Difference between revisions 285800 and 285835 on newiki{{Infobox Indian Jurisdictions |native_name = मेरठ |other_name = میرٹھ </br> Meerut |nickname=भारतको खेल राजधानी |type = महानगर |district = [[मेरठ जिल्ला]] |division = मेरठ |latd = 28.99 |longd = 77.70 |locator_position = right |state_name = उत्तर प्रदेश |leader_title = [[महापौर]] |leader_name = |altitude = 219 |population_as_of = 2009 |population_total = 1,365,086 |population_density = 419 |area_magnitude = |area_total = |area_telephone = 0121 |postal_code = 2500xx |vehicle_code_range = UP-15 |website = http://meerut.nic.in/ |footnotes = }} '''मेरठ''' ([[अंग्रेजी]]: Meerut, [[उर्दु]]: میرٹھ) [[भारत]] को [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक महानगर है| यहाँ नगर निगम कार्यरत है| यह प्राचीन नगर [[दिल्ली]] से ७२ कि.मी. (४४ मील) उत्तर पूर्व में स्थित है| मेरठ राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र (ऍन.सी.आर) का हिस्सा है। यहाँ भारतीय सेनाको एक छावनी भी है| == नाम का इतिहास == [[रामायण]] को राक्षस राज [[रावण]] को पत्नी [[मंदोदरी]] मेरठको थिईन| मंदोदरी को पिता [[मय दानव]] थे, जो राक्षसहरुको वास्तुकार भी थे| यिनैको नाममा यसका प्राचीन नाम '''मयराष्ट्र''' था, जो समयको साथ बिगड कर मेरठ हो गया| == इतिहास == सन् १९५० में यहाँ से २३ मील उत्तर-पूर्व में स्थित एक स्थल ''विदुर का टीला'' को पुरातात्विक खुदाई से ज्ञात हुआ, कि यह शहर प्राचीन नगर [[हस्तिनापुर]] का अवशेष है, जो '''[[महाभारत]] ''' काल मे [[कौरव]] राज्यको राजधानी थी। <ref name=off>[http://meerut.nic.in/tourist.htm पर्यटन स्थल - विदुर-का-टीला] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट</ref>, यह बहुत पहले [[गंगा]] नदीको बाढ़ में बह गयी थी| <ref name=imp/> एक अन्य किवदन्तीको अनुसार [[रावण]] को श्वसुर [[मय दानव]] को नाममा यहाँको नाम मयराष्ट्र पड़ा, जस्तो की [[रामायण]] में वर्णित है। <ref>[http://meerut.nic.in/ Homepage] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट.</ref>. [[चित्र:6thPillarOfAshoka.JPG|left|thumb| छठी शताब्दी को बालुपत्थर से बने [[Pillars of Ashoka|अशोक स्तंभ]] का एक अंश जसमा अशोक ने [[ब्राह्मी]] लिपि मे राज्यादेश खुदवाये थे, मूलतः मेरठ मे मिला था र अहिले [[ब्रिटिश संग्राहलय]] मे रखा है।]] मेरठ [[मौर्य वंश|मौर्य सम्राट]] [[अशोक]] को काल में ([[273 इ.पु.]] से [[232 इ.पु.]]) [[बौद्ध धर्म]] का केन्द्र रहा, जसको निर्माणको अवशेष जामा मस्जि़दको निकट वर्तमान में मिले हैं| <ref name=brit/> [[दिल्ली]] को [[बाड़ा हिन्दू राव अस्पताल]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] को निकट अशोक स्तंभ, [[फिरोज़ शाह तुगलक]] ([[1351]] – [[1388]]) द्वारा दिल्ली लाया गया था। <ref name=imp/><ref>[http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm अशोक स्तंभ]</ref>, बाद में यह [[1713]] में, एक बम धमाकामा ध्वंस हो गया, एवं [[1867]] में जीर्णोद्धार किया गया| <ref>[http://www.indiaprofile.com/tourist-attractions/delhi/ashokan-pillar/index.html अशोक स्तंभ जीर्णोद्धार]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 अशोक स्तम्भको स्थिति] ''[[विकिमैपिया]]''.