Difference between revisions 2514187 and 2514191 on kkwiki

{{мағына|Иран (айрық)}}
{{мағына|Персия (айрық)}}
{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Иран Ислам Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-prs|جمهوری اسلامی ایران}} 
 |Атау септігі           = Иран
 |Елтаңба                = Coat of arms of Iran.svg
 |Байрақ                 = Flag of Iran.svg
(contracted; show full)шығып өз мемлекетінің құрамына Персия мен Қосөзенді қосып алды. [[Б. з. д. 92 жыл|Б.з.б. 92 жылы]] Парфия мен [[Ежелгі Рим|Рим]] арасындағы шекара [[Евфрат]] өзені арнасымен өткізілді, бірақ римдіктер бірден батыс парф сатрапияларына басып кірді де жеңіліске ұшырады. Кері жорықта парфтар [[Левант]] пен Анатолияны толықтай жаулап алды, бірақ [[Марк Антоний]] әскерімен Евфратқа кері шегіндірілді. Осыдан кейін Парфияда Римнің араласуымен парф және грек ақсүйектері арасында кезегімен азаматтық соғыстар өтті.


224 жылы Парстың Хейр қалашығы басшысының ұлы Ардашир Папакан Артабан IV-нің парф әскерін күйретіп, екінші Парсы империясы — Ираншахрды («Арий патшалығы») құрды (астанасы — Фирузабад).  Сөйтіп жаңа Сасани әулетінің негізін қалады. Ақсүйектер мен заратуштра дін басыларының ықпалы арта түсіп, бөтен діндегілер құдаланды. Әкімшілік реформа жасалды. Сасанилер римдіктер мен Орта Азия көшпенділеріне қарсы шайқастарын жалғастырды.

В [[224 год]]у [[Арташир Папакан|Ардашир Папакан]], сын правителя небольшого городка Хейр в [[Фарс (остан в Иране)|Парсе]], разгромил армию парфян [[Артабан IV|Артабана IV]] и основал вторую Персидскую империю — Ираншахр («Царство ариев») — со столицей в [[Фирузабад]]е, став основателем новой династии — [[Сасаниды|Сасанидов]]. Усилилось влияние аристократии и зороастрийского духовенства, начались гонения на иноверцев. Проведена административная реформа. Сасаниды продолжили борьбу с римлянами и с кочевниками Центральной Азии.

[[Файл:Naqsh i Rustam. Investiture d'Ardashir 1.jpg|thumb|250px|left|[[Ахура Мазда]] (справа) даёт [[Ардашир]]у символ царской власти — кольцо. III в. н. э.]]

Патша Хосров I кезінде мемлекет кеңейе түсті: 540 жылы Антиохия, 562 жылы Мысыр жауланды. Византия империясы парсыларға салық төлеп отырды. Араб түбегі жағалауындағы аймақтар, соның ішінде Йемен де басып алынды. Осы уақытта Хосров қазіргі Тәжікстан аумағындағы эфталит мемлекетін талқандады. Хосровтың әскери жетістіктері Иранның мәдениеті мен сауда-саттығының гүлденуіне алып келді.

При царе [[Хосров I Ануширван|Хосрове I]] ([[531]]—[[579]]) началась активная экспансия: в [[540 год]]у была захвачена [[Антиохия]], в [[562]] — Египет. [[Византийская империя]] попала в налоговую зависимость от персов. Были заняты прибрежные области [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]], в том числе [[Йемен]]. В это же время Хосров разгромил [[Эфталиты|эфталитское]] государство на территории современного [[Таджикистан]]а. Военные успехи Хосрова привели к расцвету торговли и культуры в Иране.

