь, хIара гIуллакх юьртана сингаттам а, бохам а боцуш, дIадерзаде. Оха ца элира ала дац шуна. ХIан, хIара тхан лаам полконаке дIа а кхачабе, - шаьш яздина кехат царна хьалха теттира Ахьмада. - Цо хIит-тийна хьаькамаш ма ду шу. Иза а, шу а ахчанах йохка-луш, эцалуш хIуманаш ю. КхидIа къамелаш ца дер вай. Iодика йойла шун!

Чохь висначу кхаамма йоцца кхеташо йира. Церан барт хилира, вукху хьолахойх дага а бевлла, Iедалца дерг шайн ницкъашца, шайн харжашца дIадерзо...

5

Ткъа Саьмби-КIотарарчу юьртден хIусаме воьссина полковннк, букъа тIсхьа ши куьг а лаьциа, оцу шен син-гаттамечу ойланаша дIа а ца хоьцуш, жимачу цIа чуху-ла цкъа дIасаволалуш, тIаккха корехь а соций, ара бIаьрг тухуш, гнтвелла хьийзара. Иза валлал дохковаьллера ша, ойла ца еш, гатиюьртахошна и ультиматум яларх. Кхаа дийнахь-м хьовха, кхаа баттахь а и декхарш дIатакха церан ницкъ боцийла а, схьадала оццул герз доцийла а, и юрт сийначу цIарах ягийча а, ша схьавоьху виъ стаг цара шега схьалур воцийла а шера хаьара цунна. Ткъа и ультиматум цара кхаа дийнахь кхочуш ца яхь, юрт йохо дош ма делла цо. Цигара цхьа цIа дохадахь, юрт гIоттур ю. Цунах дIакхетар ю лулара ярташ а. ТIаккха и ун, шеко йоцуш, ерриг а округе даьржар ду. Бахархошкара налогаш схьаяха, герз схьадаккха аьлла, лакхара охьа омра делахь а, округехь мятеж хилахь, хIара бехке вийр ву. Хьуна халкъаца бийца машаре мотт карийнехьара, хьо къиза ца хиллехьара, халкъ Iедална дуьхьал гIоттур дацара аьлла. Кхин дуккха а бахьанаш карор ду шайн бехк хIокхуьнан коча баийта, хIара бехван, даржах вохо. Ткъа гатиюьртахошна хIокхо делла дош кхочуш ца дахь, царна а, кхечу ярташна а хьалха хIокхуьнан сий довр ду. Юьртана гIуда шеггара тоьхна цо. Иза дIадаккха а тарло. Схьадала дезачу герзан барам а шеггара хIоттий-на цо. Цара цхьа масех топ, тур-шаьлта, цхьа кIеззиг патармаш схьаделча, цунна а реза хир вара иза. Амма налог цо тухуш яц, иза цуьнан дIасахьийзо бакъо йо-цуш, пачхьалкхан гIуллакх ду. Ерриг ца лахь а, цкъа-чунна ах мукъана а схьалахьара. ТIаккха халкъана хьал-ха хIокхуьнан сий а ца лахлуш, дов а доцуш, Iедална а, бахархошна а хьалха хIара бехке а ца хуьлуш, машаре дIадоьрзур дара хIара гIуллакх. Олуш ма-хиллара, уьс-тагIий дийна а дуьсуш, берзалой юьзна а йолуш... НеI херйина, пурба а дехна, чувеара хехь лаьтта эпсар.

- Господин полковник, Гати-Юьртара векалш баьх-кина хIара дехар дохьуш. Шаьш тIеэцар доьху цара, -цуьнга кехат дIакховдийра эпсаро.

Кехат дIа а эцна, даржийра Галаевс.

- ХIара-м Iаьрбийн йозанца яздина ма ду. Подпору-чике Сейталиевга гочдайтий, чехкка схьада. Маса стаг ву уьш?

- Кхоъ.

- Муьлш бу хаьий хьуна?

- Вай Гати-Юьрта дахча, цигахь вайна хьошалла ди-нарш бу. Юьртда а, массарна вевзаш волу хьолахо Хор-таев а. Важа юьртан къеда вуй те моьтту суна.

Галаевн хьаьжа юккъе шад гулбелира. Уьш бацара цо бахкаре сатуьйсурш. Акхболатов коьртехь мятежни-каш бара.

- Цкъа оцу кехата тIехь яздинарг хIун ду хьожур ву со. Цхьана сохьтехь латтабай, чубахкийта.

