Difference between revisions 872611 and 878773 on iowiki

{{Artiklo di qualesrevizo}}
{{Landi
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
| habitanti_chefurbo   = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo   = [[Paris]]
| Oficala_lingui   = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Guvernerio   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato         =   Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato             = Prezidanto
| Chefo_di_stato                 = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guvernerio   = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guvernerio       = chefministro
| chefo_guvernerio                  = [[Manuel Valls]]
| Surfaco             =  {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco = 47
| Surfaco_aquo   = 0,26
| habitLojanti              =  {{formatnum:62448977}}
| Rango_habitlojanti   = 22
| Yaro                  = 2009
| Lojanto-denseso   = 115
| Reto_kodo        = .fr
| Nomo_himno   = ''La Marseillaise''
| Pekunio            = [[Euro]]
| Religii              = [[Kristanismo]] (70,7%) ed [[Ateismo]]⏎
⏎
}}

'''Francia''', en longa formo '''Republika franca''', esas konstitucala unesala [[republiko]] havanta parlamentala rejimo a prezidantala tendanco, di qua la maxima g. Granda parto di lua teritorio e di populo esashabitantaro situitaesas en westala Europa, ma qua kontenas anke multa regioni e teritorii repartisita tra la mondo. Havas kamLua chef-urbo Paris, por oficala linguo franca e por pekunio eesas [[Paris]], lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Sua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e sua standardo esas konstitucata en tri vertikala bendi apuda blua, blanka e reda, Sua himno esas ''La Marseillaise''. Sua regulo eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''.

Francia esas anciena lando, qua formacitas dum lasta mfino di la [[Mez-epoko]]. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto di 20ma yarcento, ol posedais vasta koloniala imperio. De pos 1950a,Pos la [[1950a yari]] ol esas l'uno dil aktori di konstruktado di Europana Uniono. EFrancia esas nukleara povo, e l'uno di la kin permanenta membri di konsilo di sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondiala historio per l'influadiveso di sua kulturo, di sua linguo e sua demokratika, laika e republikana valori.

Francia okupas, yeis en 2012, la kinesma rango mondala rango por l'interna ante imposto produktadoproduktado ante imposti. Sua ekonomiko, di [[kapitalala tipoismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facas di lo uno di mondala chefesi en la sektori di nutrala afero, di aeronautiko, di automobilo, di luxoza produkti, di turismo e nukleo industrio.

Populoza kunHabitita da 65.8 milioni civitani ye 1la 1ma di januaro 2013, Francia esas developata lando, kun [[indico dexo pri houmalna developadoeso]] tre alta.

Ol esas lando qua jacas en West-[[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo : [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto : [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto : [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo jacas [[Oceano Atlantiko]].

(contracted; show full)kiani veninta di l'urbo di Phocea fondas l'urbo di Marseille, en rivo di Mediteraneo; dum la sama epoko, kelka populi eniras en la teritorio di nuna Francia, ma to okupado difuzesas a la toto di teritorio nur inter 5 e 3aK yarcenti. La nociono di Gallia aparas lor, korespondas a teritorii di populizo celtika inkludita inter Rhino, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia esas lor lando prosperanta, di qua la sudala parto esas sempre plus submizita a influi greka e romana.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia 
esas pokgradope konquiestaesis da Republiko frRomana, qua ya fondais l'urbi di [[Aix-en-Provence, ]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58aK, [[Juleius Césarezaro]] konquestais impetuo la cetero di Gallia e vinkas ye 52aKis revolto duktita da la chefo galliala Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquista esasestita repartisitaesis da Augustous en non romana provinci romana, di quai la precipui esas Narbonia* en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi esas fondita dum la periodo gallo-romana, di qua Lyon, divenas chef-urbo di Gallia; to esas konceptita quale romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozas su a kulti galliala sen desaparigar, la deaji kunfuzanta su pokope en sama sinkretismo.

