Difference between revisions 881396 and 881397 on iowiki

< previous diff
next diff >
Francia
{{revizo}}⏎
{{Landi
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo             = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo                = [[Paris]]
| Oficala_lingui               = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Guvernerio                   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato       =   Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato           = Prezidanto
| Chefo_di_stato               = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guvernerio  = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guvernerio      = chefministro
| chefo_guvernerio             = [[Manuel Valls]]
| Surfaco                      = {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco                = 47
| Surfaco_aquo                 = 0,26
| Lojanti                      = {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti                = 22
| Yaro                         = 2009
| Lojanto-denseso              = 115
| Reto_kodo              = .fr
| Nomo_himno          = ''La Marseillaise''
| Pekunio            = [[Euro]]
| Religii             = [[Kristanismo]] (70,7%) ed [[Ateismo]]
}}
⏎
⏎
'''Francia''', en longa formo '''Republiko franca''' (''République française'') esas lando de Westal Europa, qua anke havas teritorii en altra kontinenti.  Lua chef-urbo esas [[Paris]], lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marsei(contracted; show full)* en sudo : [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto : [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto : [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''


{{revizo}}⏎
== Historio ==
{{PA|Historio di Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
(contracted; show full)

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Karl 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji di la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revoluci
onala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Se ta lasta esis lor konsiderita kam reformema, litijo kreskis quik, quankam l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencais liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esais duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko proklamesis ye la  4ma di septembro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis, en 1914, la duesma maxim granda dil mondo pos la de [[Unionita Rejio]]. Se multa politika krizi sequis — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, [[Dreyfus-afero]] —, la precipua menaco por la republiko venais de nun de extero, ube milito aparais pluse minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia esas dividitaesis inter "zonoi okupaita" en la nordo e "  zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Per federoplei, Francia eniras milito en debuto di monatFrancia eniris l'[[unesma milito]] dum la komenco di agosto 1914 kontre [[Germania, latere n imperio]], federita kun [[Unionita Rejio]] ed [[Rusian imperio. Unesma mondomilito, qua facas 1,4 miliono di franciana viktimi ed implikas]]. La milito produktis 1,4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-estao di lando, konkluzar su ye 11 di novembro 1918 porfinis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko Triopla interkonsento. Pluse retrovenoUltre riganar di Alzacia-Lotringia, Francia recevuis parto di gGermania komenisi stipulita en [[Versailles-traktkontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenaris garantii dpri seckureso quai extingar suesis tragediale en 1940 lor dikun nova invado di Belgia perda Germania sequantni pos la rikonstrukto di Germanian armeo ed armago di sinistra rivo di Rhineno.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita da eforto pri enmigrado e produktiveso por paliatar l'indijo di laboraro en mineyi, stalo od automobilo, Francia penas riposedar sua ekonomika vigoro di antemilito, pose vivas forta kresko depos 1924. Esas koncernita tre pose maxim multa altra povi per la krizo di 1930a yari. Ma se ta krizo esas tarda, esas duriva e profunda. A desfacilaji ekonomikala adjuntesas politika krizo, malgre l'espero kreita da l'arivo en povo ye 1936 di Front pop(contracted; show full)a prezidanto di republiko, elektata por kin yari da universala direta en uninominala majoritato sufrajio en du foyi. prezidanti di republiko esas la chefo di stato e la chefo di armei, promulgar la legi e povas separar su nacionala asemblo. Nomas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas esar abatita per propozo di censuro adoptita per nacionala asemblo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas di sama politika partiso, on parolas lor di kunhabitado.


[[Judiciala povo, pri, esas dividita di]] separesas de la du altria, quankam la prezidanto di la republiko povas indulgar. Esas ipsaOl subdividita enesas por administrativa ordeno, di qua ll intenco. La maxim alta judicio esas statokoncilila Konsilantaro dil Stato, ed un judiciala ordeno, di qua la maxim alta esas korto di kasaco.la Kasaco-korto.  Franciana yuro, di tradiciono romana-civilista, stipulas ke omna akuzati, supozesas senkulpa ante esar kondamnita, esas supozata senkulpa, ed un proceso povas esar rijudiciesar enpos apelo segun demando didemandita per uno di la partisi.

La konformeso di legi a la [[konstituco,]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri esas kontrolitaesas da konsilantaro konstitucalatitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|OGrafik organizeso grafiko dil institucuri die la kinesma republiko.]]

=== Talio teritoriala e descentraligo ===
[[Arkivo:Régions de France.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di regioni di Francia metropolala.]]
Francia mMetropolala esasFrancia dividitaesas enk multa lokala ensembli, di en tri niveli,: komunai, departmentoi e regionoi. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en quai la stato intervenas tra sua deskoncentrita servadi. La komuni, inter 36 570 en metropolo ye 1 di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a teritorio di urbo o urbeto; esas direktata da municipala konsilantaro, qua elektas urbestro, amba agento di lokala ensembli e reprezentanto di stato en l'urbo. Depos 1990a. la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di publika establisuri di koopero interkomunal, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas (contracted; show full)

=== Protekto sociala ===
Depos lua kreo en 1945, sekureso sociala esas meza sistemo di protekto sociala franciana, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti,
 esas dividitaesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas pokope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,, exemple lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]