</ref>. बाद में [[मुगल सम्राट]] [[अकबर]] को काल में, (1556-1605), यहां तामाको सिक्काको टकसार थियो| <ref name=brit>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 मेरठको निकट समतल इलाकों में स्थित हिन्दू मंदिर] ''[[ब्रिटिश पुस्तकालय]]''.</ref>. [[ग्यारहवीं शताब्दी]] में, जिले का दक्षिण-पश्चिमी भाग, [[बुलंदशहर]] को दोर –राजा '''हर दत्त''' द्वारा शासित था, जिसने एक किला बनवाया, जिसका [[आइन-ए-अकबरी]] में उल्लेख भि है, व अपनी शक्ति हेतु प्रसिद्ध रहा<ref>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_270.gif Meerut City] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 264.</ref>| बाद में वह [[महमूद गज़नी]] द्वारा [[1018]] में पराजित हुआ| हालांकि शहरमा पहला बड़ा आक्रमण [[मुहम्मद गोरी]] द्वारा [[1192]] में हुआ, जब उनको जनरल [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] ने शहरमा हमला गरेको शहरको अधिकांश हिन्दू मंदिरों को मस्जिदों में बदल दिया| <ref name=imp>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif मेरठ जिला - इतिहास] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 254-255.</ref> इससे बुरा शहर का भाग्य अभी आगे खड़ा था, जब [[तैमूर लंग]] ने [[1398]] में आक्रमण किया, जिसे राजपूतों ने कड़ी टक्कर दी| यह [[लोनी]] को किलामा भयो, जहां उन्होंने दिल्लीको सुल्तान महमूद [[तुगलक]] से भी युद्ध किया| परंतु अन्ततः वे सब हार गये, व बाद में सभी '''एक लाख युद्ध बंदी मारि दिए घाट उतार दिये गये'''| यह [[तैमूर लंग]] को अपने उल्लेख [[तुज़ुक-ए-तैमूरी]] में मिलता है| <ref>[http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm दिल्ली बिजयको तैयारी …] माल्फुज़त-ए-तैमूरी, या [[तुज़ुक- ए-तैमूरी]] (तैमूरको आत्मकथा), द्वारा: [[तैमूर लंग]], "[[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877.</ref>। त्यस पछी, उनी दिल्लीमा आक्रमण करने आगे बढ़ गया, जहां उसने फिर स्थानीय लोगों का हत्याकाण्ड किया, व वापस मेरठमा हमला बोला, जहां तब एक अफगन मुख्य का शासन था| उसने नगर को दो दिनों में कब्ज़ा किया, जिसमें विस्तृत विनाश सम्मिलित था, र आगाडी उत्तर तर्फ बढ़यो| <ref name=imp/> === प्रथम स्वतंत्रता संग्राम === मेरठ का नाम ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] को विरुद्ध [[१८५७ का प्रथम स्वतंत्रता संग्राम|1857 को प्रथम स्वतंत्रता संग्राम]] को लागी पनि प्रसिद्ध है| <ref>[http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html The Sepoy War of १८५७: Mutiny or First Indian War of Independence?].