Difference between revisions 489036 and 489037 on nahwiki

{{Ahcopa}}
{{P2|[[Perú|NCH]]}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Pelon|NCI]]}}
{{Tlani}}
{{Tlacatiyan
| Chantocaitl = Tlacatlahtohcayotl Peru
| Tlaltocaitl = República del Perú<br>Piruw Hapan Llaqta<br />Piruw Suyu
| Tocaitl = Peru
| Pamitl = Flag of Peru.svg
| Chimalli = Escudo nacional del Perú.svg
| Chimalli_tamaño = 110px
| Tlacatiyancuicatl = [[Peru tlacatiyancuicatl]]
| Tlacatiyancuicatl_tlahcuilolli = United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg
| lema_nacional = ''Firme y feliz por la unión''<br />({{es2}} "Huapactic huan paquini in cetilizpampa")
| Tlalmachiyotl = Peru (orthographic projection).svg
| Tecuacan = [[Lima]] [[File:Coat of arms of Lima.svg|derecha|20px]]
| hHueyaltepetl = [[Lima]]
| Ancayotl = 34°35′59″  58°22′55″
| Tecpantlahtolli  = [[Caxtillantlahtolli]]
| Tenahuatiyotl = República
| Tlaquetzalli  = 
| Tlaquetzalli tetl  = &nbsp;• Omopeuh <br />&nbsp;• Omotlami
| Tlaquetzalli iman  = Itech [[Caxtillan]]<br />[[9 chicōntetl mētztli]], [[1816]]<br />[[9 chicōntetl metztli]], [[1859]]
| Tlaixpayotl = 3.761.274
| Tlaixpayotl_tlatectli = 8
| Tlaixpayotl_atl = 1.1%
| Tlahtohcayotenco = 9665
| Hueyatenco =
| Tepachoani = [[Peru tlahtohcatlahtoani|Tlahtohcatlahtoani]]
| Tepachoani itoca  = [[Iván Duque MárquezPedro Castillo]]
| Nelihuehcapanca = [[Huascarán]]
| Chanehqueh = 45 195 777
| Chanehqueh_tlatectli = 32 
| Chanehqueh_pozahuacayotl = 15,68
| Tlacatocaitl = Perutecatl
| PIB_nominal = US$ 537 660 millones
| PIB_nominal_xihuitl = 
(contracted; show full)

In Huehcauh Peru omochihqueh miec altepetiliztli ixquichca in [[Caral|Caral-Supe]] ipan 3200 y. C.<ref>{{Harvsp|Shady Solís|2003}}</ref> In Incatlahtocayotl otlatzacuih nican tlacameh intlahtohcoyo cihuatlampa in America in macuilp
ōohualxiuhcopahuīic XV. In tlatocani māacuilpōohualxihuitl, ōomochīiuh in īitlāalpolōoliz in Incatlahtohcāyōcayotl. Quin in tlāalli ōomocuēep īipan [[tlahtohcātēīxiptlahyōcayotl]] īipan in [[Caxtiltēecatl Emperadoryōotl]], ōomotlīilih in tlatlāllāntataquiliztica in iztāc īhuān cōztic tētōcuitlatl auh ōquintlachīhuallaneh in nicān tlācah īhuān tlīltiqueh tlātlācohtin in ōztōtatacacpan īhuān in tlatquihuahcān. In [[Borbonyōtl tlapahpatlaliztli]] in mācuilpōhualxiuhpan XVIII ōquichīuh miec neahcomanaliztli in tēpoloani tēpachohhuic, in āquin huēyi tēīxiptlahtiliztli ōcatca in [[Túpac Amaru II īahtētlācamachiliz]].<ref name="rtaii">{{cita web |apellido = Fowks |nombre = Jacqueline |año = 2015 |url = https://elpais.com/internacional/2015/08/05/actualidad/1438736730_058084.html |título = “La rebelión de Tupác Amaru II cambió España” |editor = [[El País]] |fechaacceso = 9 de marzo de 2016}}</ref>

Īca in Caxtillāan motlacuilīiztli īhuāan in [[Caxtillān nāhuatīllālīliztli īpan 1821|nāhuatīllālīliztli īpan 1821]], ōmotitican in tlanemiliztli in āltepētl monahuātīliztli in caxtiltēcatl Ixachitlān. Ōmotēnquīxtīa in tlācaxoxouhcāyōtl īpan [[1821]], īhuān ōquichīuh īpan in [[Ayacucho nehcaliliztli]] in ōiuh ēxihuitl.<ref>{{cita web |apellido = Olano Alor |nombre = Aldo |url = http://www.banrepcultural.org/biblioteca-virtual/credencial-historia/numero-246/la-independencia-del-peru |título = La independencia del Perú |editor = Banco de la R(contracted; show full)

==Huehcapatlahtoliztli==
[[Īxiptli:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|thumb|left|[[Machu Picchu]].]]

