Difference between revisions 921506 and 923206 on iowiki

next diff >
Francia
<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franca]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
(contracted; show full)
| ISO3                     = FR
| Reto_kodo                = .fr
| Religii                  = [[Kristanismo]] (70.7%) ed [[Ateismo]]
| Oficalaretosituo         = http://www.france.fr
}}
'''Francia''', en longa formo: '''Republiko Franca''' (''République française''), esas lando en West-[[Europa]], qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas [[Paris]], kun 2,125,245 habitanti ([[1999]]). 
Habitita da 65.8 milion personi ye la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en westal [[Europa]]. Lua vicina landi esas [[Hispania]] ed [[Andora]] sude,  [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]] este, e [[Luxemburgia]] e [[Belgia]] nord-este. Sude jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato [[Monako (lando)|Monako]]. Norde e weste jacas l'[[Oceano Atlantiko]].⏎
⏎
Lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas: ''Libereté, égalité, fraternité'' (''libereso, egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise'' (''La Marseilleanino'' en Ido). Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la [[Mezepoko]]. De frua [[17ma yarcento]] til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta kolonial imperio. Pos la [[yari 1950ma]] ol esis un ek la precipua landi qui suportis la konstrukto dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un ek la kin permananta membri di la s[[Sekureso-kKonsilanistaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en [[2012]] la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkturi, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion personi ye la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en westal [[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo: [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto: [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
Sude jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato [[Monako (lando)|Monako]]. Norde e weste jacas l'[[Oceano Atlantiko]].⏎
⏎
'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la [[Franki]], atestita depos la 3ma yarcento advale la dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot l'anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. La vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejulo [[Philippe 2 Auguste|Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejo di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejo dil Franki) por designar lia suvereneso. L(contracted; show full)

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58 aK, [[
JIulius Cezaesaro]] konquestis impetuoze la cetera teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii itere konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale [[Lyon]] - qua pose divenis chef-urbo di Gallia - fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale altra Romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana rel(contracted; show full)o esis anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16ma e 17ma yarcenti) ===
[[File:Acta Eruditorum - III mappe Francia, 1703 
–- BEIC 13363829.jpg|thumb|''Francia'', 1703]]
Depos 1494, Franca suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro [[Karl la 5ma Habsburg]]. Ma la regni di [[François 1ma|François la 1ma di Francia]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) precipue distingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

(contracted; show full)

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis 
la Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franci. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la [[yari 1810ma]]. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en la [[Batalio di Waterloo]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji [[Louis la 18ma di Francia|Louis la 18ma]] (1814-1824) e precipue [[Charles la 10ma di Francia|Charles la 10ma]] (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe la 1ma di Francia|Louis Philippe la 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esis nur politikala, ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatemoza, [[Napoléon la 3ma]] komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis la kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo expansesis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando: l'imperio kapitulacis ye la [[2ma di septembro]] [[1870]] e la republiko proklamesis ye la  [[4ma di septembro]] sam yaro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

(contracted; show full)o dum la [[kolda milito]] qua komencis ta epoko. La deskoloniigo di Azia ed Afrika, e la debuto di la konstrukto di la uniono Europana komencis.<ref name=France/> Samatempe komencis periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominis ''Trente Glorieuses'' ("la triadek (yari) glorioza").<ref name=France/>

Ye la [[1ma di junio]] [[1958]], dum grava politika krizo pro [[Aljeria-milito]], generalo de Gaulle divenis prezidanto dil konsil
anistaro per l'Asemblajo Nacionala, kun la misiono di donar a la republiko nova konstituco: la [[kinesma republiko]] donis a la prezidanto plua povi relate a la parlamento. Charles de Gaulle duris e kompletigis la deskoloniigo di Afrika, ed afirmis la nedependo di Francia relate ad Usa. Por ta skopo, il dotizis Francia di nukleara povo, civila ed armeala.

(contracted; show full) di sua guvernerio, la politiko qua duktis volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per [[François Fillon]] formacesis kun personi de diferanta politikala tendenci, ne unike de dextro, ma anke de centro e de sinistro. Lua administrado devis afrontar la rezulti de l'ekonomika krizo de Usa de 2008 til 2009. Ye la [[6ma di mayo]] [[2012]], socialista [[François Hollande]] elektesis prezidanto di la republiko. Pos intensa debati e rankoroza polemiki duktita da lua opozanti,
 la lego qui legaligis homeosamasexuala mariajo adoptesis ye la 15ma di mayo la sequanta yaro.

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La [[chefo di stato]] esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la [[chefministro]], qua esas la [[chefo di guvernerio]].

(contracted; show full)

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la 
Kkonsilanistaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franca yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un ek la procesanti.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilanistaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Regions_France_2016.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di la regioni di Francia pos la [[1ma di januaro]] [[2016]].]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komoni, departmenti e [[regioni di Francia|regioni]]. Ta lokala ensembli esas samatempe [[Teritoriala administrado di Francia|administrala distrikti]] en qui la stato intervenas tra sua [[deskoncentrita]] servadi. La komoni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un [[Municipala konsilanistaro (Francia)|municipala konsilanistaro]] qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos yari 1990ma la kooperado inter la komoni esabas plufortigita da l'emerso di [[publika establisuri di koopero interkomonala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franca revoluciono, nune esas 96 che la metropolo, ube administresas da la Generala konsilanistaro. La membri dil konsilanistaro elektesas inter la kantoni. La prefekto reprezentas la stato Franca ibe.
Depos la [[1ma di januaro]] [[2016]] Francia dividesas en 18 regioni, di qui 12 jacas an l'anciena "metropolo", 2 transmara regioni, 3 ''collectivités'', plu [[Mayotte]], qua esas departmento kun stando di regiono.

(contracted; show full)

Depos 1990a, la du precipua Franca partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala Europana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsil
anistari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

=== Nuna guvernisti ===
(contracted; show full)

=== Partopreno en internaciona organizuri ===
Francia esas un ek la la fondinti di Europana Uniono, di spaco Schengen e di [[Eurozono]]. Esas anke uno de la kin permanenta membri di
l [[kSekureso-Konsilanistaro di sekureso dil Unionita Nacioni]]. Tandem, esas membro di multa internaciona organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, [[Mondal organizuro pri komerco]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo]], G8, G20, organizuro internaciona di Frankofonio (''Francophonie'') edc.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera Franca politiko. Du de la sep patri di Europa, [[Jean Monnet]] e [[Robert Schuman]], naskis en Francia. Un ek la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franci pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa en 2005, la haltostroki di Francia vers Europan asemblo esis ferma.

Pos la [[Kontrato di Maastrich]] en 1992, la domeni en qua UE havas exkluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mez-avalora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta de la komuna agrokultivala politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
(contracted; show full)
:* 22 [[Regioni di Francia|regioni]] (en la Fr. ''régions''): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed recevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
:* 96 [[Departamenti di Francia|departamenti]] (en la Fr. ''départements''): Administrata da Generala konsil
anistaro elektita singla 6 yari per direta votado. Ol kreesis en 1790 kun la skopo ke omna persono povus distar admaxime un jorno di kavalo de lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
(contracted; show full)

En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la yari 2000ma esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso 
facesas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos la 18ma di mayo 2013.

(contracted; show full)

==== Konstrukturi konsiderata Patrimonii de la Homaro ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27ma di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franca en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay 
per exemploe), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]