</ref> प्रसिद्ध नारा ''' दिल्ली चलो''' पहली बार यहीं से दिया गया था| मेरठ छावनी ही वह स्थान है, जहां [[हिन्दू]] र [[मुस्लिम]] सैनिकों को बन्दूक दी गयीं, जिनमें जानवरहरुको खाल से बनी गोलियां डालनी पड़तीं थीं, जिन्हें मुंह से खोलना पड़ता था| इससे हिन्दुओं व मुसलमानहरुको धार्मिक भावना आहत हुई, क्योंकि वह जानवरको बोसो गाई वा सुगुरको थियो| गाय हिन्दुहरुको लागी पवित्र है, र सूअर मुसलमानहरुको लागी अछूत पशु है| मेरठ अन्तर्राष्ट्रीय प्रसिद्धि में आया, जब 1857 का विद्रोह हुआ| [[२४ अप्रैल]],[[१८५७]] को; तृतीय अश्वारोही सेनाको 90 में से 85 टुकड़ियों ने गोलियों को उने तक से मना कर दिया| उन्हें कोर्ट-मार्शल पछी दस वर्ष का कारावस मिला| यस विद्रोह में ही, ब्रिटिश जुए से मुक्ति पाउने पहिलो चिंगारी भड़क उठी, जिसमें शहरी जनता का पूरा समर्थन मिला| मेरठ में ही [[मेरठ षड्यंत्र मामला]], [[मार्च]] [[१९२९]] में हुआ| इसमें कई व्यापार संघों को तीन अंग्रेज़ों समेत गिरफ्तार किया गया, जो भारतीय रेलवेको हड़ताल कराने वाले थे| यसमा इंग्लैंड का सीधा ध्यान गया, जिसे वहाको मैन्चेस्ट्र स्ट्रीट थियेट्स्र ग्रुप ने अपने “रड मैगाफोन” नामको नाटक में दिखाया, जिसमें कोलोनाइज़ेशन व औद्योगिकरणको हानिकारक प्रभाव दिखाये गये थे|</ref> == भूगोल == मेरठको भौगोलिक स्थिति {{coor d|28.98|N|77.7|E|}}<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Meerut.html फॉलिंग रेन जीनोमिक्स, इन्क - मेरठ] है|</ref> यहां की औसत ऊंचाई 219 [[मीटर]] (718 [[फुट (लम्बाईको इकाई)|फीट]]) है| निकटवर्ती शहर है: [[राजधानी दिल्ली]], [[रुड़की]], [[देहरादून]], [[अलीगढ़]], [[नौयडा]],[[गाजीयाबाद]] इत्यादि| == जनसांख्यिकी == मेरठ शहर ही [[मेरठ जिला|मेरठ जिले]] का मुख्यालय है, जिसमें 1,025 गाम्व भि सम्मिलित हैं| <!-- Meerut City is also the headquarters of [[Meerut District|Meerut]] [[Districts of India|district]] which consists of 1,025 villages with a population of around (3.44 [[million]]) according to the 1991 census. Males constitute 53% of the population and females 47%. Meerut has an average literacy rate of 58%, lower than the national average of 59.5%: male literacy is 64%, and female literacy is 52%. In Meerut, 14% of the population is under 6 years of age. --> {| class="wikitable" |+जिल्लाको जनसंख्या |- ! जिला|| पुरुष|| स्त्री|| कुल |- | शहरी || align="right" | 681,209 || align="right" | 595,348 || align="right" | 1,276,557 |- | ग्रामीण || align="right" | 1,180,533|| align="right" | 990,822 || align="right" | 2,171,355 |- | कुल || align="right" | 1,861,742 || align="right" | 1,586,170 || align="right" | 3,447,812 |} मेरठ में भारतको मुख्य शहरों में, सर्वाधिक मुस्लिम जनसंख्या है, जो 45% को लगभग है। यहांको ईसाई संख्या भी ठीक ठाक है। मेरठ 1987 को सांप्रदायिक दंगों को स्थली भी रहा था। देखेँ: * [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=155&Itemid=66 सांप्रदायिक दहशत से मुक्ति, बीस वर्ष बाद] * [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=889&Itemid=58 बीसवीं वर्षगांठमा भी जज ने हाशिमपुरा काण्डको पीड़ितों को नकारा] == उद्योग == मेरठ का सर्राफा [[एशिया]] का नंबर एक का व्यवसाय बाजार है... सुन को बारे में कहें तो। मेरठ शहर धेरै किसिमको उद्योगहरुको लागी प्रसिद्ध है। मेरठ में निर्माण व्यवसाय में खूब तेजी आयी है, जैसा कि दिखता है- शहर में कई ऊंची इमारतेम, शॉपिंग परिसर एवं अपार्टमेन्ट्स हैं। मेरठ भारतको शेहेरों में क्रीड़ा सामग्रीको सर्वोच्च निर्माताओं में से एक है। साथ ही वाद्य यन्त्रहरुको निर्माण में यह अव्वल स्थानमा है। मेरठ में यू.