Difference between revisions 880774 and 881396 on iowiki

{{revizo}}
{{Landi
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo   = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo   = [[Paris]]
| Oficala_lingui   = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Guvernerio   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato         =   Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato             = Prezidanto
| Chefo_di_stato                 = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guvernerio   = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guvernerio       = chefministro
| chefo_guvernerio                  = [[Manuel Valls]]
| Surfaco             =  {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco = 47
| Surfaco_aquo   = 0,26
| Lojanti              =  {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti   = 22
| Yaro                  = 2009
| Lojanto-denseso   = 115
| Reto_kodo        = .fr
| Nomo_himno   = ''La Marseillaise''
| Pekunio            = [[Euro]]
| Religii              = [[Kristanismo]] (70,7%) ed [[Ateismo]]
}}

'''Francia''', en longa formo '''Republika franca''', esas konstitucala unesala [[republiko]] havanta parlamentala rejimo a prezidantala tendanco. Granda parto di lua teritorio e habitantaro situesas en westal Europa, ma ol kontenas anke multa regioni e teritorii repartisita tra la mondo. Lua chef-urbo esas [[Paris]], lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Sua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e sua standardo esas konstitucata en tri vertikala bendi apuda blua, blanka e reda, Sua himno esas ''La Marseillaise''. Sua regulo eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''.

Francia esas anciena lando, qua formacis dum fino di la [[Mez-epoko]]. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto di 20ma yarcento, ol posedis vasta koloniala imperio. Pos la [[1950a yari]] ol esas uno dil aktori di konstruktado di [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, e uno di la kin permanenta membri di sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influiveso di sua kulturo, di sua linguo e sua demokratika, laika e republikana valori.

Francia okupis en 2012 la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomiko, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facas di lo uno di mondala chefesi en la sektori di nutrala afero, di aeronautiko, di automobilo, di luxoza produkti, di turismo e nukleo industrio.

Habitita da 65.8 milion civitani ye la 1ma di januaro 2013, Francia esas developata lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Ol esas lando qua jacas en West-[[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo : [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto : [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto : [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono di teritorio di metropola Francia, de 985 til 1947.]]
La nomo di Francia devenas di germanala tribuo, la [[Franki]], atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske l'antiqua Romana provinco di Gaula - to esas, la majoritato dil teritorio di nuna Francia. Le nomo di Francia ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio [[Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejio di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejio dil Franki) por designar lua svereneso anke la nomo uzesis por nomar la teritorio (ne tre bone definita), kam oni povas legar en la ''Chanson de Roland'', skribita l'[[1ma yarcento]] ante. De junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi kun la nomo ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas tre anciena. Al grupi presentata ek la [[Paleolotiko]] e la [[Neolitiko]] unuigis, til l'unesma yarmilo, ondi di sucesiva populi kompozita da Kelti, dil Germana populi kom Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni. Ek la komenco dil duesma yarmilo, ol esas Kapetiana monarkio qua konstruis teritoriala uneso dil rejio di Francia. La [[17 di junio]] [[1789]] konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
La prezenteso homala sur la teritorio di Francia nuna retroiras a paleolitiko infra ; la traci maxim antiqua di vivo homal evas proxim 1 800 000 yari. Homaro esas lor konfrontita a klimato ruda e variema, karakterizita da multa eri glaciala qua modifikas lua vivokadro. Francia inkludas multi ornita groti di paleotiko supra, di qua uno di maxim famoza esas to di Lascaux (Dordogne, 18 000 aK proxim).

Cirkum 10 000 aK, en fina di lasta ero glaciala, la klimato dolcigas. Depos 7 000 aK proxim, ta parto di Europa ocidentala eniras neolitiko e sua habitanti koloniigis, mem se l'evoluciono esas diversa segun la regioni. Pos forta developado demografiala ed agrokultiva dum 4 e 3aK yarcenti, metalurgio facas sua aparo en fino di 3ma yarmilo, unesma kun la laboro di oro, di kupro e di bronzo, pos kun di fero dum 8aK yarcento.