Ша гочдина кехат схьадохьуш чувеара Сейталиев.

- Ас дан дезаш кхин гIуллакх дуй, хьан оьздалла? -вулавелла дIахIоьттира подпоручик.

- Дац. ПаргIат хила.

Полковник деша вуьйлира гатиюьртахойн дехар:

ВЕДАНА ОКРУГАН НАЧАЛЬНИКЕ ПОЛКОВНИКЕ ГАЛАЕВГА

Гати-Юьртан бахархоша шайн гуламехь шозлагIа а дийцаре дира хьан омра. Гати-Юьртарчу нехан, дика ойла а йина, хьоьга а, хьол лакхарчу а хьаькамашка шайн сацам дIакхачо барт хилла.

Тхо къен-миска адамаш ду. Тхайн доларчу ардашна тIера даьллачу ялтица Iаьнера а ца довлало тхо. Юьртан хьаьрам яц тхан. Мехкан цани тIера яьккхина докъар цхьа-ши бежана Iаьнах даккха а ца тоьа тхуна. Бераш ду тхан, тIедуха а, когадуха а доцуш, дерзина. Тхо, дак-кхийниш, тхаьш а ду тIелхигаш кхозийна лелаш. Хьал-ха, оьрсийн паччахьан Iедал тIедале, хIора шарахь юьр-тан мохк боькъура оха кIуьран цIарах. КIентий кхиъча, цара зударий балийча, царна кха тардора, хьун а хьо-кхий. ХIинца иза дан а таро яц тхан. Оханин латта а, цанаш а Iедало хIора кIуьрана тIечIагIъярца дIадаьк-кхина мохк юхабекъар. Iедало хьун а пачхьалкхан дола яьккхина, тхан бакъо яц ирзош даха-м хьовха, атталла даго дечиг даккха а. Тхан юьртан нийсса ах мохк Iеда-лан гIоьнца шайн дола баьккхина кхузарчу масех стага. Къелло бIарзбина цхьаболу нах хIинццалц Теркайис-те а боьлхий, цигахь цхьана ханна лело мехах латта а оьций, я гIалгIазакхийн хьолахошна йолах болх беш а, шайн доьзалшна сискал таръян гIертара. ХIинца цига боьду некъ а Iедало бихкина тхуна.

Хьалха хьайн омрица тхан юьртана итт де хан елира ахь 5104 сом пачхьалкхан налог, гIуданаш такхар а, 100 топ, 2000 патарма, 100 тур-шаьлта дIадалар а, я гер-зан меттана 11500 сом такхар а тIедожош. ТIаьхьа юьр-тара виъ стаг Iедале дIавалар а тIедожийна ахь. Ши де хьалха, Гати-Юьртана улло а веъна, юьртана тIехула ткъозза йоккхатоп а тоьхна, и хьайн омра кхочушдан тхуна кхо де хан елла, дIавахана хьо. И ахь тоьхна хан тахана суьйранна чекхйолу. Iедална дIадала а, я тхаьш-на дита а тхан герз доцийла хаьа хьуна. Доцчу герзана дуьхьал такха тхан ахча а дац, иза хилча а, оха токхур а дацара. Цхьа а бехк-гуьнахь доцуш юьртана тоьхна гIу-данаш а оха токхур дац. Ахь дIавоьху виъ стаг Iедале дIавалар тхан ницкъ болуш а, бакъо йолуш а дац. Абу-бакаран Iела цомгаш, къена стаг ву, Сибрехь ткъе бер-хIитта шо хан а яьккхина, дукха хан йоццуш цIа веана. Иза юьртан а, Iедалан а гIуллакхашна юкъа а ца гIер-таш, хан токхуш ву. ХортIин Овхьад наггахь бен тхан юьрта вогIуш вац. Ткъа Сулимин Хьомсуркъа а, Султа-хьаьжин Доша а юьртара араваьлла Зеламхин тобанах дIакхетта.

Юьртана бохам ца баккхархьама, хIуъа таро йина а, 1120 сом пачхьалкхан налог дIатакха хьовсур ду тхо, тхешан аьттоне а хьаьвсина. Оха къобал а дина тIелоцур дац аш ямартлонца хаьржина юьртан Iедал. Оха хаьр-жина нах бита юьртан коьртехь. Нагахь санна хIокху тхан сацамна хьо реза вацахь, тхан юрт а йохае, зударий, бераш а дайа, амма тхо дийна а долуш, хьан салташа юьрта ког буьллур бац...