Huehuecauh tlamantli nicān Peru ica tlacayotica 65,000 xihuitl icuitlapan cenca cahuitl zatepan in tlacah opanoh itech Bering tlalcamatl canahpa [[
IxachitlānAmerica Mictlāampa]] zanno [[IxachitlānAmerica Huitztlāampa]]. Nican onamiquih tlacatl Piccaicasa ihtic techcopa oztotl Piquimachay, ipan axcan tlahtocaltepetl Ayacucho.

In ''arqueología'' machtiliztli quihto ītech yanno inic cēe chīhualtlācayōtl īpan Peru, quemeh caraltēcatl, nazcatl, mochicatl, chimucatl, paracatēcatl, chavincatl, huari tepitzin āaltepēetl īhuāan occequīntīin tlahtohcācayōtl quemeh Tihuanahco, Chincha, Lima, ī  huāan Cuizmanco tlein ōoquipolōlō īolo ipampa Inca huēeyitlahtohcāyōayotl.

Chīhualtlācayōtl Huari ōtlachīhualoc cē tezcatl ihtic huēyitlahtohcāyōtl incatēcatl quenin ōacicoh canahpa āxcān [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Bolivia]] īhuān [[Chile]], inīn chīhuatlācayōtl cinpixcayōtl, Pelōn ichcapixcayōtl īhuān calpōllālpixcayōtl. Achtotipan īcaxtiltlapolōlōliz in [[Mahtlācpōhualxihuitl 16]], [[Cuzco]] ītēcuacān. In cahuēyitlahtohcāyōtl catca, Peru in yōllōotl īhuīcpaitech Andes tepētlān. Oncān quipiya āltepēhuecauh quemeh [[Machu Picchu]].

In [[1821]] xiuhpan, Peru tlalli quipiya īicelcatiyo īhuīcpaitech [[Caxtillāan]] īican huēeyitlahtohcāyōtl Yancuīc Granadaayotl ipan Virreyotl Peru motōcāocayotia īpampa caxtiltēcah īica [[Lima]] ītēcuacānitecuacan.

Ohcepa otlatlani Alianza Popular Revolucionaria Americana ([[APRA]]) nicpampa tlahtocateixiptla [[Alan García]] ixpan ipampa [[Pedro Castillo]] ihuicpa Partido Nacionalista nican in Peru.

==Tlalticpacmatiliztli==
{{Ancayotl
| Noroeste   = [[Ailhuicatl PacíficoPacífico ailhuicatl]]
| Norte      = {{ECU}}
| Noreste    = {{COL}} / {{BRA}}
| Oeste      = [[Ailhuicatl PacíficoPacífico ailhuicatl]]
| Centro     = Peru
| Este       = {{BRA}}
| Suroeste   = [[Ailhuicatl PacíficoPacífico ailhuicatl]]
| Sur        = {{CHL}} 
| Sureste    = {{BOL}}
}}

[[Īxiptli:Peru Topography.png|thumb|200px|left|Peru īcemānāhuacāyō.]]

ĪhuēHueyitlāalpan īixtli cah 1,959,248 km² īhuāan tlāalhuāactlīixtli 5,127 km². ĪānāIanahua tlatlamachiyōotiāani 11,122 km. Ca miaquīin tlāalhuāactli. Cuāxōaxochtia canahpa ayamictlāampa īica [[Andes Ttepetlahhuahcan]], canahpa huiztlāampa nōo [[Andes Ttepetlah]]cohuahcan]], canahpa īiquizāyatlampa nōo [[Amazonas cuauhtlah]], ītli]] huāan canahpa īicalaquitlāampa nōo [[Ilhuicaātl PacíficoPacífico ailhuicatl]].

Peru cemictica cuaxotia mictlampa ica Ecuador ihuan Colombia, In Atoyatl Amazonas pano ipan hueyixtlahuac cuauhtlacamac canahpa Colombia, [[Brasil]] huan [[Bolivia]] ce tlalli cenca azoquiyotic ca. In ompa cuaxtia huitztlampa no Chile ihuan Bolivia ipampa Andes Tepetlahco.

===Tepeliztli===
Quipia nahui regiones naturales quemeh Andes tepetlah huitztlampa canahpa Mictampa itzatlan Chile, Bolivia īhuāan Ecuador; noyuihqui ihuehcapan altitud in cah in Cepayauhtic [[Huascarán]] ica 6,600 m. in hueyic tepetl ocachi ahco ipan Peru. Ochce yoliztlalpan noyuhqui nicāan tlalli in ahco pani ixtlahuatl hasta in atoyatl Amazonas in ompa tlapcopampa, in Tepetlah [[Andes]] tepehuahcan iquiziyampa tlen nemi ihuic [[Océano Pacífico ailhuicatl]].

