Difference between revisions 489037 and 489038 on nahwiki

{{Ahcopa}}
{{P2|[[Perú|NCH]]}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Pelon|NCI]]}}
{{Tlani}}
{{Tlacatiyan
| Chantocaitl = Tlacatlahtohcayotl Peru
| Tlaltocaitl = República del Perú<br>Piruw Hapan Llaqta<br />Piruw Suyu
(contracted; show full)| Ihcuilolli = 604 / PER / PE
| Olochcalpolli_ica = 
| Toquiliztequitl = 
| Toquiliztequitl1 = 
| Toquiliztequitl2 = Toquiliztequitl: FMI.
}}


In '''Peru'''<ref>Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin yeh oquihcuiloh ''Peru'', ''Perù'', ''Perũ'', ''Pirù'' no huan ''Pirũ'' ipan ''Annals of his Time''.</ref> nozo '''Tlacatlahtocayotl Peru''' ([[caxtillahtolli]]: ''Perú'' {{IPA|peˈɾu}}; [[quechuatlahtolli]]: ''Piruw'' {{IPA|pʰɪɾʊw}}; [[aimaratlahtolli]] ''Piruw(contracted; show full)

In Huehcauh Peru omochihqueh miec altepetiliztli ixquichca in [[Caral|Caral-Supe]] ipan 3200 y. C.<ref>{{Harvsp|Shady Solís|2003}}</ref> In Incatlahtocayotl otlatzacuih nican tlacameh intlahtohcoyo cihuatlampa in America in macuilpohualxiuhcopahuic XV. In tlatocani macuilpohualxihuitl, omochiuh in itlalpololiz in Incatlahtocayotl. Quin in tlalli omocuep ipan [[tlahtocayotl]] ipan in [[Caxtiltecatl Emperadoryotl]], omotlili
ah in tlatlāallāantataquiliztica in iztāac īhuāan cōoztic tētōeocuitlatl auh ōoquintlachīihuallaneh in nicāan tlāacameh īhuāan tlīiltiqueh tlāatlāacohtlin in ōoztōotatacacpan īhuāan in tlatquihuahcāan. In [[Borbonyōotl tlapahpatlaliztli]] in māacuilpōohualxiuhpan XVIII ōoquichīiuh mieac neahcomanaliztli in tēepoloani tēepachohhuic, in āaquin huēeyi tēīeixiptlahtiliztli ōocatca in [[Túpac Amaru II īiahtēetlāacamachiliz]].<ref name="rtaii">{{cita web |apellido = Fowks |nombre = Jacqueline |año = 2015 |url = >[https://elpais.com/internacional/2015/08/05/actualidad/1438736730_058084.html |título =El País], “La rebelión de Tupác Amaru II cambió España” |editor = [[El País]] |fechaacceso = 9 de marzo de 2016}}.</ref>

ĪIca in Caxtillan motlacuiliztli huan in [[Caxtillāan nāhuatīllālīliztli īpan 1821|nāhuatīllālīliztli īpan 1821]], ōmotitican in tlanemiliztli in āltepētl monahuātīliztli in caxtiltēcatl Ixachitlān. Ōmotēnquīxtīa in tlācaxoxouhcāyōtl īpan [[1821]], īhuān ōquichīuh īpan in [[Ayacucho nehcaliliztli]] in ōiuh ēxihuitl.<ref>{{cita web |apellido = Olano Alor |nombre = Aldo |url = http://www.banrepcultural.org/biblioteca-virtual/credencial-historia/numero-246/la-independencia-del-peru |título = La independencia del Perú |editor = Banco de la República |fecha(contracted; show full)

==Huehcapatlahtoliztli==
[[Īxiptli:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|thumb|left|[[Machu Picchu]].]]

Huehuecauh tlamantli nicān Peru ica tlacayotica 65,000 xihuitl icuitlapan cenca cahuitl zatepan in tlacah opanoh itech Bering tlalcamatl canahpa [[America Mictlampa]] zanno [[America Huitztlampa]]. Nican onamiquih tlacatl Piccaicasa ihtic techcopa oztotl Piquimachay, ipan axcan tlahtocaltepetl Ayacucho.

In ''arqueología'' machtiliztli quihto ītech yanno inic ce chīhualtlācayōtl 
īipan Peru, quemeh caraltēecatl, nazcatl, mochicatl, chimucatl, paracatēecatl, chavincatecatl, huari tepitzin altepetl huan ochcequin tlahtocayōotl quemeh Tihuanahco, Chincha, Lima huan Cuizmanco tlen oquipololo ipampa Inca hueyitlahtohcayotl.

Chīihualtlāacayōotl Huari ōotlachīihualoc cēe tezcatl ihtic huēeyitlahtohcāyōayotl incatēecatl quenin ōoacicoh canahpa āaxcāan [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Bolivia]] īhuāan [[Chile]], inīin chīihuatlāacayōotl cinpixcayōotl, Pelōnru ichcapixcayōotl īhuāan calpōollāalpixcayōotl. Achtotipan īcaxtiltlapolōlōololiz in [[Mahtlāacpōohualxihuitl 16]], [[Cuzsco]] ītēitecuacāan. In ca  huēeyitlahtohcāyōcayotl catca, Peru in yōlotl itech Andes tepētlāehuahcan. Oncāan quipiya āaltepēehuecauh quemeh [[Machu Picchu]] altepeticpac.

In [[1821]] xiuhpan, Peru tlalli quipia icelcatiyo itech [[Caxtillan]] ican hueyitlahtohcayotl ipan Virreyotl Peru motocayotia īpampa caxtiltēcah ica [[Lima]] itecuacan.