Ye 600 aK, Grekiani veninta di l'urbo di Phocea fondas l'urbo di Marseille, en rivo di Mediteraneo; dum la sama epoko, kelka populi eniras en la teritorio di nuna Francia, ma to okupado difuzesas a la toto di teritorio nur inter 5 e 3aK yarcenti. La nociono di Gallia aparas lor, korespondas a teritorii di populizo celtika inkludita inter Rhino, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia esas lor lando prosperanta, di qua la sudala parto esas sempre plus submizita a influi greka e romana.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi di [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuo la cetero di Gallia e vinkis revolto duktita da la chefo galliala Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non romana provinci, di qui la precipui esas Narbonia* en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi esas fondita dum la periodo gallo-romana, di qua Lyon, divenas chef-urbo di Gallia; to esas konceptita quale romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozas su a kulti galliala sen desaparigar, la deaji kunfuzanta su pokope en sama sinkretismo.

Dum 3ma yarcento, romana Gallia konocas grava krizo, limes, frontiero fortifikita protektanta l'imperio di german inkursi, esanta transirita multa foyi per barbari. La romana povo, dum ta tempo, semblas shancelanta : imperio di Gallii esas proklamita ye 260 ed eskapas la romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigas dum unesma duimo di 4ma yarcento, qua esas periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, impero Konstantin konvertas su a kristanismo; Kristani, persekutita til lor, multeskas. Ma la babara inkursi rikomencas depos duesma duimo di 4ma yarcento; En 31 di decembro 406, Vandali, Suevi ed Alaini transiras Rhino ed iras til Hispania. En duimo di 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalas su en nord-esto di nuna Francia ed exercas forta presado sur la generali romana qua permanas en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi di rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto a kristanismo du chefo franka Klovis facas di lu la federito di eklezio e permisas lu konquestar l'esencala di Gallia ye chanjo inter 5 e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romani, di kontributaji germana e kristanismo esas longa e dificila, Frankani konstitucanta origine militala socio kun legi tre fora di romano yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocas la rejio di Franki implikas dekado di urbi, kristanismo instalas su per la fondo di rurala kirki e precipue tre multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, merovingiena dinastio devas quik afrontar grava desfacilaji; desaparas en 751 kande Pipin la Mikra esas sakrita rejo di Franki, fondanta tale karolingia dinastio.

Pipin la Mikra e sua filio Karl la Granda grandigas grande la rejo di Franki, qua extensesas di fina 18ma yarcento sur plus uno miliono di kilometro-quadrato. L'imensa imperio karolingia esas kontrolita da administrantaro centraligita bazita en Aachen, komti reprezentanta Karl la Granda en tota imperio ed esanta surveyita da missi dominici. Karl la Granda, kronizita ye 800 impero di ocidento, rilansas la bela arti en edukado e la palaco di Aachen aceptas aktiveso intelektala ed artala di alta nivelo. Tamen, pos la morto di impero, komti e vasali di lu atingas pokope igar ofici heredala, e la nepotuli di Karl la Granda partigas su l'imperio en Verdun-traktato (843); Karl obtenas ocientala Francii, qua korespondas proxime a du triimi ocidentala di nuna Francia e di qua la frontieri varios poka til la fino di mez-epoko. La nova rejio devas tamen afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da mahometani, vikingi ed Hongrini. En la sama epoko, la povi di anciena komti kontinuas augmentar dum ke la rejala povo diminutas; feudala socio establisas, karakterisita da sua divido en tri ordeni : klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesas dal sua egali, to esas la nobeli di rejio; monarkio ridevenas heredala, e Kapetiani regnos sur Francia dum plus 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porciono di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certi di lua vasali esas multa plu povanta ke li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi di rejio, ma devas afrontar depos 1150a la nasko di "empirio Plantagenet" groupanta en mem ensemblo Angla e westa triimo di Francia.