Оцу кехата тIехь коьртаниг гатиюьртахой пачхьал-кхан налог схьаяла реза хилар дара. Важа дисинарш ли-ста хала хир дац. Гира беза мохь охьабиллича санна, дог паргIатделира полковникан. Амма гатиюьртахой чубаь-хкича, цо къайладаьккхира царах шен воккхавер. Хьаь-рсачу, нилхачу мекхех бай хьажо пIелг а хьаькхна, хьаь-жаюкъ а хабийна, царна тIевогIавелира иза.

- ХIара дохьуш даьхкина шу? Массо а юьрто сан омра кхочушдина, ткъа аш... ХIара хьенан бехк бу? -гатиюьртахойн кехат СаьIадан мера кIел оьхьура цо. -Юьртан бертаза ас юьртан коьрте хIиттийча, аш бина дика болх хIара бу? Сан омра кхочушдечу меттана, цунна дуьхьал оцу мезийн тIуьйлигийн ультиматум йохьуш даь-хкина шу? Кхин ницкъ боцуш ду шу? Я кIилло ду? Я цаьрца бертахь ду? Сан омрин цхьа хьаьрк аш кхочуш ца еш йитахь, ас шун юрт а ягор ю, юьртан коьртехь волу шу пхи стаг Сибрех а вохуьйтур ву!

Галаев, шеко йоцуш, къиза а, бекхаме а стаг вара. Амма хьеший, дуьхьал дош ца олуш, шекбоцуш хIиттина лаьт-тара. Царна дика евзара полковникан буьрса амалш. Уьш хийца дарба а, цуьнан мела меттигаш а хаьара. Цуьнца гIуллакх тахана дуьххьара ма ца Iоттаделлера церан. Цундела, шен дог Iаббалц иза бага етта а витина, тIак-кха вистхилира оцу кхааннах уггар мекара, дипломатан корматалла йолу совдегар Iабди:

- Хьан оьздалла, боккъал а аьлча, гатиюьртахойн ницкъ бац хьан омра дуьззина кхочушдан. Хьайн омри тIехь ахь тIедожийна ахча вовшахтохалур дац юьртана, иза кхузза йоьхкича а. Цхьа масех мокхазан топ а, ит-тех тур а доцург, кхин герз дац юьртахь. Шаьлта-м хIо-ра боьршачу стагехь ю. Ахь дIавоьхучу веа стагах лаьц-на цара яздинарг а бакъ ду...

- Хьайн ваша царна юкъахь хиларна тIетайна хьо?

- Ца тайна. Шаьш дуьненахь болуш сан да а, вежа-рий а реза ца хилла Овхьада юьхьарлаьцначу некъана. ХIинца со а вац. Тхойша ши мостагIа санна хан токхуш ву. Коьртаниг кхин ду. Тхойшиннан дахаран некъаш тайп-тайпана ду. Иза политик ву, со - совдегар. Наггахь юьрта вогIий, дукха хьолахь суна ца гуш дIавоьду иза. Хьан оьздалла, тахана Гати-Юьртахь хIоьттина хьал кхе-раме ду ерриг округана а. Нагахь санна отрядаца хьо юьрта гIортахь, цигарчу наха луьра дуьхьало йийр ю...

- Ой! ХIинцца ву-кх хьо, цаьргахь масех мокхазан топ йоцург, кхин герз дац бохуш. Сан отрядана дуьхьало стенца ян бохку уьш?

- Тоьпаш цахиларх, дуьхьало ян кхин герз карор ду царна. Масала, шаьлтанаш, шаданаш, дагарш, белаш, хьокхий. Тхуна хиъна, нагахь санна Гати-Юрт гIаттахь, цунна гIоьнна гIовтта луларчу яртийн барт хилар. ТIак-кха и ун ерриг а округе даьржар ду. Цуьнан шеко яц. Цул совнаха, тхоьга къайлах хаам кхаьчна, Зеламхин гIеранах дIакхетта тхан юьртара Сулиманов Хьомсуркъа а, Султахьаьжиев Доша а ярташна таIзарш деш лелачу хьан салташна тIелата обаргийн а, кхечу зуламхойн а йоккха гIера вовшахтухуш ву бохуш...

Полковник цавашаре велавелира.

- Со кхеро гIерта хьо? Оцу сагIадоьхургех кхеравал-лал кIилло а вац со!