Dum 3ma yarcento, romana Gallia konocas grava krizo, limes, frontiero fortifikita protektanta l'imperio di german inkursi, esanta transirita multa foyi per barbari. La romana povo, dum ta tempo, semblas shancelanta : imperio di Gallii esas proklamita ye 260 ed eskapas la romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigas dum unesma duimo di 4ma yarcento, qua esas periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, impero Konstantin konvertas su a kristanismo; Kristani, persekutita til lor, multeskas. Ma la babara inkursi rikomencas depos duesma duimo di 4ma yarcento; YeEn 31 di decembro 406, Vandali, Suevi ed Alaini transiras Rhino ed iras til Hispania. En duimo di 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalas su en nord-esto di nuna Francia ed exercas forta presado sur la generali romana qua permanas en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi di rejio di Francia dum mMez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto a kristanismo du chefo franka Klovis facas di lu la federito di eklezio e permisas lu konquestar l'esencala di Gallia ye chanjo inter 5 e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romani, di kontributaji germana e kristanismo esas longa e dificila, Frankani konstitucanta origine militala socio kun legi tre fora di romano yuro e kristana principi. Dum ke febleso demogra(contracted; show full)843); Karl obtenas ocientala Francii, qua korespondas proxime a du triimi ocidentala di nuna Francia e di qua la frontieri varios poka til la fino di mez-epoko. La nova rejio devas tamen afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da mahometani, vikingi ed Hongrini. En la sama epoko, la povi di anciena komti kontinuas augmentar dum ke la rejala povo diminutas; feudala socio establisas, karakterisita da sua divido en tri ordeni : klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet e
sas elektitalektesas dal sua egali, to esas la nobeli di rejio; monarkio ridevenas heredala, e Kapetiani regnos sur Francia dum plus 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porciono di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certi di lua vasali esas multa plu povanta ke li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi di rejio, ma devas afrontar depos 1150a la nasko di "empirio Plantagenet" groupanta en mem ensemblo Angla e westa triimo di Francia.
(contracted; show full)

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts facas di franca la linguo administrala e judiciala di rejio. Ma l'uneso di Francia cirkume la persono di rejulo esas shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento per la religiala problemo : de 1562 til 1598, ok religiomiliti intersequas katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo duopleskas di ekonomikala krizo e precipua politiko. 
YeEn 1598, rejo Henri 4ma (1589-1610) donas per Nantes-dekreto partala libereso di kulto a protestanti.

Louis 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin devas afrontar l'opozo di nobili deziranta retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktas multa militi vinkanta (di qua Triadek-yara milito) e komencas formar unesma koloniala, precipue en Nova Francia, en Antili e sur la voyo di Indii. Louis 14ma afirmas plu ke ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" (contracted; show full)

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]

Ye 9 di novembro 1799, generalo Napoléon Bonaparte abatas Direktorio per statostroko e 
substitucremplasas lo kun Konsuleso ; kin yaro posa, esas kronizita imperio di Franciani. Napoléon 1ma kreas o reformas multa institucuri, e sua multa vinki inkluzas duimo di europeana populo sub sua kontrolo frua 1810a yari. La deklino esos tamen rapida : pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio esas definitive vinkita en Waterloo ye 18 di junio 1815.

Francia komencas lor duesma expérienco di monarkio konstitucala, dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Karl 10ma (1824-1830) kontestas parto di sociala aquiraji di la revoluciono. Kelka semani pos havar konquiestas r [[Aljer, K]], Charles 10ma esas subversitarevokesis da Trois Glorieuses, revoluciala movado qua adduktais sur la trono [[Louis-Filip Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Se ta lasta esais lor konsiderita kam reformema, litijo kreskais quik, malgrequankam l'ekonomikala augmento kekresko di Francia konocas dum ta epoko.

