Difference between revisions 130395 and 130396 on ckbwiki

< previous diff
next diff >
ھیمالایا
[[Image:Himalayas Map.png|وێنۆک|250px|چەپ|ھیمالایا.]]
'''ھیمالایا''' بریتییە لە زنجیرە چیایەكکی كکیشوەری ([[ئاسیا]]) كکە (نیمچە دورگەی ھیندی) لە بانی (تبت) جیا دەكکاتەوە. ناوی زنجیرە چیای (ھیمالایا) بەو تۆڕە چیایە درێژە دەگوترێت كکە لای ڕۆژئاوای لە (ئەفغانستان)ەوە دەست پێ دەكکات، لای ڕۆژھەڵاتیشی بانی (تبت)ە، لەو نێوەندەشتدا چیاكکانی (ھندۆكکۆش، كکاراكکورام و بامیر) بوونیان ھەیە. چیای (ھیمالایا، ھەمەلایا یان حیمەلایا)، لە زمانی (سانسكکریتی) بە مانای (شوێنی بەفر) دێت كکە (ھیم) بە مانای بەفر دێت و (ئالایاش) شوێن دەگەیەنێت. زنجیرەی ھیمالایا شوێنی ۱۴ لوتكکەی ھەرە بەرزی سەر ڕووی زەوییە، لە نێویشیاندا لوتكکەی (ئەڤرێست) ھەیە. چیاكکە لە ئەنجامی جوڵەی نزیكکبوونەوەی دوو كکوتلەی كکیشوەری دروست بووە، ئەوەش بە پێی بیردۆزی (زحزحە القارات- خزانی كکیشوەرەكکان) كکە زانای ئەڵمانی (فیگنەر) دایناوە. ھیمالایا بە ناو پێنج دەوڵەتی ئاسیادا تێپەڕ دەبێت كکە ئەوانیش (چین، ھیندستان، نیبال، پاكکستان و بۆتان)ن. ھاوكکات زنجیرەكکە سەرچاوەی ۳ ڕووباری سەرەكکییە لە جیھاندا، كکە ئەوانیش ڕووبارەكکانی (سند، گانگ و یەنجتزی)ن، تەنانەت نزیكکەی ۷۵۰ ملیۆن مرۆڤ لە سەر زەوی پشت بە ئاوی ئەو ۳ ڕووبارە دەبەستن.

==ھۆكکاری دروستبوونی ھیمالایا==

زنجیرەكکە یەكێكکێکە لە ڕوونترین دەرەنجامی ھێزی جووڵەی كکوتلەكکانی زەوی، زنجیرە چیاكکە ۲٫۹۰۰ كلیکیلۆمەتر لە نێوان (ھیندستان و بانی تبت) دەبڕێت، كکە چیایە ۴۰-۵۰ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دروست بووە، ئەو كکاتەی دوو كکوتلەی كکیشوەری مەزن بەر یەك كک کەوتوون، كکە ئەوانیش كکوتلەكکانی (ھیند و ئۆراسیا)ن، بەھۆی لەجێ دەرچوونی كکوتلەكکانی زەوی، ھەروەھا پێكکھاتە و چڕی بەردەكکان وەكکو یەكکن، بۆیە بە ئاسانی یەكکیان گرتووە و ھیچێكک لە كکوتلەكکان بە سەر ئەوی تر نەكکەوتوون، ئەو فشارەی كکە لە ئەنجامی لێكکدانی كکوتلەكکان دروست بووە، تەنھا بەھۆی بەرزبوونەوەیەكکی ستوونییەوە فشارەكکە كکەم بووەتەوە، ھەر لەبەر ئەوەشە كکە ناوچەی بەریەك كک کەوتنەكکە لار بووەتەوە و شێوەی لوتكکەی ھیمالایا پێچاوپێچ. پێش نزیكکەی ۲۲۵ ملیۆن ساڵ، (ھیندستان) دورگەیەكکی مەزن بووە كکە كکەوتووەتە نزیكک بیابانی (ئوستڕالیا)، زەریایەكکی فراوان بە ناوی (دەریای تیس) دورگەی (ھیندستان)ی لە قاڕەی (ئاسیا) جیا كکردووەتەوە. پێش ۲۰۰ ملیۆن ساڵ، دورگەی ھیندستان لە شوێنی خۆی بەرەو باكکوور جووڵاوە، بەڵام نزیكکەی ۸۰ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر چیاكکانی ھیمالایا پەیدا بووە، ئەو كکاتە (ھیندستان) ۶۴۹۹ كکیلۆمەتر لە باشووری كکیشوەری (ئاسیا) دوور بووە، بەڵام جووڵەكکەی بەردەوام بووە، چونكکە لە ھەر سەدەیەكکدا ۹ میل بەرەو باشووری كکیشوەری (ئاسیا) ڕۆیشتووە. ئەو كکاتەی كکە (ھیندستان و ئاسیا) بەر یەك كک کەوتن، خێرایی بەرەو پێشەوەچوونەكکەی لەلای باكکوورەوە بوو بە ۴٫۵ میل لە سەدەیەكکدا. بەر یەك كک کەوتن و كکەمبوونەوەی خێرایی لە ناوچەی باكکوور، لەگەڵ بەردەوامبوونی بەشی باشووری دورگەی (ھیندستان) لەسەر جووڵانەوەیەكکی خێراتر لە چاو پێشوو، ھەموویان ھۆكکاربوون بۆ دروستبوونی بەرزاییەكکی خێرا كکە ئەوانیش چیاكکانی (ھیمالایا)ن.

