Difference between revisions 39354 and 44620 on glkwiki

==گيلکی‌نيويسی، عربی خطِ امره==
عربی الفبا، هو الفبايی ايسه کی فارسی زوان‌ام اونِ امره نيويشته بونه. پس ده نياز نيه کی هنده يادآوری ببی. امّا چن‌تا نوکته وجود داره کی وا بدانيم:

بختره کی کسره ( ِ )، «ئ» امره نشان بديم. امّا چون هنوز خيلی‌ئن عادت نکودن، برای شوروع تانيم فقط کشيده کسره‌ئنه «ئ» امره نشان بديم تا کم‌کم جا دکفی. مثلن:


===اگه عربی خط به‌هم کالنه===
ويکی‌پديا، بنويشته‌ئنِ ذخيره کودن و اوشانه نمايش دأنِ ره، يونی‌کدِ استاندردِ جی استفاده کونه کی يه‌ته جهانی استاندارد ايسه. احتمال داره کی شيمی کامپيوترِ برنامه، نتؤنی يونی‌کد عربی خطّه نشان بدی يا او قلمی (font) کی شيمی سيستمِ سر نصبه، يونی‌کدِ امره اسزگار نبی. ای موشکل، ويشتر ويندؤزِ قديمی نسخه‌ئنِ مئن از جومله ويندؤز2000 پيش هنه.

اگه خانين کی عربی خطِ امره بنويشته‌ئنه دوروس بئينين، وا شيمی برنامه‌ئنه ارتقا بدين و او قلمؤنی کی نيازه، نصب بکونين.


===صفحه‌کيليد (Keyboard)===
موتأسفانه گيلکی، کامپيوترِ مئن، خوره صفحه‌کيليد ندأنه و مجبوره باخی زوانؤنِ صفحه‌کيليدِ جی استفاده بکونی. يعنی اگر عربی خطِ امره نيويشته دريم، وا فارسی صفحه‌کيليدِ امره کار بکونيم و اگرم لاتينِ خطِ جی کار کوده دريم، وا آذری صفحه‌کيليده دؤجين بکونيم.

فارسی صفحه‌کيليدِ دوکمه‌ئنه ای دوتا عکسِ مئن تؤنين بئينين:

[[Image:kb-normal-fa.jpg]]

[[Image:kb-shift-fa.jpg]]أليفبي==
[[گيلکی|گيلکي]] أليفبي اۊجۊر کي بۊگذشته<ref>محمود پاینده لنگرودی. فرهنگ گیل و دیلم. نشر امیرکبیر. ۱۳۶۸.</ref> جي فرسه أمي دس ايتؤره:

#أليف (آ، ا، أ)
#بي (ب)
#پي (پ)
#تي (ت)
#ثي (ث)
#جأم (ج)
#چي (چ)
#حي (ح)
#خي (خ)
#دال (د)
#ذال (ذ)
#ري (ر)
#زي (ز)
#ژي (ژ)
#سين (س)
#شين (ش)
#صات (ص)
#ضات (ض)
#طأى (ط)
#ظأى (ظ)
#عىن (ع)
#غىن (غ)
#في (ف)
#قاف (ق)
#کاف (ک)
#گاف (گ)
#لام (ل)
#ميم (م)
#نۊن (ن)
#وؤ (و، ؤ، ۊ)
#ىه (ى، ئ، ي)
#هئ گرد (ه)



[[پرونده:گيلکي أليفبي.ogg|بندانگشتی|راست|گيلکي أليفبي]]




==گيکي خط==
صد سالˇ أخيرˇ مئ هرکي هرجۊر کي دوس دأشت گيلکي بنويشته کي البته ويشتري آرامي خطˇ جي نيويسنن کي ايرانˇ مئن به اشتبا<ref>http://v6rg.com/?p=10458#g1</ref> عربي ىا فارسي خۊ دۊخؤنده بنه؛ اي خطˇ مئن هرکي هرجۊر داب ض زاکۊن کي دۊرۊس تشخيص بده عمل کؤنه امما [[گیله‌وا|گيلوا]] مجله يکته دابدستۊر پيش بنأبۊ کي کم-کم بۊبؤ دابدستۊري کي گيلوا مئن بکي-ويريس بکارشنه ؤ اينˇ اصليترين کارکتر کۊچˇ هف (ˇ) ايسه.

