Difference between revisions 881397 and 881465 on iowiki

{{Landi
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo             = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
(contracted; show full) komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejio di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejio dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo ''Chanson de Roland'', skribita un yarcento ante. Depos junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi 
prezevivanta en la regiono dum [[Paleolotiko]] e [[Neolitiko]] unionis sucesive altra populi, sucesive: la Kelti, e la Germana populi (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo esis Kapetiana monarkio qua konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. YeEn la [[17ma di junio]] [[1789]] konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
La prezenteso homala sur la teritorio di Francia nuna retroiris a paleolitiko infra; la traci maxim antiqua di vivo homal evas proxim 1 800 000 yari. Homaro esas lor konfrontita a[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita daper multa eri glaciala periodi quai modifikais lua vivokadro.⏎
⏎
En Francia inkludexistas multa groti ornita groti di dum supra-paleotiko supra, di qua uno di maxim famoza esas la groto di Lascaux, en (Dordogne, (de 18 000 aK proxim, ja habitita da [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK, en (finao di lasta ero glaciala, epoko) la klimato dolcigis. Depos 7,000 aK proxime, ta parto di Europa ocidentala eniris neolitiko e sua habitanti koloniigis, mem se l'evolucionoPos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esais divfersanta segun la regioni. Pos forta developado demografiala ed mografiala kresko e developo dil [[agrokultivao]] dum 4 e 3aK yarcenti, metalurgio facas sua aparo en fino di 3ma yarmilo, unesma kun la laboro di  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, unesme dil [[oro]], di kupro e di epos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos kun di fero dum 8aK yarcento.

En 600 aK, Grekil'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] venintae dil urbo Phocea fondis [[Marseille]], urbo en la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko, kelka populi eniras enkomencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma toa okupado difuzesais a la toto dia la teritorio nur inter 5 e 3aKla 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparais lor, e korespondais a teritorii di populizo celtika inkludzitae inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia esas lor lando prosperanta, di qua la sudala parto esais sempre plus submizsita a influi gGreka e rRomana influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi di [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi fondesis dum la periodo gallo-romana, di qua [[Lyon]] divenis chef-urbo di Gallia. Lyon konceptesis quale romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozas su a kulti galliala sen desaparigar, la deaji kunfuzanta su pokgradope en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifiki en la frontieri por protektar l'imperio de German inkursi, sufris frequenta invadi da barbari. Romana povo, dum ta tempepoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. En 31 di decembro 406, Vandali, Suevi ed Alaini transiris Rheno ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma y(contracted; show full), qua extensesas di fina 18ma yarcento sur plus uno miliono di kilometro-quadrato. L'imensa imperio karolingia esas kontrolita da administrantaro centraligita bazita en Aachen, komti reprezentanta Karl la Granda en tota imperio ed esanta surveyita da missi dominici. Karl la Granda, kronizita imperiestro di ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, komti e vasali di lu atingis 
pokgradope igar ofici heredala, e la nepotuli di Karl la Granda partigas su l'imperio en Verdun-traktato (843); Karl obtenas ocientala Francii, qua korespondas proxime a du triimi ocidentala di nuna Francia e di qua la frontieri varios poka til la fino di mez-epoko. La nova rejio devas tamen afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da mahometani, vikingi ed Hongrini. En la sama epoko, la povi di anciena komti kontinuas augmentar dum ke la rejala povo diminutas; feudala socio establis(contracted; show full)

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico 
yen [[22 di junio]]. Ta lasto obtenas tota povi ye 10 di julio, signatanta tale la fino di triesma republiko e la nasko di rejio di Vichy, qua duktas konservema politiko, tradicionalisto ed antisemida e kunlaborar kun triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interna ed extera di lando. La desembarko di federati ye 6 di julio 1944 en Normandia sonas la fino di naskinta okupeso e la komenco di libereso di Europa. En tote, ta konflikto mortigas min soldataro kam la precedanto, ma la viktimi civila esas mul(contracted; show full)

En 1974 komencas ero pos-gaulista, kun l'arivo di distingita persono de centro, Valéry Giscard d’Estaing, ad ofico di prezidanto. Lor Francia enriras 
pokgradope en la krizo di 1970a yari, l'unesma yari di sua komiso esas markita da multa legi aganta la permuti di francia socio, kam la lego Veil, qua legaligas interrupto voluntala di gravideso (IVG), od abaso de 21 a 18 yaro l'evo di majoreso. Ma la precipua jireyo eventas ye 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, esas elektita. Afrontanta l'ekonomikala situeso qua plugraveskar, lu probas unesme politiko di statigeso*, quankam adoptanta aranji simbolike forta kam aboliso di [[mort(contracted; show full)

=== Nuna guvernisti ===
Ye la [[6ma di marto]] [[2012]], al fino di 2012 elekto prezidantala, [[François Hollande]] elektesis prezidanto di republiko opoze ad tituliero, Nicolas Sarkozy. Il prenas sua ofico ye la [[15ma di mayo]] [[2012]] e nomis la sama dio [[Jean-Marc Ayrault]] kom chefministro. Depos 18 di junio 2012, la guvernerio prezente aganta esas da Jean-Marc Ayrault.

Jean-Pierre Bel esas prezidanto di
l senato depos septembro 2011, e Claude Bartolone prezidanto di Nacional Asemblajo pos junio 2012.

=== Publika financi ===
En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di PIB en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di OCDE, y ta percento havas tendenco augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OCDE; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto(contracted; show full)a rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, dividesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas 
pokgradope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,, exemple lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

(contracted; show full)ulo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di vivoexpekto* (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kam grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni person
oi (sive la quarimo di franca populla habitantaro di lando) en 1999 havis adminime parento od evo enmigra. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim trimo se retroiras til preavi.

Ye 2010, Francia aceptas, segun l'internacionala defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigri sive 11.1 % di populo di qua 5,1 milioni (7,8 %) naskinta exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Reji(contracted; show full)

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===

La France est en 2009 le pays le plus fécond d’Europe après l’Islande et l’Irlande, avec une descendance finale des femmes nées en 1959 de 2,12 enfants et un indicateur conjoncturel de fécondité de 1,99 enfant par femme (1,98 en France métropolitaine).

Francia esas ye 2009 la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando, kun finala decendantaro di mulieri naskinta en 1959 di 2.12 pueri ed konjuntura  indikatoro di fekundeso ad 1.99 puero per muliero (1.98 en metropola Francia).

La permuti ke experiencis familio en Francia inter 1960a e 2000a yari esas tante multa ke⏎
En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la 2000a yari esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]