Ohcepa otlatlani Alianza Popular Revolucionaria Americana ([[APRA]]) nicpampa tlahtocateixiptla [[Alan García]] ixpan ipampa [[Pedro Castillo]] ihuicpa Partido Nacionalista nican in Peru.

==Tlalticpacmatiliztli==
{{Ancayotl
| Noroeste   = [[Pacífico ailhuicatl]]
| Norte      = {{ECU}}
| Noreste    = {{COL}} / {{BRA}}
| Oeste      = [[Pacífico ailhuicatl]]
| Centro     = Peru
| Este       = {{BRA}}
| Suroeste   = [[Pacífico ailhuicatl]]
| Sur        = {{CHL}} 
| Sureste    = {{BOL}}
}}

[[Īxiptli:Peru Topography.png|thumb|200px|left|Peru īcemānāhuacāyō.]]

Hueyitlalpan ixtli ca 1,959,248 km² huan tlalhuactlixtli 5,127 km². Ianahua tlatlamachiyotiani 11,122 km. Ca miaquin tlalhuactli. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica [[Andes tepehuahcan]], canahpa huiztlampa no [[Andes tepehuahcan]], canahpa iquizatlampa no [[Amazonas cuauhtlahtli]] huan canahpa icalaquitlampa no [[Pacífico ailhuicatl]].

Peru cemictica cuaxotia mictlampa ica Ecuador ihuan Colombia, In Atoyatl Amazonas pano ipan hueyixtlahuac cuauhtlacamac canahpa Colombia, [[Brasil]] huan [[Bolivia]] ce tlalli cenca azoquiyotic ca. In ompa cuaxtia huitztlampa no Chile ihuan Bolivia ipampa Andes Tepetlahco.

===Tepeliztli===
Quipia nahui regiones naturales quemeh Andes tepetlah huitztlampa canahpa Mictampa itzatlan Chile, Bolivia huan Ecuador; noihqui ihuehcapan altitud in cah in Cepayauhticepetl [[Huascarán]] ica 6,600 m. in hueyic tepetl ocachi ahco ipan Peru tlalli. Ohce yoliztlalpan noyuhqui nican tlalli in ahco pani ixtlahuatl hasta in atoyatl Amazonas in ompa tlapcopampa, in [[Andes]] tepehuahcan iquiziyampa tlen nemi ihuic [[Pacífico ailhuicatl]].

In tepeliztli ocachi hueyic ipan Peru quitoznequi [[Huascarán]], nelihuehcapanca ompa in tepehuahcan moihtoa ''Cordillera de los Andes'' ica de altitud 6960,8 m s. n. m. tliltetl ocachi hueyic ipan America. Occequin tepetl cateh Pissis (6882 m s. n. m.) ipan La Rioja, in Ojos del Salado (6864 m s. n. m.) ipan Catamarca, in tepetl Bonete Chico (6850 m s. n. m.) ipan La Rioja, in cerro Tupungato (6800 m s. n. m.) ipan Mendoza, in cerro Mercedario (6770 m s. n. m.) ipan San Juan. Los Andes ca ompa Neuquén, in tletepetl Lanín (3776 m s. n. m.) ipan Neuquén, in tepetl Tronador (3478 m s. n. m.) ipan Río Negro huan in tepetl Fitz Roy nozo Chaltén (3405 m s. n. m.) ipan Santa Cruz; cempohualli tepetl ochachi hueyic ompa Patagonia.

===Yeyantli===
Nican tlalli quipia yei yeyantli, in ompa [[Pacífico ailhuicatl]] huacqui huan teotlalli, tlalnepantlah cenca tepetlaltic huan iquiziyampa cenca cuauhtlamacac in Amazonia.

Nican yeyantli ahmoneuhqui ipan mochi Peru, inon tlacatiyan ica tepetic, huacqui yeyantli ica miac hueyi [[tepetl]], in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh īpan ahco totonilmachioyotl<ref>Quihtōoznequi ''temperatura''</ref>. Nicāan mictlāampa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa Alhuicatl Pacífico quemePacífico ailhuicatl mah tlahtocayoh cuauhtlah ''In Andes'' in ompa [[Caxamarca]], [[Ancax]] ihuāan [[Cuzco]]. Nochipa tepetlampa quipia miac [[cuauhtlah]] cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica [[Bolivia]] huan [[Chile]] In tepetlah Andes ca in Pani Ixtlahuatl, cēe yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Costera, Sierra Central ihuan Amazonia, tlen atlacomolli quipia ixachi ātl en forma de atemoctli ihuan atoyatl īpan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ompa atentli [[Ucayali]] huan atentli [[Loreto]].

(contracted; show full)Image:Schwimmender-Pinguin.jpg|[[totomichin]]
</gallery>

==Teyacanaliztli==


===Peru ixeliuhca===

In Tlahtohcāyōtl Peru piya 25 tlahtohcāyōtl īhuān cē Tlahtōlōyān Calpōlli.

<!-- Tabla de las Regiones -->⏎
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=500px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%"
|colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Peru īixeliuhca'''
|- 
|colspan=4 align=center|[[Īxiptli:Perú · (lliw).png|center|300px]]
|- 
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tlāalxeliuhcāyōayotl'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Chāanehqueh (2005)'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tlaīixpayōotl (km²)'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tēecuacāan''' 
|- bgcolor="#f0f0f0"
|'''Tlācatlahtohcāyōtl Peru'''  
| align="right" |'''44 108 530''' 
| align="right" |'''504 645''' 
| '''[[Lima]]'''
|-
|1. [[Amazonas (Peru)|Amazonas]]
(contracted; show full)
== Ohcequin necuazaloliztli ==
{{wiktionary|Peru}}

{{America}}

[[Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Peru| ]]