Хосров I-нің немересі, Хосров II (590-628) Византиямен соғысты қайта бастады, бірақ кезегімен бірнеше жеңілістерге ұшырады. Әскери шығындар саудагерлер мен кедейлерге қойылған шамадан тыс алым-салықтар негізінде өтелді. Нәтижесінде елде көтерілістер тұтана бастады. Хосров ұсталып, өлтірілді. Оның немерсі Йездигерд III (632-651) соңғы сасани патшасы болды. Византиямен соғыстың тоқталуына қарамастан империяның құлдырауы жалғаса берді. Парсылар оңтүстікте жаңа қарсыластары  — арабтармен қақтығысты.

Внук Хосрова I, [[Хосров II]] ([[590]]—[[628]]) возобновил войну с [[Византия|Византией]], но терпел поражение за поражением. Военные расходы покрывались за счёт непомерных налогов с торговцев и поборов с бедняков. В результате по всей стране начали вспыхивать восстания, Хосров был схвачен и казнён. Его внук, [[Йездигерд III]] ([[632]]—[[651]]) стал последним сасанидским царём. Несмотря на прекращение войны с Византией, распад империи продолжался. На юге персы столкнулись с новым противником — [[Арабы|арабами]].

=== Арабтардың жаулап алуы ===
{{main|Омейяды|Аббасиды}}
Сасани Иранына Араб шапқыншылығы 632 жылы басталды. 637 жылы Кадисия түбіндегі шайқаста парсы әскері жойқын жеңіліске ұшырады. Араб шапқыншылығы 652 жылға дейін жалғасып, Персия Омейяд Халифатының құрамына қосылды. Арабтартардың Иранға исламды таратуы парсы мәдениетін түбегейлі өзгертті. Иранның исламдануынан кейін, Халифатта әдебиет, философия, өнер, медицина қызу дамыды. Парсы мәдениеті исламның гүлденген кезінің негізіне айналды.

[[Арабское завоевание Персии|Арабские набеги]] на [[Сасаниды|Сасанидский]] Иран начались в [[632 год]]у. Наиболее сокрушительное поражение [[персы|персидская]] армия потерпела в [[Битва при Кадисии|битве при Кадисии]] в [[637 год]]у. Арабское завоевание Персии продолжалось до [[652 год]]а, и она была включена в [[Халифат]] [[Омейяды|Омейядов]]. [[Арабы]] распространили в Иране [[ислам]], который сильно изменил персидскую культуру. После [[Исламизация Ирана|исламизации Ирана]] бурно развивались в Халифате [[литература]], [[философия]], [[искусство]], [[медицина]]. [[Персидская культура]] стала основой для начала [[Золотой век ислама|золотого века ислама]].

750 жылы парсы қолбасшысы Әбу Муслим Аббасидтердің Омейядтарға қарсы Дамаскке, кейін халифат астанасы — Бағдадқа жасалған жорығын басқарды. Жаңа халиф парсы билеушілеріне алғысы ретінде белгілі автономия берді және бірнеше парсыларды уәзірлері ретінде алды. Дегенмен, 822 жылы Хорасан билеушісі Тахир бен-Гусейн бен-Мусаб аймақтың тәуелсіздігін жариялап, өзін жаңа парсы әулеті — Тахиридтердің басы етті. Ал Саманилердің билігінен бастап, Иран арабтардан тәуелсіздігін қайтарды.

В [[750 год]]у персидский генерал [[Абу Муслим]] возглавил поход [[Аббасиды|Аббасидов]] против Омейядов на [[Дамаск]], а затем на столицу Халифата — [[Багдад]]. В благодарность новый [[халиф]] даровал персидским губернаторам определённую автономию, а также взял нескольких персов в качестве визирей. Тем не менее, в [[822 год]]у [[Тахир бен-Гусейн бен-Мусаб]], губернатор [[Хорасан]]а, провозгласил независимость провинции и объявил себя родоначальником новой [[история ирана|персидской династии]] — [[Тахириды|Тахиридов]]. Уже к началу правления [[Саманиды|Саманидов]] Иран практически восстановил свою независимость от арабов.

