Difference between revisions 2514224 and 2518564 on kkwiki

{{мағына|Иран (айрық)}}
{{мағына|Персия (айрық)}}
{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Иран Ислам Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-prs|جمهوری اسلامی ایران}} 
 |Атау септігі           = Иран
 |Елтаңба                = Coat of arms of Iran.svg
 |Байрақ                 = Flag of Iran.svg
(contracted; show full)аб шапқыншылығы [[652 жыл|652 жылға]] дейін жалғасып, Персия [[Омейядтар|Омейяд]] [[Халифат|Халифатының]] құрамына қосылды. [[Арабтар|Арабтардың]] Иранға [[Ислам|исламды]] таратуы парсы мәдениетін түбегейлі өзгертті. [[Иранның исламдануы|Иранның исламдануынан]] кейін, Халифатта [[әдебиет]], [[философия]], [[өнер]], [[медицина]] қызу дамыды. [[Парсы мәдениеті]] [[Исламның гүлденген кезі|исламның гүлденген кезінің]] негізіне айналды.

[[750 жыл|750 жылы]] парсы қолбасшысы [[Әбу Муслим]] [[Аббас әулеті|Аббаси
дтлердің]] Омейядтарға қарсы [[Дамаск|Дамаскке]], кейін халифат астанасы — [[Бағдат|Бағдадқа]] жасалған жорығын басқарды. Жаңа [[Халифа|халиф]] парсы билеушілеріне алғысы ретінде белгілі автономия берді және бірнеше парсыларды уәзірлері ретінде алды. Дегенмен, [[822 жыл|822 жылы]] [[Хорасан]] билеушісі [[Тахир бен-Гусейн бен-Мусаб]] аймақтың тәуелсіздігін жариялап, өзін жаңа парсы әулеті — Тахиридтлердің басы етті. Ал [[Самани әулеті|Саманилердің]] билігінен бастап, Иран арабтардан тәуелсіздігін қайтарды.

=== Түркі және моңғол жаулауы ===
{{main|Тахиридтер|Газневидтер|Хулагуидтер|Тимуридтер}}
Парсы қауымының исламды қабылдауына қарамастан, Ирандағы [[Арабизмдер|арабтандыру]] үрдісі ойдағыдай жүрмеді. Араб мәдениетінің орнатылуына [[парсылар]] қарсылық көрсетіп, тәуелсіздік жолындағы күреске түрткі болды. Парсылардың ұлттық сана сезімінің оянуына, [[IX ғасыр|IX]]—[[10 ғасыр|X]] ғасырларда шыңына жеткен [[парсы тілі]] мен әдебиетінің  жандануы негізгі рөл атқарды. Осыған орай толықтай парсы тілінде жазылған [[Әбілқасым Фирдауси|Фирдоусидің]] «[[Шахнама]]<nowiki/>» эпопеясы танымал бола бастады.

[[962 жыл|962 жылы]] [[Түркілер|түркі]] қолбасшысы [[Алып-Тегін]] [[Самани әулеті|Саманилерге]] қарсы шығып, астанасы [[Газни|Газниде]] ([[Ауғанстан]]) орналасқан, [[Ғазнауи әулеті|Газневидтлер]] түркі патшалығын құрды. Газневидтлер кезінде Персияның мәдени гүлденуі жалғаса берді. Олардың орынбасарлары Салжұқтар астананы [[Исфаһан|Исфағанға]] көшірді.