En februaro 1848, nova revoluciono disruptais, di quae lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. EL'efemera Duesma republiko ke esasqua establisitaesis kreais universala virala sufragooto por viri, abolisais [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma esas subversitaesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua esas kronizitaesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencas liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esas duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko esas proklamita ye 4, dum ke Prusia anexas Alzacia-Lotringia.

MalgreQuankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esais la maxim longa di politikala rejimi ke havas konocita Franciaqui Francia konocis depos 1789. Republikani instalais pokgradope lua politikala projekto  : skolo divenais gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotizas su kun vasta impero koloniala, qua esos la duesma maxim granda en mondo pos to di Unionita Rejio en 1914. Se multa politika krizi sequantas — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, afero Dreyfus —, la precipua menaco por la republiko venas de nun de extero, ube milito (contracted; show full)enmigrado e produktiveso por paliatar l'indijo di laboraro en mineyi, stalo od automobilo, Francia penas riposedar sua ekonomika vigoro di antemilito, pose vivas forta kresko depos 1924. Esas koncernita tre pose maxim multa altra povi per la krizo di 1930a yari. Ma se ta krizo esas tarda, esas duriva e profunda. A desfacilaji ekonomikala adjuntesas politika krizo, malgre l'espero kreita da l'arivo en povo ye 1936 di Front populaire. Fine, kande Francia deklaras ye 3 di septembro 1939 milito 
a nacikontre naskinta Germania, ekirais precize di maxim krizo qua havas konocita la Triesma republiko.

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadas ye 10 di mayo 1940is la nord-estao di Francia ye mla [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandais armistico ye [[22 di junio]]. Ta lasto obtenas tota povi ye 10 di julio, signatanta tale la fino di triesma republiko e la nasko di rejio di Vichy, qua duktas konservema politiko, tradicionalisto ed antisemida e kunlaborar kun triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interna ed extera di lando. La desembarko di federati ye 6 di julio 1944 en Normandia sonas la fino di naciskinta okupeso e la komenco di libereso di Europa. En tote, ta konflikto mortigas min soldataro kam la precedanto, ma la viktimi civila esas multi - adminime 330 000 civila viktimi do 75 000 judi instalita sur la franciana teritorio qua esas ocidita - e la vundi psikologiala e politika pro la faliego en 1940, kunlaboro pose venji lor purigado esas longa a cikatrizgar.

=== Depos la liberigo ===
Periodo di rinovigo komencas lor por Francia. Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povas impedar l'adopto di konstituco proxim to di triesma republiko. posmilito vidas la kreo di secureso sociala e votoyuro grantita a mulieri. Quaresma republiko selektas ocidentala partiso en kolda milito qua apertas dum ta epoko, entamas deskoloniizo di Azia ed Afrika e participas a debuti di europeana konstrukto. Francia komencas dum la sama tempo periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominita "Triadek glorioza".

Ye 1 di junio 1958, dum grava politika krizo pro milito di Aljeria, generalo de Gaulle esas investita prezidanto di konsilantaro per l'asembluro nacionala kun misiono donar ala republiko nova konstituco : kinesma republiko donas a prezidanto povi plu larja relate parlamento. Charles de Gaulle duras e kompletigas deskoloniizo di Afrika, ed afirmas la nedependeso di Francia relate Usa. Por ta skopo, il dotizas Francia di nukleara civila ed armeala.

Ma la krizo studanta e sociala en mayo 1968 alegas l'arkaismo di rejimo qua semblas deskonektita di aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesas inversigar situeso per efektigar la dissolvo di asembluro nacionala ye 30 di mayo 1968 en fino Franciani lu donas larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionas en 1969 pose la falio di referendumo pri la reformo di senato e regioneso*. Tamen gaulismo mantenas su en povo kin yari o pluse, sub la figuro di prezidanto di republiko Georges Pompidou.