=== Түркі және моңғол жаулауы ===
{{main|Тахириды|Газневиды|Хулагуиды|Тимуриды}}
Парсы қауымының исламды қабылдауына қарамастан, Ирандағы арабтандыру үрдісі ойдағыдай жүрмеді. Араб мәдениетінің орнатылуына парсылар қарсылық көрсетіп, тәуелсіздік жолындағы күреске түрткі болды. Парсылардың ұлттық сана сезімінің оянуына, IX—X ғасырларда шыңына жеткен парсы тілі мен әдебиетінің  жандануы негізгі рөл атқарды. Осыған орай толықтай парсы тілінде жазылған Фирдоусидің «Шахнаме» эпопеясы танымал бола бастады.

962 жылы түркі қолбасшысы Алп-Тегін Саманилерге қарсы шығып, астанасы Газзниде (Ауғанстан) орналасқан, Газневидтер түркі патшалығын құрды. Газневидтер кезінде Персияның мәдени гүлденуі жалғаса берді. Олардың орынбасарлары Салжұқтар астананы Исфағанға көшірді.

[[Файл[[224 жыл|224 жылы]] [[Фарс облысы|Парстың]] Хейр қалашығы басшысының ұлы [[Ардашир Папакан]] [[Артабан IV|Артабан IV-нің]] парф әскерін күйретіп, екінші Парсы империясы — Ираншахрды («Арий патшалығы») құрды (астанасы — [[Фирузабад]]).  Сөйтіп жаңа [[Сасани әулеті|Сасани әулетінің]] негізін қалады. Ақсүйектер мен заратуштра дін басыларының ықпалы арта түсіп, бөтен діндегілер құдаланды. Әкімшілік реформа жасалды. Сасанилер римдіктер мен Орта Азия көшпенділеріне қарсы шайқастарын жалғастырды.

[[Сурет:Naqsh i Rustam. Investiture d'Ardashir 1.jpg|thumb|250px|left|Ахура Мазда (оң жақта) Ардашируге патшалық биліктің белгісі — сақинаны беруде. б.з. III ғ.]]

Патша [[Хосров I Ануширван|Хосров I]] ([[531]]—[[579]]) кезінде мемлекет кеңейе түсті: [[540 жыл|540 жылы]] [[Антиохия]], [[562 жыл|562 жылы]] Мысыр жауланды. [[Шығыс Рим империясы|Византия империясы]] парсыларға салық төлеп отырды. [[Арабия түбегі|Араб түбегі]] жағалауындағы аймақтар, соның ішінде [[Йемен]] де басып алынды. Осы уақытта Хосров қазіргі [[Тәжікстан]] аумағындағы [[Ақ ғұндар|эфталит]] мемлекетін талқандады. Хосровтың әскери жетістіктері Иранның мәдениеті мен сауда-саттығының гүлденуіне алып келді.

Хосров I-дің немересі, [[Хосров II]] ([[590 жыл|590]]-[[628 жыл|628]]) [[Шығыс Рим империясы|Византиямен]] соғысты қайта бастады, бірақ кезегімен бірнеше жеңілістерге ұшырады. Әскери шығындар саудагерлер мен кедейлерге қойылған шамадан тыс алым-салықтар негізінде өтелді. Нәтижесінде елде көтерілістер тұтана бастады. Хосров ұсталып, өлтірілді. Оның немерсі [[Йездигерд III]] ([[632]]—[[651]]) соңғы сасани патшасы болды. Византиямен соғыстың тоқталуына қарамастан империяның құлдырауы жалғаса берді. Парсылар оңтүстікте жаңа қарсыластары  — [[Арабтар|арабтармен]] қақтығысты.

