Difference between revisions 904376 and 910656 on iowiki

< previous diff
next diff >
Francia
<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franca]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
(contracted; show full)| Gini_rango               = 33ma
| Gini_kodo                = .uk
| IHD_yaro                 = 2013
| IHD_chanjo               = {{IHD-Gini_ferma}}
| IHD                      = 0.884
| IHD_valoro               = tre altra
| IHD_rango                = 20ma
| Pekunio                  = [[Euro]]
, [[CFP francFranko CFP]]
| Abreviuro                = EUR, XPF
| Simbolo                  = €, F
| Tempo_zono               = [[CET]]  ([[UTC]]+1)
| Somero_tempo             = [[CEST]]  ([[UTC]]+2)
| Dato_formato             = dd/mm/yyyy
| Veho_latero              = dextrae
| Telefono_kodexo          = +33
| ISO                      = 250
| ISO2                     = FRA
| ISO3                     = FR
| Reto_kodo                = .fr
| Religii                  = [[Kristanismo]] (70.7%) ed [[Ateismo]]
| Oficalaretosituo         = http://www.france.fr
}}
'''Francia''', en longa formo: '''Republiko Franca''' (''République française''), esas lando en West-[[Europa]], qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas [[Paris]], kun 2,125,245 habitanti ([[1999]]). Lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas: ''Libereté, égalité, fraternité'' (''libereso, egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise'' (''La Marseilleanino'' en Ido). Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la [[Mez-epoko]]. De frua [[17ma yarcento]] til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta koloniala imperio. Pos la [[1950a yari]] lu esis un di la precipua landi suportar la konstrukto dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un de la kin permanenta membri di la sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

(contracted; show full)

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franca kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe la 2ma di Francia|Philippe la 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla m
einaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la sam epoko. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

(contracted; show full)erio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis la 14ma di Francia]] afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar [[Versailles-palaco]], simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 
la 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban facisduktis la konstruktardo di retoi di fortifikita urbi ean la frontieri dil rejio. SeQuankam ta militi rezultis samatempmultafoye en Franca vintki, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

SLua posnepoto Louis la 15ma (1715-1774) anke duktis lu anke multia militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havposedaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun la komenco dil industriizeso note en stofala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis la 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko Franca dividita en distrikti.]]
La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar l'asemblo konstitucala decidar pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la "[[Deklaro dipri la yuri di la homaro e di la civitano den 1789|Deklaro dilpri la yuri di la homaro e di la civitanio]]". Pos probo di monarkio konstitucala, la republiko naskis dum septembro 1792, e Louis la 16ma, akuzita pero trahizo, ocidesis en la [[gilotino]] pos judicio da Nacionala Konvento la [[21ma di januaro]] [[1793]]. Pose Francia revolucionala subisis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso dil Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
(contracted; show full)a milito produktis 1.4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko di Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germani pos la rikonstrukto di German armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo di
l [[Rheno]].

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'esforco por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar la manko di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por ridonar a sua ekonomio la vigoro de ante la milito. Pos experimentar forta kresko depos 1924, Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo de la 1930a yari. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis duriginta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacil(contracted; show full)mbati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22 di junio]]. Ta lasto obtenis plena povi ye la [[10 di julio]] sam yaro. To signifikis la fino di la [[Triesma Republiko]] e la nasko dil [[Vichy Francia|rejimo di Vichy]], qua duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed exter
ne la lando. La desembarko di [[Federiti de la duesma mondomilito|la Federiti]] ye la [[6ma di julio]] [[1944]] en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la precedanto, ma la viktimi civila esas plu multa - adminime 330 000 civila viktimi, inkluzite 75 000 judi instalita sur la Franca teritorio qua ocidesis en [[koncentreyo|koncentreyi]] - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'ago di kunlaborant(contracted; show full)s la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktis volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per [[François Fillon]] formacesis kun personi de diferanta politikala tendenci, ne unike de dextro, ma anke de centro e de sinistro. Lua administrado devis afrontar la rezulti de l'ekonomika krizo de Usa de 2008 til 2009. Ye la [[6ma di mayo]] [[2012]], socialista [[François Hollande]] elektesis prezidanto di la republiko. Pos 
agitatintensa debati e virulentrankoroza polemiki duktita per sda lua opozanti, lego qui legaligis homeosexuala mariajo adoptesis ye la [[15ma di mayo]] di la sequanta yaro.

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La [[chefo di stato]] esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la [[chefministro]], qua esas la [[chefo di guvernerio]].

La Parlamento havas du chambri: la Nacional Asemblajo (''Assemblée Nationale''), kun 577 membri qui elektesas dal populo por 5 yari, e la [[Senato]], kun 321 membri qui elektesas da elektala kolegio. Nuna [[konstituco]] aprobesis ye la [[28ma di septembro]] [[1958]].

=== Organizuro di povi ===
L'organizuro di povi en Francia establisesas en la [[konstituco]] di 1958, qua recevis diversa emendi. Francia havas politika sistemo qua rezervas granda povi ambe por la parlamento e por la prezidanto di la republiko. Studiisti di konstitucala sistemi nominas Franca sistemo "rejimo mi-prezidantala" o ankore "rejimo parlementala bireprezentala".

La [[legifala povo]] formacesas dalper la parlamento, qua dividesas en du chambri, Nacional Asemblajo e Senato. La Nacional Asemblajo, basa chambro dil parlamento, formacesis da 577 deputati en 2011, qui elektesis por kin yari per universala direta sufrajio dum unnoma majoritata voto en du foyi en distrikti subdividita en departmenti. Nacional Asemblajo havas la lasta vorto se eventus deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato formacesis en 2011 kun 348 senatani qui elektesis por sis yari per 150 000 granda elektanti (ca elektanti elektesas lokale) e fakte konsideresas min importanta reprezenteri kam la deputati de Nacional Asemblajo.

L'[[exekutiva povo]] formacesas dalper la prezidanto di la republiko, qua esas la [[chefo di stato]] e la chefo di armei. La prezidanto anke promulgas la legi e povas dissolvar la Nacional Asemblajo e kunvokar elekti. Ilu nominas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas dissolvesar per propozo di censuro adoptita per la Nacional Asemblajo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas de la sama politikala partiso, on parolas lor di “kunhabitado”.

(contracted; show full)

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (
darkobskura bluae), France 2 (redae), France 3 (klara bluae) e M6 (flavae).]]
⏎
En Francia, lLego publikigita en Francia ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (''Le Figaro'', ''Le Monde'', ''Aujourd’hui en France'', ''Libération'' e ''La Croix'') kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo ''Yomiuri Shinbum'' vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da ''Radio France'' esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (''Canal +'') en 1984, multa televizion-stacioni privata inauguresis, difuzita per radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas ''TF1'', ''France 2'' e ''M6'', nur ''France 2'' apartenas al la grupo ''France Télévisions''.

Pri aceso ad la [[interreto]], esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% de la Franci evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en la mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia karakterizesas daper anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

(contracted; show full); ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franca bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franca monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum 
la [[rRenesanco]] e la developo di klasikeso en la [[17ma yarcento]] pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucion(contracted; show full)

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esis depos Mez-epoko importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. 
En 1Ye la 1ma di septembro 2010, 56 Franci esabas grantita n[[Nobela premio]], e dek ed un obtenabas Fieldsla medalio Fields.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster](contracted; show full)ringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e 
formi di developo die tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franci" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}
<references group="a"/>

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]