En 1974 komencas ero pos-gaulista, kun l'arivo di distingita persono de centro, Valéry Giscard d’Estaing, ad ofico di prezidanto. Lor Francia enriras pokope en la krizo di 1970a yari, l'unesma yari di sua komiso esas markita da multa legi aganta la permuti di francia socio, kam la lego Veil, qua legaligas interrupto voluntala di gravideso (IVG), od abaso de 21 a 18 yaro l'evo di majoreso. Ma la precipua jireyo eventas ye 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, esas elektita. Afrontanta l'ekonomikala situeso qua plugraveskar, lu probas unesme politiko di statigeso*, quankam adoptanta aranji simbolike forta kam aboliso di mortopuniso. Quankam François Mitterrand esas rielektitaesis en 1988, Francia konocas de 1986 til 1988 pose de 1993 til 1995 du periodi di "kunhabitado" situeso til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso ke sua guvernerio e qua ofras nova lektado di institucuri. Ta situeso iteresas de 1997 til 2002, ma di inversa fasono, kande prezidanto di rekto, Jacques Chirac, esabas elektita en 1995, ed elekti legifanta en 1997 havas adportar socialista Lionel Jospin kam chefo di gurvernerio. Francia adoptas en sama tempo unika pekunio europea.

Prezidanta elekto en 2002 esas markita per elektorala surprizo, kun l'elimino di Lionel Jospin quik de unesma jireyo por Jean-Marie Le Pen, kandidato di extrema-rekto. Jacques Chirac esas lor facile rielektita, e guvernerii Raffarin pos Villepin esas markita per l'opozo di Francia a Irak-militio, "ne" a referendumo pri ratifiko di traktato por konstituco por Europa ed urbala sedicii en novembro 2005. Quankam Nicolas Sarkozy, prezidanto depos 2007, duktas la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktas volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per [[François Fillon]] formacis kun distinguita personi de ne nur sola rekto, ma anke di centro e sinistro, devas tamen afrontar l'ekonomika krizo de Usa en 2008-2009. YeEn 6 di mayo 2012, socialista François Hollande esas elektita prezidanto di republiko. Pos ond-agitata debati e virulenta polemiki duktita per sua opozanti, lego legalizanta homosexuala mariajo esas adoptita ye 15 di mayo di sequanta yaro.

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La chefo di stato esas la prezidanto, elektita da populo da 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la [[chefministro]].

La Parlamento havas 2 chambri: Naciona Asemblajo (''Assemblée Nationale''), kun 577 membri, e [[Senato]], kun 321 membri. La deputati esas elektata da populo por 5 yari, e la senatani esas elektata da elekterala kolegio. Nuna [[konstituco]] esis aprobita yeaprobesis en [[28 di septembro]] [[1958]].

=== Organizuro di povi ===
L'organizuro di povi en Francia esas definita da konstituco di 1958, emendita multa iteri, la rolo di omna nstitucuro esas tamen definita tante per la praktikado sequanta depos 1958 ke per la texto di la konstituco. Francia havas politika rejimo originala per la larja povo di qua dispozas amba parlamento e prezidanti di republiko, to qua enduktas konstitucisti* a parolar di "rejimo parlamentala prezidantizata", di "rejimo mi-prez(contracted; show full)

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Organizeso grafiko di institucuri di kinesma republiko.]]

=== Talio teritoriala e descentraligo ===
[[Arkivo:Régions de France.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di regioni di Francia metropolala.]]
Francia metropolala esas dividita en multa lokala ensembli, di tri niveli, komuna, departmento e regiono. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qua la stato intervenas tra sua deskoncentrita serv
icadi. La komuni, inter 36 570 en metropolo ye 1 di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a teritorio di urbo o urbeto; esas direktata da municipala konsilantaro, qua elektas urbestro, amba agento di lokala ensembli e reprezentanto di stato en l'urbo. Depos 1990a. la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di publika establisuri di koopero interkomunal, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas hodie inter 96 en metropolo ube esas direktita da generala konsilantaro. di qua la membri esas elektita inter la kantoni, la stato ibe esanta reprezentita da prefekto. Pri 22 regioni di metropolo, di qua l'existo esas plu recenta, esas direktita da regionala konsilantaro, e la stato ibe esas reprezentita da prefekto di regiono. Di ta ensembla regionali adjuntesas altra teritoriala talii di Francia, tale ke kantono, distrikto e plu recente loko, ma ne havas elektata direktanti.