पी.एस.आइ.डी.सी को दो औद्योगिक क्षेत्र हैं, एक परतापुर में एवं एक उद्योग पुरम में।<ref name=upsidc1>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref><ref name=upsidc2>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref> मेरठ में कुछ प्रसिद्ध फर्मसुतिकल कंपनियाँ भी हैं, जैसे पर्क फार्मास्यूटिकल्स लिमिटेड, मैनकाईंड फर्मा एवं बैस्टोकैम। आयकर विभाग द्वारा संकलित आंकडाहरुको अनुसार, मेरठ ने वर्ष २००७-०८ में ही १०,०८९ करोड़ रुपये, राष्ट्रीय कोष में दिये हैं, जो [[लखनऊ]], [[जयपुर]], [[भोपाल]], [[कोच्चि]] एवं [[भुवनेश्वर]] से कहीं अधिक हैं। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms मेरठ कर दिने शहरहरुको गिनती में नौंवें स्थान ]</ref> == मीडिया == मेरठ एक महत्वपूर्ण ''मास मीडिया'' केन्द्र बनता जा रहा है। देशको विभिन्न क्षेत्रों से पत्रकार व जर्नलिस्ट यहां कार्यरत हैं। हाल ही में, कई समाचार चैनलों ने अपराधमा केन्द्रित कार्यक्रम दिखाने आरंभ किये हैं। क्योंकि मीडिया केन्द्र मेरठ में स्थित हैं, तो शहर को राष्ट्रीय स्तरमा अच्छा प्रचार मिल रहा है। नगर में हाल के वर्षों में कानून व्यवस्थाको स्थिति काफी सुधरी है। इसमें मीडिया का बहुत बड़ा हाथ है। मेरठ वेब मीडिया का भी मुख्य केंद्र बनता जा रहा है मेरठ मे एक्सएन व्यू न्यूज, [http://adlive.tk/ आँखों देखी लाइव] र कई अन्य वेब मीडिया चैनल मौजूद है । == शिक्षा == नगर में कुल चार विश्वविद्यालय हैं, [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय मेरठ|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]], [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]], [[शोभित विश्वविद्यालय]] एवं [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]]। यसको अलावा नगर में कई अन्य महाविद्यालय एवं विद्यालय हैं। == पौराणिक महत्व == * [[महाभारत]] में वर्णित लाक्षागृह, जो [[पांडव|पांडवों]] को जीवित जलाने हेतु [[दुर्योधन]] ने तैयार करवाया था, यहीं पास में '''वार्णावत''' (वर्तमान बरनावा) में स्थित था। यह मेरठ-[[बड़ौत]] मार्गमा पड़ता है। * [[रामायण]] में वर्णित [[श्रवण कुमार]] ने अपने बूढ़े माता पिता को तीर्थ यात्रा कराने ले जा रहा था। वे दोनों एक कांवड़ मा बैठे थे। यहीं आकर , श्रवण कुमार ने प्यासको कारण, उन्हें जमीनमा रखा, व बर्तन लेकर सरोवर से जल लेने गया। उनको बर्तनको पाने में आवाज को सुनकर, आखेट हेतु निकले महाराजा [[दशरथ]] ने उसे जानवर समझ कर तीर चला दिया, जिससे वह मृत्यु को प्राप्त हुआ। उनको दुःख में ही उनको माता पिता तड़प तड़प कर मर गये, व मरते हुए, उन्होंने दशरथ को शाप दिया, कि जिस प्रकार हम अपने पुत्र वियोग में मर रहे हैं, उसी प्रकार तुम भि अपने पुत्रको वियोग में मरोगे। र वैसा ही हुआ भी * मेरठ को दैत्यराज [[रावण]] को ससुराल भी माना जाता है। * मेरठ को पूर्व में [[मयराष्त्र]] कहा जाता था, जो कि [[मय दानव]] को नगरी थी। मय दानव दैत्यों का वास्तुकार रहा था। उसने ही तीन पुरों (त्रिपुर) का निर्माण किया था। == नौचंदी मेला == {{main|नौचन्दी मेला}} यहां का ऐतिहासिक नौचंदी मेला [[हिन्दू]] – मुस्लिम [[एकता]] का प्रतीक है। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) का मंदिर अर्को दोश्रोको निकट ही स्थित हैं। मेलाको दौरान मंदिरको घण्टको साथ अज़ानको आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि देती है। यह मेला चैत्र महिनाको [[नवरात्रि]] त्यौहार से एक सप्ताह पहले से लग जाता है। लगभग [[होली]] को एक सप्ताह पछे। र एक माह तक चलता है। == पर्यटन स्थल == * पांडव किला - यह किला मेरठको [[बरनावा]] में स्थित है। महाभारत से संबंध रखने वाले इस किले में अनेक प्राचीन मूर्तियां देखी जा सकती हैं। कहा जाता है कि यह किला पांडवों ने बनवाया था। दुर्योधन ने पांडवों को उनको मां सहित यहां जिन्दा जलाने का षडयंत्र रचा था लेकिन वे एक भूतिगत रास्ते से बच निकले थे। * शहीद स्मारक - शहीद स्मारक उन बहादुरों को समर्पित है, जिन्होंने देशको लागी 1857 में "प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम" को लागी अपने प्राणों को आहुति दे दी। संगमरमर से बना यह स्मारक लगभग 30 मीटर ऊंचा है। 1857 का भारतीय विद्रोह मेरठ छावनी स्थिति काली पलटन मंदिर, जिसे वर्तमान में औघडनाथ मंदिरको नाम से भी जाना जाता है, से आरंभ हुआ था, जिसे प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम, सिपाही विद्रोह र भारतीय विद्रोहको नाम से भी जाना जाता है ब्रितानी शासनको विरुद्ध एक सशस्त्र विद्रोह था। यह विद्रोह दो वर्षों तक भारतको विभिन्न क्षेत्रों में चला। इस विद्रोह का आरंभ छावनी क्षेत्रों में छोटी झड़पों तथा आगजनी से हुआ था परन्तु जनवरी मास तक इसने एक बड़ा रुप ले लिया। विद्रोह का अन्त भारत में ईस्ट इंडिया कम्पनीको शासनको समाप्तिको साथ हुआ, र पूरे भारतीय साम्राज्यमा ब्रितानी ताज का प्रत्यक्ष शासन आरंभ हो गया जो अगले ९० वर्षों तक चला। * शाहपीर मकबरा - यह मकबरा मुगलकालीन है। यह मेरठको ओल्ड शाहपIर गेटको निकट स्थित है। शाहपीर मकबरे को निकट ही लोकप्रिय सूरज कुंड स्थित है। * हस्तिनापुर तीर्थ - हस्तिनापुर तीर्थ जैनहरुको लागी एक पवित्र स्थान माना जाता है। यहां का मंदिर जैन तीर्थंकर शांतिनाथ को समर्पित है। ऐतिहासिक दृष्टि से जैनहरुको लागी यस स्थान का विशेष महत्व है क्योंकि जैनहरुको तेश्रो तीर्थंकर आदिनाथ ने यहां 400 दिन का उपवास रखा था। इस मंदिर का संचालन श्री हस्तिनापुर जैन श्वेतांबर तीर्थ समिति द्वारा किया जाता है। * जैन श्वेतांबर मंदिर - मेरठ जिल्लाको हस्तिनापुर में स्थित जैन श्वेतांबर मंदिर तीर्थंकर विमल नाथ को समर्पित है। एक ऊंचे चबूतरे मा उनको आकर्षक प्रतिमा स्थापित है। मंदिरको चारों किनारे चार कल्याणकको प्रतीक हैं। हस्तिनापुर मेरठ से 30 किमी. उत्तर-पर्व में स्थित है। * रोमन कैथोलिक चर्च - सरधाना स्थित रोमन कैथोलिक चर्च अपनी खूबसूरत कारीगरीको लागी चर्चित है। मैरी को समर्पित इस चर्च का डिजाइन इटालिक वास्तुकार एंथनी रघेलिनी ने तैयार किया था। 