=== Арабтардың жаулап алуы ===
{{main|Омейядтар|Аббасидтер}}
[[Сасани әулеті|Сасани]] Иранына [[Арабтардың Иранға жорықтары|Араб шапқыншылығы]] [[632 жыл|632 жылы]] басталды. [[637 жыл|637 жылы]] [[Кадисия түбіндегі шайқас|Кадисия түбіндегі шайқаста]] парсы әскері жойқын жеңіліске ұшырады. Араб шапқыншылығы [[652 жыл|652 жылға]] дейін жалғасып, Персия [[Омейядтар|Омейяд]] [[Халифат|Халифатының]] құрамына қосылды. [[Арабтар|Арабтардың]] Иранға [[Ислам|исламды]] таратуы парсы мәдениетін түбегейлі өзгертті. [[Иранның исламдануы|Иранның исламдануынан]] кейін, Халифатта [[әдебиет]], [[философия]], [[өнер]], [[медицина]] қызу дамыды. [[Парсы мәдениеті]] [[Исламның гүлденген кезі|исламның гүлденген кезінің]] негізіне айналды.

[[750 жыл|750 жылы]] парсы қолбасшысы [[Әбу Муслим]] [[Аббас әулеті|Аббасидтердің]] Омейядтарға қарсы [[Дамаск|Дамаскке]], кейін халифат астанасы — [[Бағдат|Бағдадқа]] жасалған жорығын басқарды. Жаңа [[Халифа|халиф]] парсы билеушілеріне алғысы ретінде белгілі автономия берді және бірнеше парсыларды уәзірлері ретінде алды. Дегенмен, [[822 жыл|822 жылы]] [[Хорасан]] билеушісі [[Тахир бен-Гусейн бен-Мусаб]] аймақтың тәуелсіздігін жариялап, өзін жаңа парсы әулеті — Тахиридтердің басы етті. Ал [[Самани әулеті|Саманилердің]] билігінен бастап, Иран арабтардан тәуелсіздігін қайтарды.

=== Түркі және моңғол жаулауы ===
{{main|Тахиридтер|Газневидтер|Хулагуидтер|Тимуридтер}}
Парсы қауымының исламды қабылдауына қарамастан, Ирандағы [[Арабизмдер|арабтандыру]] үрдісі ойдағыдай жүрмеді. Араб мәдениетінің орнатылуына [[парсылар]] қарсылық көрсетіп, тәуелсіздік жолындағы күреске түрткі болды. Парсылардың ұлттық сана сезімінің оянуына, [[IX ғасыр|IX]]—[[10 ғасыр|X]] ғасырларда шыңына жеткен [[парсы тілі]] мен әдебиетінің  жандануы негізгі рөл атқарды. Осыған орай толықтай парсы тілінде жазылған [[Әбілқасым Фирдауси|Фирдоусидің]] «[[Шахнама]]<nowiki/>» эпопеясы танымал бола бастады.

[[962 жыл|962 жылы]] [[Түркілер|түркі]] қолбасшысы [[Алып-Тегін]] [[Самани әулеті|Саманилерге]] қарсы шығып, астанасы Газзниде (Ауғанстан) орналасқан, Газневидтер түркі патшалығын құрды. Газневидтер кезінде Персияның мәдени гүлденуі жалғаса берді. Олардың орынбасарлары Салжұқтар астананы Исфағанға көшірді.

[[Сурет:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|thumb|right|250px|Империя Газневидов в XII веке.]]
Несмотря на принятие персидским обществом ислама, [[арабизмы|арабизация]] в Иране не имела успеха. Насаждение арабской культуры встретило сопротивление [[персы|персов]] и стало толчком к борьбе за независимость от [[арабы|арабов]]. Важную роль в восстановлении национального самосознания персов сыграло возрождение [[Персидский язык|персидского языка]] и литературы, пик которого пришёлся на [[IX век|IX]]—[[X век]]а. В свя(contracted; show full)

Централизация Иранского государства возобновилась с приходом к власти [[Кызылбаши|кызылбашской]] династии [[Сефевиды|Сефевидов]], положивших конец правлению потомков монгольских завоевателей.