Komparita a sua europeana vicini, Francia havas longatempe karakterizita da forta politika centraligo, l'ensembli teritoriala dispozanta di povi pri febla. Tamen, sa situeso havas multa evolucionita depos 1990a, unesma en 1982-1983 kun la legi Defferre, pose 2002-2004 sub le guvernerio Raffarin. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.
⏎
⏎
=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|Komunisti, extrema sinisto}}
{{legendo|#ff00ff|socialisti, diversa sinistro}}
{{legendo|#00bb00|ekologisti}}
{{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

La Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena kolonii restata franciana, esas pri submisita a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. Ta teritorii, di qua l'ekonomikala situeso esas globakle min bona ke ta di metropolo, beneficas di multa helpi di stato.

Guadeloupa, Franciana Guiana, Martinik, Réunion e depos 2011 Mayotte esas amba distrikti e regioni transmarala, kun statuto simila a to di distrikti e regioni metropolala, quankam la legi franciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di regioni transperiferiala di UE, ed esas submisita a europeana legaro.

Kontraste, l'altra transmara franciana teritorii, ecepte ensembli di Saint-Barthélemy et de Saint-Martin, ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas europeana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, Franca Polinezia‎, St Martin, St Pierre e Mikelon e Wallis e Futuna Insuli‎. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, esas submisita en granda parto a specifika legaro e beneficas di legilala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii ed Clipperton Insulo, qua havas ne permananta lojanto, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

=== Tendanci politika, partisi ed elekti ===
Sen esar komparebla ad Usana sistemo, fFranciana politikala sistemo, e specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidentala e legislativa votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depuis la debuto di kinesma republiko tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depuis 1980a, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema rekto. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua franciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala europeana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista europeana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas a la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

=== Nuna guvernisti ===
Ye 6la [[6ma di marto  ]] [[2012]], al fino di 2012 elekto prezidantala, [[François Hollande esas]] elektitaesis prezidanto di republiko opoze ad tituliero, Nicolas Sarkozy. Il prenas sua ofico ye 15 mayo la [[15ma di mayo]] [[2012]] e nomis las sama dio [[Jean-Marc Ayrault]] kaom chefministro. Depos 18 di junio 2012, la guvernerio prezente aganta esas da Jean-Marc Ayrault.

Jean-Pierre Bel esas prezidanto di saenato depos septembro 2011, e Claude Bartolone prezidanto de l'Assemblée nationale depuii Nacional Asemblajo pos juinio 2012.

=== Publika financi ===
En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di PIB en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di OCDE, y ta percento havas tendenco augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OCDE; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

(contracted; show full)ta profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, esas dividita en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas pokope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,
 por, exemploe lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

La prestacioni sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di PIB e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforc(contracted; show full)

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedepend
eso, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de 1960a til frua 2000a kam federo di mondo arabo-musulmana, kritika opozita di la politko di stato di Israel.

La reto di diplomacala reprezento di Francia esas la duesma di mondo, kun nuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

(contracted; show full)

L'ensembli esis di ultramaro o ''sui generis''. La 5 ''ensembli di ultramaro'' esas [[Santa Pierre e Mikelon]], [[Franca Polinezia]], [[Wallis e Futuna Insuli]], [[San Bartolomé (Francia)|San Bartolomé]] e [[San Martín (Francia)|San Martín]]. E unu ''ensemblo sui géneris'': [[Nova-Kaledonia]].

