Difference between revisions 886283 and 886302 on iowiki

⏎
⏎
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
(contracted; show full)arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, komti e vasali di lu atingis gradope igar ofici heredala, e la nepotuli di Karl la Granda partigas su l'imperio en Verdun-traktato (843); Karl obtenas ocientala Francii, qua korespondas proxime a du triimi ocidentala di nuna Francia e di qua la frontieri varios poka til la fino di mez-epoko. La nova rejio devas tamen afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da 
mahoMohametdani, vikingi ed Ho[[Hungarinia|Hungari]]. En la sama epoko, la povi di anciena komti kontinuas augmentar dum ke la rejala povo diminutas; fis. Feudala socio establisaesis, karakteriszita dapor sua divido en tri ordeni  : klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesas dal sua egali, to esas la nobeli di rejio; monarkio rideivenais heredala, e Kapetiani regnois sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porciono di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certi di lua vasali esas plu multa plu povantoza keam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma devas afrontar depos 1150a la nasko dil "eimpierio Plantagenet" groupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo die Francia.

La Kapetiana rejio atingis lua extenseso maximamaxima vasteso dum la 13ma yarcento, l. La monarkio riprenantais povo qua havais perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia die Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentanta grande la rejala domeno per la mem okaziono. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) komportis su kaagis kom arbitranto die Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo di rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esas nur politika o militala: lo esas anke demografiala — [[nigra pesto]] mortigis depo(contracted; show full) vinkanta (di qua Triadek-yara milito) e komencas formar unesma koloniala, precipue en Nova Francia, en Antili e sur la voyo di Indii. Louis 14ma afirmas plu ke ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideras su kam "lietnanto di deo sur Tero" e facas konstruktar Versailles-kastelo, simbolo di sua povo. Cirkondas su kun artisti e cientisti, e laboras a l'uneso religiala di sua rejio, en rikomencanta la persekuto di protestanti ed en revokanta edikto di Nantes. 
MalgreQuankam la danjeroza situeso di monarkio, Louis 14ma duktas multa militi kontre Europa federita, dum ke marqueso di Vauban facas konstruktar reto di fortifikita urbi en frontieri di rejio. Se ta militi rezultas en unesma tempo kun franciana vinkti, multa vinkesi e famini matidigas la fino di sua regno.

(contracted; show full){{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena kolonii restata franciana, esas pri submisita a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. Ta teritorii, di qua l'ekonomikala situeso esas globakle min bona ke ta di metropolo, beneficas di multa helpi di stato.


[[Guadeloupa]], Franciana Guiana, Martinik, Réunion e depos 2011 Mayotte esas amba distrikti e regioni transmarala, kun statutoi simila a tola die distrikti e regioni metropolala, quankam la legi franciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di regioni transperiferiala di UE, ed esas submisitaesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara franciana teritorii, ecepte ensembli di Saint-Barthélemy et de Saint-Martin, ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas Europana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, Franca Polinezia‎, St Martin, St Pierre e Mikelon e Wallis e Futuna Insuli‎. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, esas submisita en granda parto a specifika legaro e beneficas di legilala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralate(contracted; show full)

Depos 1990a, la du precipua franciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala 
eEuropeana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista eEuropeana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

=== Nuna guvernisti ===
(contracted; show full)o Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qu
ai inkarnacas skriptisti en granda figuro di skriptisto, Franciana literaturo kontas multa figuri di quai importanteso e famozo proxima equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis(contracted; show full)turo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatro: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi kom [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum 
la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento]]|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento,]] aparis importanta autori komskriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi komquale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esIis depos Mez-epoko importanta foko dicentro por konocoi e deskovroi. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster]] esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], fizikisti [[Henri Becquerel]], Pierre e [[Marie Curie]] divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto [[Paul Langevin]] od ankore virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovranto di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franciana manjajo esas famoza, note pero sua agrokultivala produkturi di qualeso  : multa vini (champagne, vini die Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort, '', ''camembert'' e.dc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franciana manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet*'' de Linguo[[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita yela 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]