In tepeliztli ocachi hueyic ipan Peru quitoznequi [[Huascarán]], nelihuehcapanca ompa in tepehuahcan moihtoa ''Cordillera de los Andes'' ica de altitud 6960,8 m s. n. m. tliltetl ocachi hueyic ipan America. Occequin tepetl cateh Pissis (6882 m s. n. m.) ipan La Rioja, in Ojos del Salado (6864 m s. n. m.) ipan Catamarca, in tepetl Bonete Chico (6850 m s. n. m.) ipan La Rioja, in cerro Tupungato (6800 m s. n. m.) ipan Mendoza, in cerro Mercedario (6770 m s. n. m.) ipan San Juan. Los Andes ca ompa Neuquén, in tletepetl Lanín (3776 m s. n. m.) ipan Neuquén, in tepetl Tronador (3478 m s. n. m.) ipan Río Negro huan in tepetl Fitz Roy nozo Chaltén (3405 m s. n. m.) ipan Santa Cruz; cempohualli tepetl ochachi hueyic ompa Patagonia.

===Yeyantli===
Nican tlalli quipia yei yeyantli, in ompa [[IPacífico ailhuicaātl Pacífico]] seco ihuan deserticom]] huacqui huan teotlalli, tlalnepantlah cenca tepetlaltic ihuan iquiziyampa cenca cuauhtlamacac in Amazonia.

Nican yeyantli ahmoneuhqui ipan mochi Peru, inon tlacatiyan ica tepetic, huacqui yeyantli ica miac hueyi [[tepetl]], in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh īpan ahco totonilmachioyotl<ref>Quihtōznequi ''temperatura''</ref>. Nicān mictlāmpa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa IAlhuicaātl Pacífico quemeh tlahtocayoh cuauhtlah ''In Andes'' in ompa [[Caxamarca]], [[Ancax]] ihuān [[Cuzco]]. Nochipa tepetlampa quipia miac [[cuauhtlah]] cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica [[Bolivia]] īhuāan [[Chile]] In tepetlah Andes ca in Pani Ixtlahuatl, cē yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Costera, Sierra Central ihuan Amazonia, tlen atlacomolli quipia ixachi ātl en forma de atemoctli ihuan atoyāatl īpan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ōompa atentli [[Ucayali]] īhuāan atentli [[Loreto]].

Ipan no tlahcopampa zacatlan ica ehcahuacqui, Peru nican quipia ixtlahuatl huan tepetzintli pani atlacomolco itech Lima tlalli. In [[huaccaixtlahuatl]]<ref group=tyml.>Amaquehmecan nahuatlahtolcopa quihtoznequi ''desierto''.</ref>. nican tlacatiyan [[Ica]] huan tlalhuactli [[Chimbote]] ca, quemeh tlahtocayoh Paracas ayollohco ipan ''Corriente de Humboldt'' in ompa Pacífico ailhuicatl.

===Yoliztli===
⏎
⏎
Nican Peru quipiya cuauhtontli nehpapan, quemeh [[araucaria]], [[copalcuahuitl]], [[teonochtli]], [[nohpalli]], [[calden]] huan occequin.
<gallery class="center" widths="180">
Image:Erythrina crista-galli2.jpg|[[Argentina xochitl]]
Image:Araucaria 01.jpg|[[araucaria]]
Image:Starr-100504-5914-Jacaranda mimosifolia-large flowering tree with horse-Kula-Maui (24741951870).jpg|[[jacaranda]]
Image:Jardín Botánico de Altura, Pucará de Tilcara, Jujuy, Argentina.JPG|[[nohpalli]]
Image:Caldén, belleza pampeana.JPG|[[calden]]
</gallery>

No xiquitta Peru quipiya totomeh quemeh [[peruichcatl]], [[tzopilocuauhtli]], [[cozcacuauhtli]], [[tozantochtli]], noihqui quipiya yolcameh chichinimeh [[peruichcatl]], [[alpaca]], [[huanaco]], [[huicuna]], [[huemul]], [[azcacoyotl]], [[miztli]], [[ocelotl]], [[ayotochtli]], [[hueyimichin]], [[amiztli]] huan occequin.
<gallery class="center" widths="180">
Image:Llama lying down.jpg|[[peruichcatl]]
Image:Cóndores no se entierran a diario.JPG|[[tzopilocuauhtli]]
Image:Standing jaguar.jpg|[[ocelotl]]
Image:Guanaco Patagonico.jpg|[[huanaco]]
Image:Schwimmender-Pinguin.jpg|[[totomichin]]
</gallery>

==Teyacanaliztli==
Occepa otlatlani Alianza Popular Revolucionaria Americana ([[APRA]]) nicpampa tlahtocateixiptla [[Alan García]] ixpan ipampa [[Pedro Castillo]] ihuicpa Partido Nacionalista nican in Peru.

===Peru ixeliuhca===
In Tlahtohcāyōtl Peru piya 25 tlahtohcāyōtl īhuān cē Tlahtōlōyān Calpōlli.

<!-- Tabla de las Regiones -->
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=500px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%"
(contracted; show full)
== Ohcequin necuazaloliztli ==
{{wiktionary|Peru}}

{{America}}

[[Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Peru| ]]