Difference between revisions 2514191 and 2514224 on kkwiki

{{мағына|Иран (айрық)}}
{{мағына|Персия (айрық)}}
{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Иран Ислам Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-prs|جمهوری اسلامی ایران}} 
 |Атау септігі           = Иран
 |Елтаңба                = Coat of arms of Iran.svg
 |Байрақ                 = Flag of Iran.svg
(contracted; show full)нің орнатылуына [[парсылар]] қарсылық көрсетіп, тәуелсіздік жолындағы күреске түрткі болды. Парсылардың ұлттық сана сезімінің оянуына, [[IX ғасыр|IX]]—[[10 ғасыр|X]] ғасырларда шыңына жеткен [[парсы тілі]] мен әдебиетінің  жандануы негізгі рөл атқарды. Осыған орай толықтай парсы тілінде жазылған [[Әбілқасым Фирдауси|Фирдоусидің]] «[[Шахнама]]<nowiki/>» эпопеясы танымал бола бастады.

[[962 жыл|962 жылы]] [[Түркілер|түркі]] қолбасшысы [[Алып-Тегін]] [[Самани әулеті|Саманилерге]] қарсы шығып, астанасы 
Газзниде (Ауғанстан) орналасқан, Газневидтер түркі патшалығын құрды. Газневидтер кезінде Персияның мәдени гүлденуі жалғаса берді. Олардың орынбасарлары Салжұқтар астананы Исфағанға көшірді.

[[Сурет:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|thumb|right|250px|Империя Газневидов в XII веке.]]
Несмотря на принятие персидским обществом ислама, [[арабизмы|арабизация]] в Иране не имела успеха. Насаждение арабской культуры встретило сопротивление [[персы|персов]] и стало толчком к борьбе за независимость от [[арабы|арабов]]. Важную роль в восстановлении национального самосознания персов сыграло возрождение [[Персидский язык|персидского языка]] и литературы, пик которого пришёлся на [[IX век|IX]]—[[X век]]а. В связи с этим получила известность эпопея [[Фирдоуси]] «[[Шахнаме]]», целиком написанная на фарси.

В [[962 год]]у [[тюрки|тюркский]] полководец [[Алп-Тегин]] выступил против [[Саманиды|Саманидов]] и основал [[тюрки|тюркское]] государство [[Газневиды|Газневидов]] со столицей в [[Газни]] ([[Афганистан]]). При Газневидах культурный расцвет Персии продолжился. Их последователи [[Сельджуки]] перенесли столицу в [[Исфахан]].

1220 жылы Хорезм патшалығы құрамында болған Иранның солтүстік-шығысына Шыңғыс хан әскерлері шабуыл жасады. Хорасан және қазіргі Иранның шығыс аумақтары түгелімен талқандалды. Халықтың жартысына жуығын моңғолдар қырып тастады. Аштық пен соғыстардың әсерінен 1260 жылына қарай Иран халқы 2,5 млн-нан 250 мың адамға дейін қысқарды. Иранды жаулап алуды Шыңғыс ханның немересі Хулагу аяқтады. Оның құрған мемлекетін XIV ғасырдың ортасына дейін ұрпақтары-ильхандар басқарды.

Темір өз империясының астанасын Самарқанда құрды. Ол Иранның мыңдаған шеберлерін Самарқанға әлем сәулетінің туындыларын салулары үшін алып шықты. Мысалы, тебриз шеберлері Самарқандағы Гур Әмір кесенесін салды. Темірдің кіші ұлы Шахрух кезінде Иранның мәдениеті мен ғылымының гүлденуы орын алды. Бұл тимурид Сұлтан Хусейн Байкары кезінде де жалғасты.

Иран мемлекетінің орталықтандырылуы қызылбаштық Сефевид әулетінің таққа келуімен қалпына келтірілді. Олар моңғол жаулаушылары ұрпақтарының билеуін тоқтатты.