=== Династии (1501—1979) ===
{{main|Сефевиды|Афшариды|Зенды|Каджары (династия)|Пехлеви}}
[[
ФайлСурет:Shah Ismail Hatayi.jpg|thumb|left|200px|[[Исмаил I]]]]
[[Ислам]] [[Шииты|шиитского]] толка был принят в Иране в качестве государственной религии при [[Шах (титул)|шахе]] [[Исмаил I|Исмаиле I]] из династии Сефевидов. После победы над Алванд-ханом, правителем тюркского государства [[Ак-Коюнлу]], под Шаруром (в [[Нахичевань|Нахичевани]]), Исмаил победоносно вступил в [[Тебриз]], где в июле [[1501 год]]а провозгласил себя шахом Азербайджана<ref>Richard Tapper. «Shahsevan in Safavid Persia», ''B(contracted; show full)призвал индийского [[могол]]а, Мохаммед-шаха, не принимать их, но тот не согласился, тогда шах вторгся в Индию. В [[1739 год]]у войска Надир-шаха вошли в [[Дели]], однако вскоре там вспыхнуло восстание. Персы устроили в городе настоящую резню, а потом вернулись в Иран, полностью разграбив страну. В [[1740 год]]у Надир-шах совершил поход в Туркестан, в результате которого границы Ирана продвинулись до [[Амударья|Амударьи]]. На [[Кавказ]]е персы дошли до [[Дагестан]]а. В [[1747 год]]у Надир-шах был убит.

[[
ФайлСурет:Персия, Афганистан и Белуджистан, конец XIX века.jpg|thumb|290px|Персия на карте конца XIX века.]]
[[ФайлСурет:IranP37a-500Rials-AH1317(1938)-donatedoy f.jpg|thumb||290px|Герб шахского Ирана на купюре [[1938 год]]а]]

В [[1750 год]]у власть перешла к династии [[Зенды|Зендов]] во главе с Карим-ханом. Карим-хан стал первым за 700 лет персом, ставшим во главе государства. Он перенёс столицу в [[Шираз]]. Период его правления характеризуется практически отсутствием войн и культурным расцветом. Власть Зендов продолжалась лишь три поколения, и в [[1781 год]]у перешла к династии [[Каджары (династия)|Каджаров]]. Основатель (contracted; show full)анами Запада. В конце [[1990-е|90-х]] европейские государства начали восстанавливать прерванные революцией экономические связи с Ираном. Тем не менее США остались неизменны в своей позиции. Американское руководство предъявило Ирану обвинения в спонсировании терроризма и разработках оружия массового уничтожения. Позже президент США [[Буш, Джордж Уокер|Джордж Буш]] закрепил за Ираном ярлык страны «[[Ось зла (политика)|Оси зла]]».

== Государственное устройство ==
{{main|Государственное устройство Ирана}}

[[
ФайлСурет:Hassan Rouhani.jpg|thumb| Действующий [[президент Ирана]] [[Рухани, Хасан|Хасан Рухани]]]]

По [[Конституция Ирана|конституции]], принятой в 1979 году, Иран является исламской республикой. Иран на 2015 год одна из немногих реальных [[теократия|теократий]] в мире.

(contracted; show full)ы [[Нобелевская премия мира|Нобелевской премии мира]] и [[Орден Почётного легиона|Ордена Почетного Легиона]] у известной иранской правозащитницы [[Ширин Эбади]]<ref>[http://lenta.ru/news/2009/11/26/ebadi/ У иранской правозащитницы конфисковали Нобелевскую медаль]</ref>, а также закрытие её Центра защиты прав человека<ref>[http://lenta.ru/news/2008/12/21/seal/ В Иране закрыт правозащитный центр нобелевского лауреата]</ref>.