[[Сурет:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|thumb|250px|Газневидтер империясы XII ғасырда.]]
[[1220 жыл|1220 жылы]] [[Хорезм]] патшалығы құрамында болған Иранның солтүстік-шығысына [[Шыңғыс хан]] әскерлері шабуыл жасады. Хорасан және қазіргі Иранның шығыс аумақтары түгелімен талқандалды. Халықтың жартысына жуығын моңғолдар қырып тастады. Аштық пен соғыстардың әсерінен [[1260 жыл|1260 жылына]] қарай Иран халқы 2,5 млн-нан 250 мың адамға дейін қысқарды. [[Моңғолдардың таяу шығысқа жорықтары|Иранды жаулап алуды]] Шыңғыс ханның немересі [[Хулагу хан|Хулагу]] аяқтады. Оның құрған [[Хулагу мемлекеті|мемлекетін]] [[14 ғасыр|XIV ғасырдың]] ортасына дейін [[Хулагу хан|ұрпақтары]]-[[Ильхан|ильхандар]] басқарды.

[[Әмір Темір|Темір]] өз [[Темір мемлекеті|империясының]] астанасын [[Самарқан|Самарқанда]] құрды. Ол Иранның мыңдаған шеберлерін Самарқанға әлем сәулетінің туындыларын салулары үшін алып шықты. Мысалы, [[тебриз]] шеберлері Самарқандағы Гур Әмір кесенесін салды. Темірдің кіші ұлы Шахрух кезінде Иранның мәдениеті мен ғылымының гүлденуы орын алды. Бұл тимурид Сұлтан [[Хусейн Байқара]] кезінде де жалғасты.

Иран мемлекетінің орталықтандырылуы [[Қызылбастар|қызылбаштық]] [[Сефевидтер әулеті|Сефевид]] әулетінің таққа келуімен қалпына келтірілді. Олар моңғол жаулаушылары ұрпақтарының билеуін тоқтатты.

=== Династии (1501—1979) ===
{{main|Сефевиды|Афшариды|Зенды|Каджары (династия)|Пехлеви}}
[[Сурет:Shah Ismail Hatayi.jpg|thumb|left|200px|[[Исмаил I]]]]
[[Ислам]] [[Шииты|шиитского]] толка был принят в Иране в качестве государственной религии при [[Шах (титул)|шахе]] [[Исмаил I|Исмаиле I]] из династии Сефевидов. После победы над Алванд-ханом, правителем тюркского государства [[Ак-Коюнлу]], под Шаруром (в [[Нахичевань|Нахичевани]]), Исмаил победоносно вступил в [[Тебриз]], где в июле [[1501 год]]а провозгласил себя шахом Азербайджана<ref>Richard Tapper. «Shahsevan in Safavid Persia», ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.]</ref>. Исмаил вскоре же подчинил себе весь Иран — и в мае [[1502 год]]а короновал себя шахом Ирана. Столицей Сефевидского государства стал город [[Тебриз]]; впоследствии столица была перенесена в [[Казвин]], а оттуда — в [[Исфахан]]. Наивысшего расцвета империя Сефевидов достигла при [[Аббас I Великий|Аббасе I]], разгромив [[Османская империя|Османскую империю]] и присоединив к себе территории современного [[Ирак]]а, [[Афганистан]]а, части [[Пакистан]]а, территории [[Азербайджан]]а, части [[Армения|Армении]] и [[Грузия|Грузии]], а также провинций [[Гилян]] и [[Мазендеран]] на берегу Каспийского моря. Таким образом, владения Ирана простирались уже от [[Тигр (река)|Тигра]] до Инда.

Завоёванные территории принесли Ирану богатство и процветание. Начался расцвет культуры. Иран стал централизованным государством, была проведена модернизация вооружённых сил. Однако после смерти Аббаса Великого империя пришла в упадок. Неумелое руководство привело к потере [[Кандагар]]а и Багдада. В [[1722 год]]у афганцы-гильзаи совершили набег на Иран, с ходу взяв Исфахан, и возвели на престол Махмуд-хана. Тогда [[Надир-шах]], полководец последнего правителя из Сефевидов, [[Тахмасп II|Тахмаспа II]], убил его вместе с сыном и установил в Иране власть [[Афшариды|Афшаридов]]]] әулетінің таққа келуімен қалпына келтірілді. Олар моңғол жаулаушылары ұрпақтарының билеуін тоқтатты.