В [[1220 год]]у северо-восток Ирана, находившегося в составе [[Хорезм]]ского царства, был атакован войсками [[Чингис-хан]]а. Разорению подвергся весь Хорасан, а также территории восточных провинций современного Ирана. Около половины населения было убито монголами. В результате голода и войн к [[1260 год]]у население Ирана сократилось с 2,5 млн до 250 тысяч человек{{нет АИ|10|02|2012}}. Завершил [[Ближневосточный поход монголов|завоевание Ирана]] внук Чингис-хана [[Хулагу]]. В основанном им [[Государство Хулагуидов|государстве]] его [[Хулагуиды|потомки]]-[[ильхан]]ы правили до середины [[XIV век]]а.

[[Тамерлан|Тимур]] основал столицу своей [[Тимуриды|империи]] в [[Самарканд]]е. Он вывез из Ирана тысячи искусных мастеров, которые построили шедевры мировой архитектуры в Самарканде. Так, например, [[тебриз]]скими мастерами был построен мавзолей [[Гур Эмир]] в Самарканде. При правлении младшего сына Тимура [[Шахрух]]а происходит расцвет науки и культуры в Иране. Он продолжился в эпоху правления тимурида Султан [[Хусейн Байкара|Хусейна Байкары]].

Централизация Иранского государства возобновилась с приходом к власти [[Кызылбаши|кызылбашской]] династии [[Сефевиды|Сефевидов]], положивших конец правлению потомков монгольских завоевателей[[Газни|Газниде]] ([[Ауғанстан]]) орналасқан, [[Ғазнауи әулеті|Газневидтер]] түркі патшалығын құрды. Газневидтер кезінде Персияның мәдени гүлденуі жалғаса берді. Олардың орынбасарлары Салжұқтар астананы [[Исфаһан|Исфағанға]] көшірді.

[[Сурет:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|thumb|250px|Газневидтер империясы XII ғасырда.]]
[[1220 жыл|1220 жылы]] [[Хорезм]] патшалығы құрамында болған Иранның солтүстік-шығысына [[Шыңғыс хан]] әскерлері шабуыл жасады. Хорасан және қазіргі Иранның шығыс аумақтары түгелімен талқандалды. Халықтың жартысына жуығын моңғолдар қырып тастады. Аштық пен соғыстардың әсерінен [[1260 жыл|1260 жылына]] қарай Иран халқы 2,5 млн-нан 250 мың адамға дейін қысқарды. [[Моңғолдардың таяу шығысқа жорықтары|Иранды жаулап алуды]] Шыңғыс ханның немересі [[Хулагу хан|Хулагу]] аяқтады. Оның құрған [[Хулагу мемлекеті|мемлекетін]] [[14 ғасыр|XIV ғасырдың]] ортасына дейін [[Хулагу хан|ұрпақтары]]-[[Ильхан|ильхандар]] басқарды.

[[Әмір Темір|Темір]] өз [[Темір мемлекеті|империясының]] астанасын [[Самарқан|Самарқанда]] құрды. Ол Иранның мыңдаған шеберлерін Самарқанға әлем сәулетінің туындыларын салулары үшін алып шықты. Мысалы, [[тебриз]] шеберлері Самарқандағы Гур Әмір кесенесін салды. Темірдің кіші ұлы Шахрух кезінде Иранның мәдениеті мен ғылымының гүлденуы орын алды. Бұл тимурид Сұлтан [[Хусейн Байқара]] кезінде де жалғасты.

Иран мемлекетінің орталықтандырылуы [[Қызылбастар|қызылбаштық]] [[Сефевидтер әулеті|Сефевид]] әулетінің таққа келуімен қалпына келтірілді. Олар моңғол жаулаушылары ұрпақтарының билеуін тоқтатты.

=== Династии (1501—1979) ===
{{main|Сефевиды|Афшариды|Зенды|Каджары (династия)|Пехлеви}}
[[Сурет:Shah Ismail Hatayi.jpg|thumb|left|200px|[[Исмаил I]]]]
(contracted; show full){{SAARC}}
{{Страны у Каспийского моря}}
{{Страны у Персидского залива}}
{{Страны у Аравийского моря}}

[[Категория:Иран| ]]
[[Категория:Унитарные государства]]
[[Категория:Исламская республика]]