== Ekonomio ==
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la kinesma granda, la GNP esis 2.214 mil
yiardi Usana dolari ye 2011. Cirkume 1,7 % de la GNP venas de agrokultivo, 18,5 % venas de industrio e la cetera preske 80 % venas de (kliento)servado. Francia membresas en la G8-grupo di la duktanta industriala landi ed en la Mondala komerco-organizuro. Lua valuto esas l’euro, qua remplasis l'antea valuto, la Franciana franko. La maxim importanta agrokultivala produkturo esas la vino, qua esas produktita omnaloke en la kontinentala Francia. La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemikalaji ed elektronikalaji, exemple la mikra-spliti*, produktita en “la Silikovalo di Francia”, altre dicite en la regiono di Grenoble. Malgre on praktikis depos mezala 1990a yari la tendencoza privatigo, la stato cetere reguladas granda parto de la ekonomiala funcionado e proprietas acioni de multa firmi, exemple de banko-, energio-, transporto- ed informatiko-branchi. En la fino di 2008 forteskinta financokrizo e ye 2009 komencinta depreso grandigis la senemployeso dum 2010 e 2011 til plu kam 9 %. YeEn 2010 Francia enuncis, ke ol konsumos cirkume 26 milyiardi euri por distributar li kom regeneranta pekunio a firmi minacita da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nukleala origino.

== Habitantaro e socio ==
=== Demografio ===
[[Arkivo:Évolution démographique comparée - France, Allemagne et Royaume-Uni.svg|thumb|upright=1.5|Evoluco dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germana e Britaniana habitantari (baso 100 = 1800 o 1801)<ref>
* France : Jacques Dupaquier, ''Histoire de la population française'', Paris, PUF, 1988, et {{Liencite web|url=http://www.indices.insee.fr/bsweb/servlet/bsweb?action=BS_SERIE&BS_IDBANK=043638781&BS_IDARBO=01000000000000|titre=Évolution de la population de la France métropolitaine|site=insee.fr|consulté le=31 janvier 2010}}
* Allemagne : [http://destatis.de destatis.de]
* Royaume-Uni : [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nscl.asp?ID=7589 {{lang|en|Office for National Statistics}}]
</ref>.]]

(contracted; show full)

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni persono (sive quarimo di franca populo) en 1999 havis adminime parento od evo enmigra. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim trimo se retroiras til preavi.

Ye 2010, Francia aceptas, segun l'internacionala defino di UN ("la persono na
ciskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigri sive 11.1 % di populo di qua 5,1 milioni (7,8 %) naciskinta exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evanta de 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu ke note Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (contracted; show full)

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di 
fFranciani naciskinta en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===
(contracted; show full)

=== Religii ===
Depos lego en [[9 di decembro 1905]], l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religio
no katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

(contracted; show full)

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klazo di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi na
ciskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membro di OCDE, en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Quankam la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % de habitantaro evante 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

=== Medikaro ===
La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di procento maxim alta di mondo. La fFranciani beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda europeana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di PIB.

(contracted; show full)

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di partopreno ad elekti diminutas, la protestala partopreno, kompense, desvolvesas. 
YeEn 2008, 42% di Franciani partoprenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