- ХIокху Нохчийчохь массарна а хаьа хьо кIилло воцийла. Кхерамах а, зуламах а ларвалар кIиллолла яц. ХIокху деношкахь ЧIебарларчу ярташна тIехь ахь дин-чу луьрачу таIзарша а карзахбаьхна нохчмахкахой. Хьуна нийсса дерг ала лаахь, хIара ахь куьйгалла до округ мол-ханах дуьзначу шелигах таръелла. Цхьамма тIе суй кхос-сахь, эккха кийчча долчу. И суй Гати-Юрт хиларна кхоь-ру тхо. Нагахь санна хIокху округехь мятеж хилахь, хьуна бохам хиларна а кхоьру. Гатиюьртахойн ультима-тум йохьуш ца даьхкина тхо. ХIоьттина хьал ма-дарра хьуна довзийта а, хьо зенах-зуламах ларван а, хьох да-гадовла а даьхкина. Пачхьалкхан налог шаьш дIатокху боху гатиюьртахоша. ГIуданаш шайна тIе шайн бехк-гуьнахь а доцуш тоьхна, уьш такха реза дац шаьш боху. Юьртахь долу герз шадерг дIадала реза бу нах. Ткъа ахь дIавоьху виъ стаг и юрт сийначу цIарах ягийча а, шаьш дийна а долуш ахь дIавуьгур вац а боху цара. Ахь мел дукха кхерамаш тийсарх, мел луьра таIзарш дарах, шайн карахь долчул совнаха герз схьадала ницкъ бац нехан. Цундела и айхьа юьртана тоьхна гIуда дIадаккхахьара, юьртахь долу герз дIаделча, ахь тоам а бахьара, и виъ стаг Iедале дIа а ма вехахьара, хIара гIуллакх бохаме ца доккхуш дIа а дерзадахьара ахь аьлла, дехаре даьхкина тхо.

Полковникан дагахь дерг доьшуш санна дуьйцура Iабдис. ХIара гIуллакх иштта машаре дерзо шена мел чIогIа лаахь а, сихха резахилла, царна тIеверза а ца лаь-ара цунна.

- Налог схьа маца ло шун наха?

- Кхана делкъале Ведана округан казне охьаюьллур ю. Ша долу герз а цига дIадохьур ду оха.

- И шун дош кхочушдийр дуй ткъа юьртахоша?

- Цхьа а тайпа шеко йоцуш. Цара и дош делча а бен, схьа ма ца даьхкина тхо.

- Дика ду. Нагахь санна хIокху бартах шу дохахь, кхана делкъале шайн дош аш кхочуш ца дахь...

- Дийца а ца оьшу, хьан оьздалла, тхо кхеташ ду. Баркалла хьуна!

- Дала дукха вахавойла хьо! - тIетуьйхира Хьуьсас. Цара ца дийцира полковнике налог а, герз а шаьш

иттех стага шайн кисанашкарчу ахчанах токхуш хилар а, гатиюьртахоша шаьш кхерор а.

Полковнике куьйгаш а делла, шаьш арадовлуш, Iаб-ди тIаьхьа сецира.

- ХIокху сингаттамо хьал-де хатта меттиг а ца ба-лийти. Доьзал муха бу, могаш буй?

- Далла бу хастам, дика Iа уьш.

- Суна-м цкъа бен ца гина хьан хIусамнана. Iаламат чIогIа гIиллакхехь, оьзда адам ду иза. Цо сайна дина хьошалла ца дицло суна. Соьгара маршалла а ло цуьнга. Дукха хан йоццуш Петарбухе вахча, цунна лерина хIара дашо мидал эцнера ас, - кисанара схьадаьккхина, жима бархатан гIутакх дIакховдийра Iабдис. - Ткъа хIокху ха-лачу заманахь доьзална оьшург алсам хуьлу. ХIара сов-гIат хьайна дIаэцар а доьху хьоьга...

Полковникан кисана, юкъахь ахча а долуш, йовла-кхан шад таIийра Iабдис.

- ХIун до ахь, Iабди! Зудчунна совгIат ша ду, ткъа хIара кхаъ эцар ма ду!

- Уьш вайна юкъа ца догIу, хьан оьздалла. Уьш дий-цича, вайн доттагIаллина юкъа херо йогIу. Баркалла хьу-на, хьан оьздалла. Дала зенах-зуламах ларвойла хьо! Iоди-ка йойла хьан!

Iабди араваьлча, йовлакхан шад а баьстина, ахча да-гардира цо. Иза цкъа а шалха а кагдаза, ши эзар сом дара...