1822 में इस चर्च को बनाउने लागत 0.5 मिलियन रूपये थी। भवन निर्माण साम्रगी जुटाउनको लागी आसपास खुदाई की गई थी। खुदाई वाला हिस्सा आगे चलकर दो झीलों में तब्दील हो गया। * सेन्ट जॉन चर्च - 1819 में इस चर्च को ईस्ट इंडिया कंपनी की ओर से चेपलिन रेव हेनरी फिशर ने स्थापित किया था। इस चर्च की गणना उत्तर भारतको सबभन्दा प्राचीन चर्चो में की जाती है। इस विशाल चर्च में दस हजार मानिसहरु बस्न सक्ने क्षमता है। * नंगली तीर्थ - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठको नंगली गांव में स्थित है। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराज की समाधि की वजह से लोकप्रिय है। मुख्य सड़क से तीर्थ तक 84 मोड़ हैं जो चौरासी लाख योनिहरुको मुक्तिको प्रतीक हैं। देशको विविध हिस्सों से श्रद्धालु यहां आते हैं। * सूरज कुंड - इस पवित्र कुंड का निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लाल ने 1714 ई. में करवाया था। प्रारंभ में अबु नाला से इस कुंड को जल प्राप्त होता था। वर्तमान में गंग नहर से इसे जल प्राप्त होता है। सूरज कुण्डको आसपास अनेक मन्दिर बने हुए हैं जिनमें मनसा देवी मंदिर र बाबा मनोहर नाथ मंदिर प्रमुख हैं। ये मंदिर शाहजहाँको काल में बने थे। * जामा मस्जिद - कोतवालीको निकट स्थित इस मस्जिद का यह निर्माण 11वीं शताब्दी में करवाया गया था। * द्रोपदी की रसोई - द्रोपदी की रसोई हस्तिनापुर में बरगंगा नदीको तटमा स्थित है। माना जाता है कि महाभारत काल में इस स्थानमा द्रोपदी की रसोई थी। * हस्तिनापुर अभयारण्य - इस अभ्यारण्य की स्थापना 1986 में की गई थी। 2073 वर्ग किमी. को क्षेत्र में फैले इस अभ्यारण्य में मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुहरुको अलावा पक्षियों की अनेक प्रजातियां देखी जा सकती हैं। नंवबर से जून का समय यहां आउने सबसे उपयुक्त माना जाता है। अभ्यारण्य का एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर र ज्योतिबा फुले नगरको अन्तर्गत आता है। == आवागमन == ;वायु मार्ग [[पंतनगर विमानस्थल]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठको निकटतम एयरपोर्ट है। पंतनगर का एयरपोर्ट मेरठ से 62 किमी. की दूरीमा स्थित है। ;रेल मार्ग मेरठ जंकशन देशको प्रमुख शहरों से अनेक ट्रेनहरुको माध्यम से जुड़ा हुआ है। दिल्ली, जम्मू, अंबाला, सहारनपुर आदि स्थानों से आसानी से मेरठ पहुंचा जा सकता है। ;सड़क मार्ग उत्तर प्रदेश र आसपासको राज्यको अनेक शहरों से मेरठ सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। राज्य परिवहन निगम की नियमित बसें अनेक शहरों से मेरठको लागी चलती हैं। अह्क्स्र्फ्ज्क्लह्स्ग्क्ज्ल्हग्द्स्फ्ग्ज्क्ल्हद्ल्फ्ज्क्घल्द्फ्क्ज्ग्द्फ्ग्द्स्फ्स्द्फ् == अन्य तथ्य == * [[21 दिसंबर]], [[2005]], को मेरठ राष्ट्रीय समाचार की झलकियों में था, जब पुलिस ने सार्वजनिक रूप से हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देशको कई भागों में सांस्कृतिक रूप से अस्वीकृत तथा अभद्र है। यह '''आप्रेशन मजनूं''' को अन्तर्गत थियो। यसको अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थे। हालांकि यसपछी स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली। * मेरठ की माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनी का भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े र बघ्घियां चलाता था; को एक अंग्रेज़ अधिकारीको साथ रेस में हराए पछी अभद्र व्यवहार का आरोप लगाकर कोड़े लगाये गये थे। * 1940 को दशक में, मेरठको सिनेमाघरों में ब्रिटिश राष्त्रगान बजेको समय हिलना निषेध था। * [[2006]] में [[2006 मेरठ अग्नि कांड|एक अग्नि कांड]] में 225 (आधिकारिक घोषित) कोग मारे गये, जब विक्टोरिया पार्क में लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेलाको मण्डप में अग लग गयी। अन्य सूत्रहरुको अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। यसको कुछ समय बाद ही, यहाँको एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉल में भी आग लगी थी। * मेरठको प्रसिद्ध क्रीड़ा सामान (खासकर क्रिकेत का बल्ला) विश्व भर में प्रयोग होता है। * मेरठ को भारत की क्रीड़ा राजधानी कहा जाता है। * यहां का ऐतिहासिक [[नौचंदी मेला]] हिन्दू – मुस्लिम एकता का प्रतीक है। हजरत बाले मियां की दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) का मंदिर एक अर्कोको निकट ही स्थित हैं। मेलाको दौरान मंदिरको घण्टको साथ अज़ान की आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्म की प्रतिध्वनि देती है। * मेरठको कैंचियां पुराने जमाने से ही अति प्रसिद्ध रहीं हैंको एक महानगर हो| यहाँ नगर निगम कार्यरत छ| यह प्राचीन नगर [[दिल्ली]] बाट ७२ कि.मी. (४४ मील) उत्तर पूर्वमा स्थित छ| मेरठ राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र (ऍन.सी.आर) को हिस्सा हो। यहाँ भारतीय सेनाको एक छावनी पनि छ| == नामको इतिहास == [[रामायण]] को राक्षस राज [[रावण]] को पत्नी [[मंदोदरी]] मेरठको थिईन| मंदोदरी को पिता [[मय दानव]] थे, जो राक्षसहरुको वास्तुकार भी थे| यिनैको नाममा यसको प्राचीन नाम '''मयराष्ट्र''' था, जो समयको साथ बिगड कर मेरठ हो गया| == इतिहास == सन् १९५० मा यहाँबाट २३ मील उत्तर-पूर्वमा स्थित एक स्थल ''विदुर को टीला'' को पुरातात्विक उत्खननबाट ज्ञात हुआ, कि यह शहर प्राचीन नगर [[हस्तिनापुर]] को अवशेष हो, जो '''[[महाभारत]] ''' कालमा [[कौरव]] राज्यको राजधानी थी। <ref name=off>[http://meerut.nic.in/tourist.htm पर्यटन स्थल - विदुर-को-टीला] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट</ref>, यह बहुत पहले [[गंगा]] नदीको बाढिमा बगेको थियो| <ref name=imp/> एक अन्य किवदन्तीको अनुसार [[रावण]] को श्वसुर [[मय दानव]] को नाममा यहाँको नाम मयराष्ट्र पड़ा, जस्तो की [[रामायण]] मा वर्णित छ। <ref>[http://meerut.nic.in/ Homepage] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट.</ref>. [[चित्र:6thPillarOfAshoka.JPG|left|thumb| छठी शताब्दी को बालुपत्थर बाट बनेको [[Pillars of Ashoka|अशोक स्तंभ]] को एक अंश जसमा अशोक ने [[ब्राह्मी]] लिपिमा राज्यादेश खुदवाये थे, मूलतः मेरठमा प्राप्त भएको थियो र अहिले [[ब्रिटिश संग्राहलय]] मा राखिएको छ।]] मेरठ [[मौर्य वंश|मौर्य सम्राट]] [[अशोक]] को कालमा ([[273 इ.पु.]] देखी [[232 इ.