[[پرونده:کيليدتأخته۱.jpg|1px|قاب|هیچ]]

[[پرونده:کيليدتأخته۲.jpg|1px|قاب|هیچ]]

۱۵۸۸ اسفندار ما، [[ورگ (اينترنتي جيگه)|ورگ]]، گيلوا دابدستۊرˇ سر يکته شيوه-نامه ؤ [[کاربر:Varg/پؤرؤژهٰ‌ن/گيلکي کيليدتأخته|کيليدتأخته]] (Keyboard) مؤنتشر بۊده کي شأنه گۊتن منسجمترين دابدستۊري ايسه کي تاهيسه بيرين بمأ.<ref>[http://v6rg.com/?p=10458 خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید]</ref>

ورگˇ پيش بنأ شيوه ايتؤره:

<sub>''(اي وؤت، اي سربسˇ جي نقل بؤدره: [http://v6rg.com/?p=10458 خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید])''</sub>

'''چۊتؤ خأ اي خطˇ جي گيلکي نيويشتن؟'''


ا. نؤميترين ؤ مؤهمترين نشؤنه، “ˇ” ايسه کي شؤا(ə) نۊشؤن دئنه. امما قراردادˇ جي أمه اينه همته اضافي ترکيبؤنˇ مئن کاراگينيم.

ملکي اضافه: ماکانˇ جۊف

وصفي اضافه: سۊرخˇ رۊجا

هرماله اضافه: اۊتاقˇمئن

دقت بکۊنين کي “ˇ” دۊ جا أصلن بکارنشنه. ىکته مفعۊلي نشؤنه جا: من تي پسره بيدئم. پس أگه اي جومله’ ايتؤ بنويسيم که “من تي پسرˇ بيدئم” دوروس نيه. چۊن پئرˇ پسي “ه” ىکته سيوا کلمه ايسه ؤ مفعولي نشؤنه ايسه. اؤکته “ايسه” فعلˇ مئنه: اۊن تي مأره. که أگه بنويسيم “اۊن تي مأرˇ” غلطه. چۊن ائره م مأرˇ پسي “ه” ىکته فعله: اۊن تي مأر ايسه.

– گاگلف لازمه کي تأکيد بۊکۊنيم ىکته کلمه مئن ىکته گب (حرف)ˇ پسي، شؤا دأنيم؛ اي جۊر وختؤن شأنه کۊچˇ هفته کاراىتن. وٚرگ ىا کٚلˇ مۊسؤن. گيلکي کيليدتأخته مئن أگه شيفتˇ کيليده بدأرين ؤ کۊچˇ هفته بزنين، تينين ىکته گبˇ جؤر شؤا بنين. اما نخأ اي کارˇ مئن تۊند شؤن؛ گيلکي-نيويسي مئن نخأ گبؤنˇ جؤر ؤ جير اعراب نأن.


ب. a ىا فتحه خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه) “أ” (ىزبر: yəzəbər) کاراگينيم: تأ، دأنم، پأچ، دأرم.


ج. اۊ کلمه’نˇ مئن کي “ه” همره سرهنن ؤ اي “ه” ىکته خؤندشˇ جا ايسه (خؤنه، فرده ؤ…)، أگه لازم ببۊن کي مفعۊلي نشؤنه ىا “ايسه” جا ىکته فتحه بچربؤنيم کلمه سراخره، “أ” جا، چۊن خأنيم کلمه ظاهر ؤ صورته بدأريم “‘” کاراگينيم: خؤنه’، فرده’، خسته’بؤستم، پياده’بم.


د. e ىا کسره خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه) “ئ” (ىزير: yəzir) کارأگينيم: زئن، مئبه، زئندرم.


ه. o ىا ضممه خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه ىا چي ow خؤندشˇبه) “ؤ” (ىپيش: yəpiš) کاراگينيم: شؤن، شؤ، خؤ، مۊسؤن.


و. اۊ کلمه’ني که “ه” ىا “ا” همره سرهنن، اۊشؤنˇ جم دوستنˇبه چۊن خأنيم کلمه ظاهر ؤ صورته بدأريم، “‘” کاراگينيم ؤ أگه کلمه “ي” همره سربأ، “ئ” کاراگينيم: خؤنه’ن، پا’ن، کاسپيئن/کاسپئن، تيتيئن/تيتئن.


ز. اي خطˇ مئن نيمفاصله ندأنيم. هر جا بدين نيمفاصله خأنين، اۊنˇ جهاني معادله کاراگيرين: دأش (-).


ح. u خؤندشˇ به، چي دکشه چي کۊتا، “ۊ” کاراگينيم: فۊوؤستن، دۊر، پۊر.


ط. i خؤندشˇ به، چي کۊتا چي دکشه، “ي” کاراگينيم کي هم وختي سيوا بنويشته بنه ؤ هم وختي ىکته حرفه دچکئنه، نؤقطه دأنه. “تيتي” مۊسؤن.


ى. اۊ کلمه’نˇ مئن کي دۊ ته گب (حرف)ˇ همره کي ىکته خؤندشˇ نماىنده ايسن سرأگينه (ايران، اؤره، ائره ؤ…)، اولي أليف هۊتؤ کي هميشک داب بو بنويشته بنه امما بۊخؤنده نبنه.


ک. تۊىم خؤندشؤنˇ به کي گيلکي خۊشئبه دأنه، هي علامتؤنه خأ تۊىم گۊدن: تيۊل، ريۊت ؤ…


ل. y گبˇ جا، “ى” کاراگينيم کي هم وختي سيوا بنويشته بنه ؤ هم وختي ىکته حرفه دچکئنه، بينؤقطه': چأىي، حسنى.


م. اۊ کلمه’ني که اۊشؤنˇ مئن ي پسي، ى هنه، بيه، ديا، پياز ؤ… مۊسؤن، خالي “ي” بنويشته بنه: بيه، ديا، بيه، پياز ؤ…


ن. سيوانيويسي ىا دچکسه-نيويسي، اصلˇ ملاک کلمه استقلاله. ىعني ىکته کلمه وابينؤن خأ کسؤنه دچکئن مگر اينکه باخى ملاکؤن ىا نيويشتاري عادتؤن مانع ببۊن. مثلن، مؤستمر فعلؤنه چۊن ىکته مۊستقل فعل ؤ ىکته کلمه ايسن دچکسه نويسنيم: شؤندرم، بمأبۊ ؤ خؤردئدرم. هيتؤرم “بي” ؤ “نا” مۊسؤن پيشوندؤن: بيکس، بيسواد، نابلد ؤ…

– هرجا فاصله ىا نيمفاصله لازم بۊ، دأش (-) کاراىته-بنه: خؤرده-درم، فورته-دبۊ.


س. گيۊمه وأسي، هۊ جهاني ؤ استاندارد گيۊمه’ (“”) کارأگينيم. گيۊمه اي جاؤن کاراىته-بنه:

– اۊ گبي که ىک جا ىا ىک کسˇ جي نقل بنه.

– خاصˇ نؤمؤن ؤ خاصˇ کلمه’ن، تيترؤن، فندي ؤ علمي اصطلاحؤن (هر وؤتˇ مئن خالي ىک دفأ).


ع. نؤمره-نيويسي مئن، أعشاري نؤمره’نˇ مئن مؤمىئز (/) بکارشنه (۲۳/۴۰۵) ؤ هزارگانˇ سۊ رقمه سيواگۊدنˇبه هۊ علامتي که دونىا مئن دابه ( ۳,۰۴۰,۰۰۴,۰۰۵,۰۶۰) کاراىته-بنه.


ف. پس گيلکي أليفبي اۊجۊر کي بۊگذشته جي فرسه أمي دس (محمۊد پاىنده لنگرۊدى فرهنگˇ گيل و دىلم) ؤ چاکۊنواکۊني که أمه پيش نئنيم، ايتؤره:

أليف (آ، ا، أ)، بي (ب)، پي (پ)، تي (ت)، ثي (ث)، جأم (ج)، چي (چ)، حي (ح)، خي (خ)، دال (د)، ذال (ذ)، ري (ر)، زي (ز)، ژي (ژ)، سين (س)، شين (ش)، صات (ص)، ضات (ض)، طأى (ط)، ظأى (ظ)، عىن (ع)، غىن (غ)، في (ف)، قاف (ق)، کاف (ک)، گاف (گ)، لام (ل)، ميم (م)، نۊن (ن)، وؤ (و، ؤ، ۊ)، ىه (ى، ئ، ي)، هئ گرد (ه).<ref>[http://v6rg.com/?p=10458 خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید]</ref>⏎
⏎



===نيم‌فاصله===
اگه عربی خطِ امره گيلکی نيويشته درين، نيم‌فاصلهٰ جخترأ ندين. نيم‌فاصله او زماتؤنی به کار شونه کی دوتا کلمه، يه‌ته تازه کلمه چاکونن.

اگه مثلن همين نيم‌فاصلهٰ، فاصله امره بنويسيم، بونه: '''نيم فاصله'''. امّا اگه اونه نيم‌فاصله امره بنويسيم، بونه: '''نيم‌فاصله'''.