* * *

ТЕРКАН ОБЛАСТЕРЧУ КЪАЬМНИЙН ДЕПУТАТА
ЭЛЬДАРХАНОВ ТАЬШТАМАРА 1906 ШЕРАН
23 ИЮНЕХЬ ПАЧХЬАЛКХАН ДУМЕХЬ
ДИНА КЪАМЕЛ

Шодмаш, тоьпаш етташ, ахархойн кхетам артбан, бен гIертачу маршонехьа кхузаманан боламан чаьлтачийн цIерашна уллохь дуьххьара яха йолийна Теркан облас-тан ламаройн цIераш. Церан къеллех, бIаьрзаллех пай-да а эцна, Iедало Iехийна, йолах помещикийн бахамаш ларбан, эшамца а, бакъонаш яхарца а, бохамехь а ци-гарчу шайн вежаршна, къечу ахархошна тIехь суд а, таIзарш а дан Россе бигина нохчий а, хIирий а. Мотта тарло, цара хазахеташ цIий Iенадо, церан халкъийн цIий-га сутаралла а ю. И хабарш а, мотт-эладитанаш а харц-дарца Пачхьалкхан Думе оха дIахьедо Кавказан ламаро-ша машаречу, маьршачу дахаре даима дIа сатуьйсуш хилар а, къайлах а, даррехь а церан цхьана а къомаца мостагIалла а, атталла хьагI-гамо а цахилар а, шайн кхетам бацарна чаьлтачийн, черносотенцийн и иэхье декхарш кхочушдечу оцу цхьа кIеззигчу шайн кIенташ-ца маршо езачу ламаройн юкъара хIумма а цахилар а. Оха доьху шуьга, оха тIедожадо шуна ламарой оцу иэхье-чу гIуллакха юкъаийзор сацор а, цига дIабигна декъаза нохчий а, хIирий а шаьш бинчу ярташка бухаберзор а...

***

БИСМИЛЛАХШР-РОХЬМАНИР-РОХЬИЙМИ! ПОЛКОВНИКЕ ГАЛАЕВГА

Нагахь санна паччахьан законашна хIуъу дан мега хьуна моттахь, хьан коьртан хье чуьра хьано кхачийна. Бехк-гуьнахь доцу адамаш хьийзо иэхь ца хета хьуна? ХIун бехк бу ахь хьийзочу зударийн, берийн? Дерриг халкъана а, хьуна а хаьа Веданахь хиллачунна бехке хьо цхьаъ хилар.

ХIай, хьаькамаш, суьдахой! Аш кхиэл нийса ца йо. Бехк-гуьнахь доцу зударий, бераш набахтехь латтадо, Сиб-рех хьийсадо. Стигла довла тIемаш дац шун, лаьттах дола мIараш яц шун! Я даима гIопан пенаш тIехьа левчкъина Iен ойла ю шун? Сан бекхамна кIелхьарадевлла даха мет-тиг ма бац шун!

Со Зеламха ву, халкъ лардеш, халкъан цIарах бе-кхам оьцуш. Бехкениш бойуш, бехке боцурш дийна буь-туш. Законаш цаталхор доьху ас шуьга, законаш цатал-хор лоьху ас шуьгара. Ткъа аш, харц тоыналлаш гулдеш, талхадо уьш. И харцонаш лелорна цкъа дохкодевр ду шу.

Стигла хьалахьаьвсича хуур ду шуна, иза ницкъ бол-чу Делан карахь хилар. Аш а боху Дела ницкъ болуш ву. Амма и ницкь болу Дела соьгахьа ву. Цо гIо до суна бакъонца бекхам бан, ас мел дийриг Цуьнан лаамца ду. Ша реза верг дан дагадеъча, суна гIо до Цо. Ша реза воцург дан суна дагадеъча, со дохковоккху Цо. Ас мел дийриг АллахIан дуьхьа ду, АллахI, пайхамар, шариIат доцург, цхьа а паччахь, Iедал, закон къобал ца до ас. Пачхьалкхан хазнера дерриг ахчанах эскарш а гулдина, тIаьхьа довларх, со карор ма вац шуна! Шуна гергахь ву моьттучу хенахь генахь хир ву со, генахь ву моьттучу хенахь уллохь хир ву.

ХIей, хьаькамаш! Шу адамаш ма дац, боьха йовссарш ма ю шу! Сан мостагIалла шуьца ма ду. Машаречу оьр-сашна зулам ца до ас, бохам ца бо ас. Адамалла дац шуьгахь, акхаройл къиза, стешха, ямарт ду шу.