(contracted; show full)
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

==== Klasifikata en mondala patrimonio ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio 
franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historala interesto ====
En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. Ye 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas partoprenita por formizar la patrimonio arkitekturala franciana ed europeana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum mezepoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produktaji esas atestita en la spaco korespondanta a nuna Francia depos prehistorio, ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencas a formacesar. Depos ta epoko, franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo. Dum renesanco e la developo di klasikeso en 17ma yarcento pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : romantismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, Cézanne, Gauguin), fauvismo* (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qua inkarnacas en granda figuro di skriptisto, franciana literaturo kontas multa figuri di qua importanto e famozo proxima equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum mezepoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum mezepoko inter religiala arto inspirita di gregoriala kanto e profana kanto di trubaduri e truveri, franciana muziko atingas certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti kam Lully e Charpentier dum 17ma yarcento, Rameau dum 18ma yarcento, Berlioz, Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Debussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita ye 1895 en Lyon per la fratuli Lumière, restas importanta agado en Francia malgre la konkurenco di Hollywood : Francia esas ye 2005 sisesma mondala produktanto ed unesma europeana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipua direktita depos 1980a ver komedio ed skriptistocinemo, produktis dum 2000a kelka filmi al mondala suceso, kam Le Fabuleux destin d’Amélie Poulain o La Marche de l’empereur. Internacionala festivalo di filmo, organizita omna yaro en Cannes, esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatro: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi kom [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento]] e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum 19ma yarcento, aparis importanta autori kom [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi kom [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] skribis por pueri, [[La Princeto]].

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esas depos mezepoko importanta foko di konoco e deskovro. L'universitato di Paris, kreita ye 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. Ye 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum 17ma yarcento, René Descartes definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke Blaise Pascal permanas famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum 18ma yarcento la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di oxo en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. Sadi Carnot pozis la bazi di termodinamiko, e Louis Paster esis pioniro di mikrobiologio. Dum 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto Henri Poincaré, fizikisti Henri Becquerel, Pierre et Marie Curie, permanis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto Paul Langevin od ankore virologo Luc Montagnier, kodeskovranto di viruso di sida*.

=== Gastronomio ===
Franciana manjajo esas famoza, note per sua agrokultiva produkturi di qualeso : multa vini (champagne, vini di Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (roquefort, camembert e.c.), e per lua alta gastronomio lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, franciana manjajo esas maxim diverso, ed esas precipue konstituta di regionala specalesi qua konqueris l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, cassoulet* di Linguodoc, tapenade* di Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (Périgord por exemplo) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro (Provenco). Tamen, ta frontieri havas tendenco ad desaparar hodie, pro la junto di vivomanieri e developo di entala mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita ye 16 di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagio di publika servici en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ proxiti]
* [http://meteo.15.growiktionary.org Meteo Francia]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]

{{Link FA|ceb}}
{{Link FA|eo}}
{{Link FA|fr}}Franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historiala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. En 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas partoprenita por formizar la patrimonio arkitekturala Franciana ed europeana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum Mez-epoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produktaji atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos [[prehistorio]], ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum [[renesanco]] e la developo di klasikeso en la [[17ma yarcento]] pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qua inkarnacas en granda figuro di skriptisto, Franciana literaturo kontas multa figuri di qua importanto e famozo proxima equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter religiala arto inspirita di gregoriala kanto e profana kanto di trubaduri e truveri, Franciana muziko atingas certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti kam Lully e Charpentier dum 17ma yarcento, Rameau dum 18ma yarcento, Berlioz, Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Debussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita ye 1895 en Lyon per la fratuli Lumière, restas importanta agado en Francia malgre la konkurenco di Hollywood : Francia esas ye 2005 sisesma mondala produktanto ed unesma europeana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipua direktita depos 1980a ver komedio ed skriptistocinemo, produktis dum 2000a kelka filmi al mondala suceso, kam Le Fabuleux destin d’Amélie Poulain o La Marche de l’empereur. Internacionala festivalo di filmo, organizita omna yaro en Cannes, esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatro: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi kom [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento]] e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum 19ma yarcento, aparis importanta autori kom [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi kom [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esIs depos Mez-epoko importanta foko di konoco e deskovro. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster]] esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], fizikisti [[Henri Becquerel]], Pierre e [[Marie Curie]] divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto [[Paul Langevin]] od ankore virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovranto di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franciana manjajo esas famoza, note per sua agrokultiva produkturi di qualeso : multa vini (champagne, vini di Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (roquefort, camembert e.c.), e per lua alta gastronomio lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franciana manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, cassoulet* de Linguodoc, tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di entala mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita ye 16 di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]