نيم‌فاصله کاربردؤن ويشتر موشتقات و جمع‌دوسته‌ئن و دوتيکه‌ای کلماتِ مئنه:

خوردنی ئن = خوردنی‌ئن

کافيه يا کافی يه = کافی‌يه

پیشرفته یه = پیشرفته‌یه

ويکی پديا = ويکی‌پديا

حسن زاده = حسن‌زاده

نام فکت = نام‌فکت

بی حيساب = بی‌حيساب

شيمی صفحه‌کيليد (keyboard) مئن، بسته به موقعيت، گاگلف shift+space امره و گاگلف shift+b امره شأ نيم‌فاصله ايجاد کودن.


===حرکت‌گوذاری===

زئن (zen=زدن)، مئخ (mex=ميخ) و...

خُبه کی ضمه ( ُ ) جا، «ؤ» بنيم. امّا چون هنوز عادت نوبؤ، فعلن فقط ضمه کشيده جا تانيم «ؤ» جی استفاده بکونيم: خؤنه (xonə=خانه)، شؤن (Şon=رفتن)، ببؤ (Bəbo=شد)

بختره کی فتحه ( َ ) جا، «أ» جی استفاده ببی. امّا هنده تا جا دکفی، تانيم فقط فتحه کشيده جا استفاده بکونيم: دأنم (danam=دارم)، مأ بگو (Ma bəgu=به من بگو)

===اضافه‌ئن===
اگر يه‌ته کلمه، يه‌ته ديگه کلمه سر اضافه ببی (موضاف و موضاف‌اليه يا موصوف و صفت)، ايشؤنِ ميان يه‌ته حرکت اضافه بونه کی نه فتحه ايسه و نه کسره، اونه گونن: شوا ('''Ə'''):

فارسی: پيراهن امير = Amir'''ə''' piran

فارسی: کتاب سبز = Savz'''ə''' kitäb

اگر بخايد ای‌جور ترکيبؤنه عربی خطِ امره بنويسيد، يه‌ته «کسره» ( ِ )، اوّلی کلمه سر اضافه بکونيد:

اميرِ پيرأن  يا  سوزِ کيتاب

(فقط شمره ياد دبی کی اوّلی کلمه و کسره مئن، فاصله نوا نأن.)

موهمِّ نوکته: اضافه علامته، مفعولی «را» امره اشتبا نگيريد! مثلن:

مو اميره بدئم. («ه» ايا اضافه حرکت نيه، بلکه يه‌ته کلمه ايسه و هو «را» مفعولی به حيساب ايه و نوا اونه «کسره» امره نشان دأن، وا اونه «ه» امره نيويشتن)

يا وختی گيم: اون نگينه، يعنی «او نگين است». ايا، «ه»، هو فعل «ايسه» ايسه! پس اضافی حرکت نيه و وا اونه «ه» امره نشان دأن.
مثال:

گيلکی، عربی خطِ امره: مو جوادِ سورخِ ليباسه، اونِ جی هگيتم!

Lätinə xattə amre: Mu javäd'''ə''' surx'''ə''' libäs'''e''', un'''ə''' ji hagitam

واگردان به فارسی: من لباس ِ قرمز ِ جواد را، از او گرفتم.



===جمع دوستن===
گيلکی مئن، سه جور جمعِ علامت داريم: ان و ؤن و ئن

'''ان''' و '''ؤن'''، همديگرِ امره توفيری ندارن و بيه‌پيشِ مئن، «ؤن» و بيه‌پسِ مئن «ان» جی استفاده بونه.

امّا، '''ئن''' (en)، وختی استفاده بونه کی کلمه آخر «ای» (i) بايه. مثلن:

کيتاب+جمع=کيتابان يا کيتابؤن (kitäbän yä kitäbon)

گيلک+جمع=گيلکان يا گيلکؤن (giləkän yä giləkon)

کاسپی+جمع=کاسپی‌ئن (käspien yä käspiyen)

زندگی+جمع=زندگی‌ئن (zəndegien yä zəndegiyen)

نوکته: نوا «جمع»ِ علامته، کلمه جی جودا نيويشتن، همچنين نوا اونه کلمهٰ چسبانئن! پس چی وا کودن؟ '''نيم‌فاصله''' چاره کاره. يعنی نه وا نيويشتن «زندگيئن» و نه وا نويشتن «زندگی ئن»، بلکی وا نويشتن: «زندگی‌ئن»


== منبأ ==

[[گيله وا]] مجللهسربس==
{{جيرنويس}}

[[Category:زوان]]