Difference between revisions 886302 and 886303 on iowiki

{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
(contracted; show full)

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto a kristanismo di Klovis, chefo franka, transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia ye chanjo inter 5 e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romani, di kontributaji 
gGermana e kristanismo esis longa e desfacila, Frankani konstitucanta origine militala socio kun legi tre fora di rdiferanta de Romanoa yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocais la rejio di Franki implikais dekado dil urbi, kristanismo instalais su per la fondo di rurala kirki e precipue tre multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio devas quikbalde afrontaris grava desfacilaji; ol desaparais en 751 kande Pipin la Mikra kronizesais sakrita rejulo di Franki, fondanta tale kKarolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filio Karl la Granda grandigas grande la rejo di Franki, qua extensesas di fina 18ma yarcento sur plus uno miliono di kilometro-quadratoaugmentis multe la l'extenseso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio kKarolingia esasna kontrolitaesis dal administrantaro centraligita bazita en Aachen, komti. [[Komtio|Komti]] reprezentanta is [[Karl la Granda]] en tota imperio ed esanta surveyita da s la ''missi dominici''. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, komti e vasali di lu atingis gradope igar ofici heredala, e la nepotuli di Karl la Granda partigais su l'imperio en Verdun-traktato (843); Karl obtenakontrolis ocidentala Franciki, qua korespondas proxime la du triimi ocidentala die nuna Francia e di qua la frontieri variois pokae til la fino di [[mez-epoko]]. La nova rejio devais tamenanke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, v[[Vikingo|Vikingi]] ed [[Hungaria|Hungari]]. En lLa sama epoko, la povi dil anciena komtii kontinuais augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesais dal sua egali, to esais la nobeli di rejio; . La [[monarkio ri]] nove divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcionoi di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certi di lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma devas afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

(contracted; show full)s nur politika o militala: lo esas anke demografiala — [[nigra pesto]] mortigis depos 1347 adminime la triima de la habitantaro dil rejio —, sociala — rurana ed urbana revolti multeskis — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16 e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, franciana suvereni dukt
ais multa militi en Italia kontre imperiestro Karl 5ma Habsbourg. Ma la regni di [[François 1ma]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) esais precipue karakterizita da plufortigo di rejala povo, qua tendencais diveniar absoluta, e per la renesanco literala ed artala kun fortea influiita dae Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformis [[Franciana linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per Nantes-dekreto partala libereso di kulto a protestanti.

Louis 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin devas afrontar l'opozo di nobili deziranta retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktas multa militi vinkanta (di qua Triadek-yara milito) e komencas formar unesma koloniala, precipue en Nova Francia, en Antili e sur la voyo di Indii. Louis 14ma afirmas plu ke ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideras su kam "lietnanto di deo sur Tero" e facas konstruktar Versailles-kastelo, simbolo di sua povo. Cirkondas su kun artisti e cientisti, e laboras a l'uneso religiala di sua rejio, en rikomencanta la persekuto di protestanti ed en revokanta edikto di Nantes. Quankam la danjeroza situeso di monarkio, Louis 14ma duktas multa militi kontre Europa federita, dum ke marqueso di Vauban facas konstruktar reto di fortifikita urbi en frontieri di rejio. Se ta militi rezultas en unesma tempo kun franciana vinkti, multa vinkesi e famini matidigas la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis 15ma (1715-1774) duktais lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasais ye 1763 entra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havaji en Nord-Amerika, ma kompras dum la sama dekyari is [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocais forta vivozesdevelopo demograkfiala ed ekonomikala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun proto-industriizeso*, note en textala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis 14ma, qua acesais a trono yen 1774, revelesasis su nekapabla truvapor solvo ar la troa debizleso di la monarkio e devacidis kunvokar Generala stati yen 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko franciana taliata en distrikti.]]

La delegatitari sendita en Generala stati, qua apertesais ye 5la 5ma di mayo 1789 transirasi rapide la povi quai esais atribuita, ed impozais su kamo asembluro nacionala [[konstitucantao|konstitucala]]. La rejo ne povas loris impedar l'asembluro konstitucanta decidar l'aboliso di privileji dum la nokto di 4la 4ma di agosto, pos adoptar yen 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homiaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskas dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita di trahizo, esas gilotinagita segun judicio di Konvento nacionala ye 21 di januaro 1793. Francia revolucionala konocas lor multa yari di militi e mortigi, til l'establiso di Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]

(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]