La Kapetiana rejio atingis lua extenseso maxima dum la 13ma yarcento, la monarkio riprenanta povo qua havas perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia di Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentanta grande la rejala domeno per la mem okaziono. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) komportis su kam arbitranto di Kristanaro e partoprenis a sepesma ed okesma krucomiliti, to qua duktas a esar quik kanonizita da [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo di rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esas nur politika o militala: lo esas anke demografiala — [[nigra pesto]] mortigis depos 1347 adminime la triima de la habitantaro dil rejio —, sociala — rurana ed urbana revolti multeskis — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotizis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkiismo (16 e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, franciana suvereni duktas multa militi en Italia kontre imperist          = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo                = [[Paris]]
| Oficala_lingui               = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Guvernerio                   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato       =   Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato           = Prezidanto
| Chefo_di_stato               = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guvernerio  = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guvernerio      = chefministro
| chefo_guvernerio             = [[Manuel Valls]]
| Surfaco                      = {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco                = 47
| Surfaco_aquo                 = 0,26
| Lojanti                      = {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti                = 22
| Yaro                         = 2009
| Lojanto-denseso              = 115
| Reto_kodo              = .fr
| Nomo_himno          = ''La Marseillaise''
| Pekunio            = [[Euro]]
| Religii             = [[Kristanismo]] (70,7%) ed [[Ateismo]]
}}

'''Francia''', en longa formo '''Republiko franca''' (''République française'') esas lando de Westal Europa, qua anke havas teritorii en altra kontinenti.  Lua chef-urbo esas [[Paris]], lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise''. Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Ol esas anciena lando, qua formacis dum fino di la [[Mez-epoko]]. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta koloniala imperio. Pos la [[1950a yari]] ol esas uno dil aktori di la konstruktado dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un di la kin permanenta membri di sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en 2012 la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facas di ol un di la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkti, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion civitani ye la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developita lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en Westal [[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo : [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto : [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto : [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la [[Franki]], atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. Le vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio [[Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejio di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejio dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo ''Chanson de Roland'', skribita un yarcento ante. Depos junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi prezenta en la regiono dum [[Paleolotiko]] e [[Neolitiko]] unionis sucesive altra populi: la Kelti, e la Germana populi (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo esis Kapetiana monarkio qua konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. Ye la [[17ma di junio]] [[1789]] konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
La prezenteso homala sur la teritorio di Francia nuna retroiris a paleolitiko infra; la traci maxim antiqua di vivo homal evas proxim 1 800 000 yari. Homaro esas lor konfrontita a klimato ruda e variema, karakterizita da multa eri glaciala qua modifikas lua vivokadro. Francia inkludas multi ornita groti di paleotiko supra, di qua uno di maxim famoza esas to di Lascaux (Dordogne, 18 000 aK proxim).

Cirkum 10 000 aK, en fina di lasta ero glaciala, la klimato dolcigis. Depos 7,000 aK proxime, ta parto di Europa ocidentala eniris neolitiko e sua habitanti koloniigis, mem se l'evoluciono esas diversa segun la regioni. Pos forta developado demografiala ed agrokultiva dum 4 e 3aK yarcenti, metalurgio facas sua aparo en fino di 3ma yarmilo, unesma kun la laboro di oro, di kupro e di bronzo, pos kun di fero dum 8aK yarcento.

En 600 aK, Greki veninta dil urbo Phocea fondis [[Marseille]], urbo en la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko, kelka populi eniras en la teritorio di nuna Francia, ma to okupado difuzesas a la toto di teritorio nur inter 5 e 3aK yarcenti. La nociono di Gallia aparas lor, korespondas a teritorii di populizo celtika inkludita inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia esas lor lando prosperanta, di qua la sudala parto esas sempre plus submizita a influi greka e romana.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi di [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi fondesis dum la periodo gallo-romana, di qua [[Lyon]] divenis chef-urbo di Gallia. Lyon konceptesis quale romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozas su a kulti galliala sen desaparigar, la deaji kunfuzanta su pokope en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifiki en la frontieri por protektar l'imperio de German inkursi, sufris frequenta invadi da barbari. Romana povo, dum ta tempo, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. En 31 di decembro 406, Vandali, Suevi ed Alaini transiris Rheno ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua permanis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto a kristanismo di Klovis, chefo franka, transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia ye chanjo inter 5 e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romani, di kontributaji germana e kristanismo esis longa e desfacila, Frankani konstitucanta origine militala socio kun legi tre fora di romano yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocas la rejio di Franki implikas dekado di urbi, kristanismo instalas su per la fondo di rurala kirki e precipue tre multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio devas quik afrontar grava desfacilaji; desaparas en 751 kande Pipin la Mikra esas sakrita rejo di Franki, fondanta tale karolingia dinastio.