=== Внешняя политика ===
{{main|Внешняя политика Ирана}}
[[
ФайлСурет:Ilshats mosque Iran Moscow.JPG|thumb|200px| Мечеть Хатам Аль-Анбия на территории резиденции посла Ирана в Москве]]
До 1979 года Иран был в целом прозападно ориентированным государством. [[Исламская революция в Иране|Исламская революция]] 1979 года, свершившаяся на волне антиамериканизма, радикально изменила внешнюю политику страны. Победа Исламской революции ознаменовалась международным скандалом с [[Захват американских заложников в Иране|захватом заложников]] в американском посольстве в [[Тегеран]]е. Этот(contracted; show full)ческом составе населения отсутствуют. По оценке [[Справочник ЦРУ по странам мира|справочника ЦРУ «Всемирная книга фактов»]], в стране живут: [[персы]] (61 %), [[азербайджанцы]] (16 %), [[курды]] (10 %), [[луры]] (6 %), [[арабы]] (2 %), [[белуджи]] (2 %), [[туркмены]] и [[тюрки]] (2 %)<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html|title=Ethnic groups|publisher=Central Intelligence Agency|lang=en|accessdate=2013-08-17}}</ref>.

=== Религия ===

[[
ФайлСурет:The declaration of Shi'ism as the state religion of Iran by Shah Ismail -Safavids dynasty (colour).jpg|thumb|200px|[[Шах Исмаил Хатаи|Исмаил шах]] объявляет в качестве государственной религии Ирана [[шиизм]].]]
{{main|Религия в Иране}}
(contracted; show full)ран испытывает дефицит электроэнергии. Импорт электричества на 500 млн [[киловатт-час]]ов превышает экспорт. Разработанная в этой связи национальная программа подразумевает достижение к [[2010 год]]у уровня в 53 тысячи [[мегаватт]] установленных мощностей. Программа предусматривает развитие гидроэлектроэнергетики и ядерной энергетики. [[Бушерская АЭС|Первая иранская атомная электростанция]] построена в [[Бушер]]е при содействии [[Россия|России]].

=== Туризм ===
{{Нет ссылок в разделе|дата=12 мая 2011}}
[[
ФайлСурет:Intérieur masjed-e-sheikh lotfollah esfahan.jpg|thumb|right|200px|Интерьер мечети Шейха Лютфаллы]]
[[Туризм|Туристическая индустрия]] Ирана серьёзно пострадала в результате [[Ирано-иракская война|ирано-иракской войны]], однако в настоящее время возрождается. В [[2003]] было выдано 300 тысяч туристических виз, большинство — паломникам из соседних исламских государств, направлявшимся в [[Мешхед]] и [[Кум (город)|Кум]]. В [[2004]] же Иран посетили уже 1,7 млн иностранных туристов. Если для мусульман, вероятно(contracted; show full)[[Персидский залив|Персидского залива]], на берегу [[Каспийское море|Каспийского моря]] — [[Энзели]]. В Иране действует 321 [[аэропорт]], 129 имеют [[Взлётно-посадочная полоса|взлётно-посадочные полосы]] с твёрдым покрытием. В шести крупнейших городах ведётся строительство метро. Протяженность трубопроводов — 34 тыс. км; из них 17 тыс. — газопроводы, 16 тыс. — нефтепроводы, 1 тысяча — для перегонки [[Сжиженный природный газ|сжиженного газа]] и газоконденсата.

== Культура ==

=== Иранская литература ===
[[
ФайлСурет:Nizami Rug Crop.jpg|thumb|right|200px|[[Низами Гянджеви]], классик персидской поэзии]]
{{main|Персидская литература}}

=== Архитектура Ирана ===
{{main|Архитектура Ирана}}

=== Изобразительное искусство Ирана ===
{{main|Персидская живопись}}
(contracted; show full){{SAARC}}
{{Страны у Каспийского моря}}
{{Страны у Персидского залива}}
{{Страны у Аравийского моря}}

[[Категория:Иран| ]]
[[Категория:Унитарные государства]]
[[Категория:Исламская республика]]