Difference between revisions 886303 and 887204 on iowiki

⏎
⏎
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
(contracted; show full)

Francia okupis en [[2012]] la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkti, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion 
civitani yepersoni la [[1ma di januaro]], [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en West-[[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo: [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto: [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo, jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

{{revizo}}
== Historio ==
{{PA|Historio di Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la [[Franki]], atestita de la 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. Lea vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejiulo [[Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejio di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejio dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo ''Chanson de Roland'', skribita un yarcento ante. Depos junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi vivantaqui vivis en la regiono dum [[Paleolotiko]] e [[Neolitiko]] unionis altra populi, sucesive: la Kelti, e la Germana populi (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo esis Kapetiana monarkio qua konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. En lLa [[17ma di junio]] [[1789]] konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktualnuna stato. La kontemporala periodo esas markita dimarkizesas per esforvci dpri linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta dek Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glaciala period epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un di la maxim famoza esas la groto di [[Lascaux]], en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil [[agrokultivo]] dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, unesmkomence dil [[oro]], depos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos l'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] venintea dil urbo Phocea fondis [[Marseille]] ean la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a tota la teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo cKeltika inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Greka e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi di [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58  aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non rRomana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi fondesis dum la periodo gallo-romana, di qua [[Lyon]] divenis chef-urbo di Galli, quale [[Lyon]] – qua pose divenis chef-urbo di Gallia – fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale rRomana altra urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozais su a kulti galliala sen desaparigar,Galliana kulti, qua ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzantaesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifiki en la frontieri por protektar l'imperio de German inkursi, sufris frequenta invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. En 31La [[31ma di decembro  ]] [[406,]] Vandali, Suevi ed Alaimani transiris [[Rheno]] ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua permanrestis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto a kristanismo di Klovis, chefo franka, a [[kristanismo]] transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia ye chanjdum la transito inter 5la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romani, dia e kontributaji Germana ekun kristanismo esis longa e desfacila,. Frankani konstitucantaesis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su pertra la fonkreado di rurala kirki e precipue trea multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en [[751]] kande [[Pipin la Mikra]] kronizesis rejulo di Franki, t. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filio [[Karl la Granda]] augmentis multe la l'extenseso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio Karolingiana kontrolesis dal administrantaro centraligita en [[Aachen]]. [[Komtio|Komti]] reprezentis [[Karl la Granda]] en tota imperio e surveyis la ''missi dominici''. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, lia komti e vasali di lu atingis gradope igar ofici heredala, e lgradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis su l'imperio eninter li, tra Verdun-traktato (843);. Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime la du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di [[mez-epoko]]. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, [[Vikingo|Vikingi]] ed [[Hungaria|Hungari]]. La sam epoko, la povi dil anciena komtii kontinuis augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La [[monarkio]] nove divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e certikelka die lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma devamustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

La Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentantais grande la rejala domeno perdum la mem epokaziono. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esais nursimple politika o militala: lo esais anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis depos 1347 adminime la triima de la habitantaro dil rejio —,; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16 e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, franciana suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro Karl 5ma Habsburg. Ma la regni di [[François 1ma]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) esis precipue karakterizita da plufortigo di rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformis [[Franciana linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per [[Nantes-dekreto]] partala libereso di kulto a protestanti.

Louis 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin devas afrontaris l'opozo di nobieli deziranta retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktais multa militi vinkanta (di qua vinkoza militi (quale [[Triadek-yara milito]]) e komencais formarcar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis 14ma]] afirmais plua keam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsiderais su kaom "lietnanto di deo sur Tero" e facad imperis konstruktar [[Versailles-kastelopalaco]], simbolo di sua povo. Cirkondais su kun artisti e cientisti, e laborais apor l'uneso religiala di sua rejio, en rikomencantais la persekuto di protestanti ed en revokanta edikto di Nantesis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 14ma duktais multa militi kontre Europa federita, dum ke marqueskezo di Vauban facais konstruktar reto di fortifikita urbi en la frontieri dil rejio. Se ta militi rezultais en unesama  tempo kue en fFranciana vinkti, multa vinkesi e famini matiddesbriligais la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis 15ma (1715-1774) duktis lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun proto-industriizeso*, note en textala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis 14ma, qua acesis a trono en (contracted; show full)

L'ensembli esis di ultramaro o ''sui generis''. La 5 ''ensembli di ultramaro'' esas [[Santa Pierre e Mikelon]], [[Franca Polinezia]], [[Wallis e Futuna Insuli]], [[San Bartolomé (Francia)|San Bartolomé]] e [[San Martín (Francia)|San Martín]]. E unu ''ensemblo sui géneris'': [[Nova-Kaledonia]].

=== Ma
joritatalxim granda urbi ===
{{Maxim granda urbi
| lando = Francia
| dato = 2010
| nomo1 = Paris
| provinco1 = Insulo di Francia
| hab1 = 2,243,833
| nomo2 = Marseille
(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]