ХIай, полковник! Вай кхоьллинчу Делан дуьхьа, хьо вазвинчу Делан дуьхьа, суна а, халкъана а юккъехь мос-тагIалла кхолла ма гIертахьа! Зударий, бераш ма делха-дехьа! Айхьа царна дечу таIзарна, церан бохамашна, ба-ланашна царна хьалха со бехке во ахь, ткъа цара: «Дала хIаллаквойла иза!» - бохуш, сардамашца суна неIалт кхайкхадо. Уьш бехке ма бац. Хьуна дика ма хаьа, со бехке веш айхьа муьлхха а стаг лаьцна, набахте кхоьссича, Сибрех вахийтича а, цуьнан наха соьца мостагIал-ла лелор дуйла. Тхо хIинццалц машаре, бертахь даьхне-ра: сайна динчу диканна дуьхьал дика а деш, вонна дуь-хьал изза а деш.

АллахI къинхетаме ву, цо ларвойла хIара кехат доь-шург!

ПОЛКОВНИК ГАЛАЕВ!

Хьоьга тIаьххьарчу хIокху сайн кехата тIехь яздий-риг АллахIан гIоьнца кестта ас кхочушдийриг хиларан цхьа а тайпа шеко яц.

Хьо санна полковник хиллачу Добровольскийна ас динарг дика хаьа хьуна. Ас бехке во хьо:

1. Ахь законаш талхош, адамашна ницкъ барна а;

2. Со бахьана а лоьцуш, ахь данне а бехк-гуьнахь доцу адамаш Сибрех хьийсорна а.

Ас юха а боху хьоьга, цхьа а тайпа бехк-гуьнахь до-цуш айхьа лецна, чубоьхкина нах маршабаха. Ахь уьш марша ца бахахь, гаур, сан бекхамах кIелхьаравер вац хьо. ХIарра къамел шега дича, Добровольский ца кхий-тира сох, хIинца хьо а ца кхета. Амма ас кхетор ву хьо, гаур. Сан цIарах бехк-гуьнахь доцу адамаш хьоьга дой-уьйтур дац ас, гаур. Хьуна ма хаьа ас эрна дош ца олий. Ас кхочушдо сайн дош.
Нагахь санна со, ГушмацIин Зеламха, дийна висахь, хьайн зудчунна уллора аравала ца ваьхьаш, цIа чохь хьатI оьхуьйтур ду хьан, жIаьла! Хьо кIиллоне, кхахьпане шар-бал чохь хьатI оьхуьйтур ду ас, тIаккха жIаьла санна вуьйр ву.

Хьуна со Туркойн махка дIагIур ву моьтту, боху. ХIан-хIа, кхахьпа, иза хир дац. Шу чангIалкхех ведда, Туркойн махка а вахана, сайна и иэхь дийр дац ас. ГIахь а, хьо вийна бен гIур вац. Ахь лелориг дерриг хууш а, гуш а ву со. Хьо полковник ма вац, хьо нахаца лела кхахьпа ма ду. 

Айхьа лецна бехк-гуьнахь доцу нах маршабаха, тIак-кха ас дийна а, маьрша а вуьтур ву хьо. Амма ахь иза ца дахь, йийсаре вигина, къиза вуьйр ву хьо.

Гушмазукаев Зеламха
лардала а, вешан мос-тагIашка ваьш ца Iехадайта а. ТIаккха хуур ду вайна вовшийн лера а, вешан хьекъале, оьзда, доьналле, Де-лах тешаш а, Делах кхоьруш а, нохчийн къомах дог ло-зуш а болу къонахий къомана коьрте хIитто а, царна муьтIахь хила а, церан сий дан а, уьш ларбан а. Ткъа тахана Россехь оьрсаша вовшахдеттарш оьрсийн шайн гIуллакх ду. Соьга хиттича, церан гIуллакхашна юкъа-гIертар дацара нохчийн къам. Иза шен кхетамца генна тIаьхьадисина дуьненан политикана.

Соип-Моллица делкъан ламаз а дина, доьзалан Iоди-ка а йина, Гати-Юьрта цIа верза новкъавелира Овхьад. Соип-Моллин къамелан ойла еш, и беха некъ бацбелира цунна...⏎
⏎
[[en:Abuzar Aydamirov]]
[[ru:Айдамиров, Абузар Абдулхакимович]]