Pipin la Mikra e sua filio Karl la Granda grandigas grande la rejo di Franki, qua extensesas di fina 18ma yarcento sur plus uno miliono di kilometro-quadrato. L'imensa imperio karolingia esas kontrolita da administrantaro centraligita bazita en Aachen, komti reprezentanta Karl la Granda en tota imperio ed esanta surveyita da missi dominici. Karl la Granda, kronizita imperiestro di ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, komti e vasali di lu atingis pokope igar ofici heredala, e la nepotuli di Karl la Granda partigas su l'imperio en Verdun-traktato (843); Karl obtenas ocientala Francii, qua korespondas proxime a du triimi ocidentala di nuna Francia e di qua la frontieri varios poka til la fino di mez-epoko. La nova rejio devas tamen afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da mahometani, vikingi ed Hongrini. En la sama epoko, la povi di anciena komti kontinuas augmentar dum ke la rejala povo diminutas; feudala socio establisas, karakterisita da sua divido en tri ordeni : klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesas dal sua egali, to esas la nobeli di rejio; monarkio ridevenas heredala, e Kapetiani regnos sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porciono di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certi di lua vasali esas multa plu povanta ke li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi di rejio, ma devas afrontar depos 1150a la nasko di "empirio Plantagenet" groupanta en mem ensemblo Angla e westa triimo di Francia.

La Kapetiana rejio atingis lua extenseso maxima dum la 13ma yarcento, la monarkio riprenanta povo qua havas perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia di Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentanta grande la rejala domeno per la mem okaziono. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) komportis su kam arbitranto di Kristanaro e partoprenis a sepesma ed okesma krucomiliti, to qua duktas a esar quik kanonizita da [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo di rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esas nur politika o militala: lo esas anke demografiala — [[nigra pesto]] mortigis depos 1347 adminime la triima de la habitantaro dil rejio —, sociala — rurana ed urbana revolti multeskis — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16 e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, franciana suvereni duktas multa militi en Italia kontre imperiestro Karl 5ma Habsbourg. Ma la regni di François 1ma (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) esas precipue karakterizita da plufortigo di rejala povo, qua tendencas divenir absoluta, e per renesanco literala ed artala forte influiita da Italia.

(contracted; show full)

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]

Ye 
9 di novembro 1799, generalo Napoléon Bonaparte abatas Direktorio per statostroko e remplasas lo kun Konsuleso ; kin yaro posa, esas kronizita imperio di Franciani. Napoléon 1ma kreas o reformas multa institucuri, e sua multa vinki inkluzas duimo di europeana populo sub sua kontrolo frua 1810a yari. La deklino esos tamen rapida : pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio esas definitive vinkita en Waterloo ye 18 di junio 1815.

Francia komencis lor duesma expérienco di monarkio konstitucala, dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Karl 10ma (1824-1830) kontestas parto di sociala aquiraji di la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revoluciala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Se ta lasta esis lor konsiderita kam reformema, litijo kreskis quik, quankam l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencas liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esas duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko esas proklamita ye 4, dum ke Prusia anexas Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotizas su kun vasta impero koloniala, qua esos la duesma maxim granda en mondo pos to di Unionita Rejio en 1914. Se multa politika krizi sequantas — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, afero Dreyfusla [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] abatis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana populi sub sua kontrolo frue 1810a yari. La deklino esis tamen rapida: pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio vinkesis definitive en [[Waterloo-batalio]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Karl 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji di la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revoluciala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Se ta lasta esis lor konsiderita kam reformema, litijo kreskis quik, quankam l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencas liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esas duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko proklamesis ye la  4ma di septembro, dum ke Prusia anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis, en 1914, la duesma maxim granda dil mondo pos la de [[Unionita Rejio]]. Se multa politika krizi sequis — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, [[Dreyfus-afero]] —, la precipua menaco por la republiko venas de nun de extero, ube milito aparas pluse minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia esas dividita inter "zono okupata" en nordo e " zono libera" en sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
(contracted; show full) surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, cassoulet* de Linguodoc, tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di 
entatota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita ye 16 di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]