زنجیرە چیای (ھیمالایا) بە مەودای زیاتر لە ۲۹۰۰ كکیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە، پاناییەكکەشی لە نێوان ۲۵۰-۳۰۰ كکیلۆمەترە. زنجیرە چیای ھیمالایا لە ۳ زنجیرە چیای ھاوتا پێكک دێت. بچووكکترینی ئەم زنجیرە چیایە بریتییە لە نیمچە زنجیرەی ھیمالایا یان (سیوالكک)، بەرزاییەكکەی ۱۲۰۰ مەتر دەبێت، بە ھاوتای ئەو زنجیرە چیایەدا زنجیرە چیای ھیمالایای نزم درێژ دەبنەوە كکە بەرزاییان لە نێوان ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰ دایە. زنجیرەی سێھەمیش بریتییە لە زنجیرە چیا بەرزەكکانی ھیمالایا كکە لە ھەر دوو زنجیرەكکەی دیكکە بەرزترە و بەرزییەكکەی دەگاتە ۶۰۰۰ مەتر، تەنانەت لە لوتكەكکەکاندا دەگاتە ۸۰۰۰ مەتر. ئەوە زنجیرەیەش دەكکەوێتە باكکووری ھەردوو زنجیرەكکەی پێشوو، ژمارەیەكکی زۆری لوتكکە بەرزەكکانی جیھان دەكکەوێتە ئەم زنجیرە چیایەوە، ھەروەكکو لوتكکەی (ئەڤرێست) كکە بەرزترین لوتكکەی جیھانە، ھەروەھا لوتكکەی (كکانشینجانگا).

گەشەكکردنی گژوگیا لەسەر ئەم چیایانەدا، بە پێی ئاستی بەرزی و كکەشوھەوای ناوچەكکان دەگۆڕێت، بۆ نموونە لە لێژاییەكکانی باشوور كکە زنجیرەی نزمی تێدایە، گژوگیای ئیستیوائی گەشە دەكکات، وەكکو داری (خورما)، ھەروەھا دارستانەكکانیش كکە دارەكکانی (بەڕوو، سمغ و چەند دارێكکی دیكکەی تێدایە) لە نیمچە زنجیرەی ھیمالایا بڵاو بووەتەوە كکە زنجیرەی مامناوەندییە. لە بەرزاییەكکانی ھیمالایاش دارستانی (سنۆبەر، تەندرا و برنجی ھیمالایا) بوونیان ھەیە، لە سەرەوەی لوتكەكکەکانی ھیمالایاش ھێڵی بەفری ھەمیشەیی بوونی ھەیە. دارەكکانی (ڕۆدۆندرۆن) لە بنارەكکانی چیاكکە دەڕوێت، ھەروەھا گژوگیای (چا) تا بەرزایی ۱۵۰۰ مەتر دەچێنرێت، بەڵام لە بنارەكکانی باشووری چیاكکە، (برنج، گەنمەشامی و توتن) تا بەرزایی ۱۸۰۰ مەتر دەچێنرێت، ھەروەھا (گەنم و جۆ) لە ناوچە بڵندەكکانی دیكکە دەچێنرێت.

==سەرچاوەکان==
*دیار عەزیز مستەفا: ھیمالایا. ئاڵۆزترین زنجیرەی سەر ڕووی زەوی. لھە [http://www.estanews.com/Default.aspx?page=article&id=3495&l=3 ئێستا]. ۱۲/۰۱/۲۰۱۲.

[[en:Himalayas]]