Difference between revisions 878779 and 879606 on iowiki

{{revizo}}
{{Landi
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
(contracted; show full)

Ye 9 di novembro 1799, generalo Napoléon Bonaparte abatas Direktorio per statostroko e remplasas lo kun Konsuleso ; kin yaro posa, esas kronizita imperio di Franciani. Napoléon 1ma kreas o reformas multa institucuri, e sua multa vinki inkluzas duimo di europeana populo sub sua kontrolo frua 1810a yari. La deklino esos tamen rapida : pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio esas definitive vinkita en Waterloo ye 18 di junio 1815.

Francia komenc
ais lor duesma expérienco di monarkio konstitucala, dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Karl 10ma (1824-1830) kontestas parto di sociala aquiraji di la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revoluciala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Se ta lasta esis lor konsiderita kam reformema, litijo kreskis quik, quankam l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencas liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esas duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko esas proklamita ye 4, dum ke Prusia anexas Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotizas su kun vasta impero koloniala, qua esos la duesma maxim granda en mondo pos to di Unionita Rejio en 1914. Se multa politika krizi sequantas — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, afero Dreyfus —, la precipua menaco por la republiko venas de nun de extero, ube milito aparas pluse minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia esas dividita inter "zono okupata" en nordo e " zono libera" en sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Per federoplei, Francia eniras milito en debuto di monato di agosto 1914 kontre Germania, latere Unionita Rejio ed Rusia imperio. Unesma mondomilito, qua facas 1,4 miliono di franciana viktimi ed implikas multa destrukti en nord-esta di lando, konkluzar su ye 11 di novembro 1918 por Triopla interkonsento. Pluse retroveno di Alzacia-Lotringia, Francia recevus parto di germania komensi stipulita en Versailles-traktato quankam obtenar garantii di secureso qua extingar su tragediale en 1940 lor di nova invado di Belgia per Germania sequanta rikonstrukto di gGermanian armeo ed armago di sinistra rivo di Rhin.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita da eforto pri enmigrado e produktiveso por paliatar l'indijo di laboraro en mineyi, stalo od automobilo, Francia penas riposedar sua ekonomika vigoro di antemilito, pose vivas forta kresko depos 1924. Esas koncernita tre pose maxim multa altra povi per la krizo di 1930a yari. Ma se ta krizo esas tarda, esas duriva e profunda. A desfacilaji ekonomikala adjuntesas politika krizo, malgre l'espero kreita da (contracted; show full)lle, chefo di Francia libera, ne povas impedar l'adopto di konstituco proxim to di triesma republiko. posmilito vidas la kreo di secureso sociala e votoyuro grantita a mulieri. Quaresma republiko selektas ocidentala partiso en kolda milito qua apertas dum ta epoko, entamas deskoloniizo di Azia ed Afrika e participas a debuti di europeana konstrukto. Francia komencas dum la sama tempo periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominita "Triadek glorioza".

Ye 
1la [[1ma di junio  ]] [[1958]], dum grava politika krizo pro milito di Aljeria[[Aljeria-milito]], generalo de Gaulle esas investita prezidanto di konsilantaro per l'asembluro nacionala kun misiono donar ala republiko nova konstituco : kinesma republiko donas a prezidanto povi plu larja relate parlamento. Charles de Gaulle duras e kompletigas deskoloniizo di Afrika, ed afirmas la nedependo di Francia relate Usa. Por ta skopo, il dotizas Francia di nukleara civila ed armeala.

Ma la krizo studanta e sociala en mayo 1968 alegas l'arkaismo di rejimo qua semblas deskonektita di aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesas inversigar situeso per efektigar la dissolvo di asembluro nacionala ye 30 di mayo 1968 en fino Franciani lu donas larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionas en 1969 pose la falio di referendumo pri la reformo di senato e regioneso*. Tamen gaulismo mantenas su en povo kin yari o pluse, sub la figuro di prezidanto di republiko [[Georges Pompidou]].

En 1974 komencas ero pos-gaulista, kun l'arivo di distingita persono de centro, Valéry Giscard d’Estaing, ad ofico di prezidanto. Lor Francia enriras pokope en la krizo di 1970a yari, l'unesma yari di sua komiso esas markita da multa legi aganta la permuti di francia socio, kam la lego Veil, qua legaligas interrupto voluntala di gravideso (IVG), od abaso de 21 a 18 yaro l'evo di majoreso. Ma la precipua jireyo eventas ye 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, esas elektita. Afrontanta l'ekonomikala situeso qua plugraveskar, lu probas unesme politiko di statigeso*, quankam adoptanta aranji simbolike forta kam aboliso di [[mortopuniso]]. Quankam François Mitterrand rielektesis en 1988, Francia konocas de 1986 til 1988 pose de 1993 til 1995 du periodi di "kunhabitado" situeso til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso ke sua guvernerio e qua ofras nova lektado di institucuri. Ta situeso iteresas de 1997 til 2002, ma di inversa fasono, kande prezidanto di rekto, Jacques Chirac, esabas elektita en 1995, ed elekti legifanta en 1997 havas adportar socialista Lionel Jospin kam chefo di gurvernerio. Francia adoptas en s(contracted; show full)zanta di povi pri febla. Tamen, sa situeso havas multa evolucionita depos 1990a, unesma en 1982-1983 kun la legi Defferre, pose 2002-2004 sub le guvernerio Raffarin. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

⏎
⏎
=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|Komunisti, extrema sinisto}}
(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]