=== Әулеттер (1501—1979) ===
{{main|Сефевидтер|Афшаридтер|Зендтер|Каджарлар (әулет)|Пехлеви}}
[[Сурет:Shah Ismail Hatayi.jpg|thumb|left|200px|[[I Ысмайыл|Ысмайыл I]]]]
[[Шииттер|Шииттік]] [[ислам]] Иранда мемлекеттік дін ретінде Сефеви әулетінің [[I Ысмайыл|Ысмайыл I]] [[Шаһ|шаһы]] кезінде қабылданды. Шарур түбінде ([[Нахшыван|Нахшыванда]]), [[Аққойлы Мемлекеті|Аққойлы]] түркі мемлекетінің патшасы, Алванд-ханды жеңген соң, Ысмайыл жеңіспен [[Тебриз|Тебризге]] кіріп, [[1501 жыл|1501 жылы]] шілдеде өзін Әзірбайжанның шахы деп жариялады<ref>Richard Tapper. «Shahsevan in Safavid Persia», ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.]</ref>.  Кейін Ысмайыл бүкіл Иранды бағындырып — [[1502 жыл|1502 жылдың]] мамырында өзін Иран шахы деп таққа отырды. Сефеви мемлекетінің астанасы [[Тебриз]] болды: кейін астана [[Қазвин|Қазвинге]] көшірілді, ал ондан — [[Исфаһан|Исфаһанға]]. Сефеви империясы ең қатты гүлденген кезі [[Аббас І Парсы шахы|Аббас I-дің]] кезінде болды: [[Османлы империясы|Осман империясын]] талқандап өзіне қазіргі [[Ирак]], [[Ауғанстан]], [[Пәкістан|Пәкістанның]] жартысын, [[Әзірбайжан]] аумағын, [[Армения]] мен [[Грузия]] бөлігін, сонымен қоса Каспий  теңізі жағалауындағы [[Гилян]] мен [[Мазандаран]] аймақтарын қосып алды. Сөйтіп, Иран иелігі енді [[Тигр|Тигрден]] Индке дейін созылып жатты.

Жауланған жерлер Иранға байлық пен гүлденуді алып келді. Мәдениеттің гүлденуі басталды. Иран орталықтандырылған мемлекетке айналды, қарулы күштердің заманауиландырылуы жүзеге асырылды. Бірақ Ұлы Аббастың өлімінен кейін империя құлдырай бастады. Икемсіз басқарудың соңы [[Қандағар]] мен Бағдадтан айырылуға әкеп соқты. [[1722 жыл|1722 жылы]] ауған-гильзайлар Иранға шабуыл жасап, кідірместен Исфаханды алып, таққа Махмуд ханды отырғызды. Сол кезде Сефевилердің соңғы патшасы Тахмасп II-нің қолбасшысы, [[Нәдір шах Афшар|Нәдір шах]], оны ұлымен қоса өлтіріп Иранға [[Афшарилер|Афшарилердің]] билігін орнатты.

Первым делом Надир-шах сменил государственную религию на [[суннизм]], а затем разгромил Афганистан и вернул Персии Кандагар. Отступающие афганские войска бежали в [[Индия|Индию]]. Надир-шах призвал индийского [[могол]]а, Мохаммед-шаха, не принимать их, но тот не согласился, тогда шах вторгся в Индию. В [[1739 год]]у войска Надир-шаха вошли в [[Дели]], однако вскоре там вспыхнуло восстание. Персы устроили в городе настоящую резню, а потом вернулись в Иран, полностью разграбив страну. В [[1740 год]]у Надир(contracted; show full){{SAARC}}
{{Страны у Каспийского моря}}
{{Страны у Персидского залива}}
{{Страны у Аравийского моря}}

[[Категория:Иран| ]]
[[Категория:Унитарные государства]]
[[Категория:Исламская республика]]