पु.]]) [[बौद्ध धर्म]] को केन्द्र रहा, जसको निर्माणको अवशेष जामा मस्जि़दको निकट वर्तमामा प्राप्त भएको छ| <ref name=brit/> [[दिल्ली]] को [[बाड़ा हिन्दू राव अस्पताल]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] को निकट अशोक स्तंभ, [[फिरोज़ शाह तुगलक]] ([[1351]] – [[1388]]) द्वारा दिल्ली लाया गया था। <ref name=imp/><ref>[http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm अशोक स्तंभ]</ref>, पछी यो [[1713]] में, एक बम धमाकामा ध्वंस हो गया, एवं [[1867]] मा जीर्णोद्धार किया गया| <ref>[http://www.indiaprofile.com/tourist-attractions/delhi/ashokan-pillar/index.html अशोक स्तंभ जीर्णोद्धार]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 अशोक स्तम्भको स्थिति] ''[[विकिमैपिया]]''.</ref>. पछी [[मुगल सम्राट]] [[अकबर]] को काल में, (1556-1605), यहां तामाको सिक्काको टकसार थियो| <ref name=brit>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 मेरठको निकट समतल इलाकामा स्थित हिन्दू मंदिर] ''[[ब्रिटिश पुस्तकालय]]''.</ref>. [[ग्यारहवीं शताब्दी]] में, जिल्लाको दक्षिण-पश्चिमी भाग, [[बुलंदशहर]] को दोर –राजा '''हर दत्त''' द्वारा शासित था, जिसने एक किला बनवाया, जसको [[आइन-ए-अकबरी]] मा उल्लेख पनि छ, व अपनी शक्ति हेतु प्रसिद्ध रहा<ref>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_270.gif Meerut City] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 264.</ref>| पछि उनी [[महमूद गज़नी]] द्वारा [[1018]] मा पराजित हुआ| हालांकि शहरमा पहला बड़ा आक्रमण [[मुहम्मद गोरी]] द्वारा [[1192]] मा भयो, जब उनको जनरल [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] ने शहरमा हमला गरेको शहरको अधिकांश हिन्दू मंदिरों को मस्जिदों मा परिवर्तन गरिदिए| <ref name=imp>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif मेरठ जिला - इतिहास] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 254-255.</ref> यसबाट खराब सहरको भाग्य अभी आगे खड़ा था, जब [[तैमूर लंग]] ने [[1398]] मा आक्रमण गरे, जसबाट राजपूतों ने कड़ी टक्कर दी| यह [[लोनी]] को किलामा भयो, जहां उन्होंने दिल्लीको सुल्तान महमूद [[तुगलक]] संग पनि युद्ध किया| परंतु अन्ततः वे सब हार गये, र पछि सभी '''एक लाख युद्ध बंदी मारि दिए घाट उतार दिये गये'''| यह [[तैमूर लंग]] को अपने उल्लेख [[तुज़ुक-ए-तैमूरी]] मा पाईन्छ| <ref>[http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm दिल्ली बिजयको तैयारी …] माल्फुज़त-ए-तैमूरी, या [[तुज़ुक- ए-तैमूरी]] (तैमूरको आत्मकथा), द्वारा: [[तैमूर लंग]], "[[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877.</ref>। त्यस पछी, उनी दिल्लीमा आक्रमण करने आगे बढ़ गया, जहां उसने फिर स्थानीय मानिसहरुको हत्याकाण्ड किया, व वापस मेरठमा हमला बोला, जहां तब एक अफगन मुख्यको शासन था| उसने नगर को दुई दिनमा कब्ज़ा किया, जसमा विस्तृत विनाश सम्मिलित था, र आगाडी उत्तर तर्फ बढ़यो| <ref name=imp/> === प्रथम स्वतंत्रता संग्राम === मेरठको नाम ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] को विरुद्ध [[१८५७ को प्रथम स्वतंत्रता संग्राम|1857 को प्रथम स्वतंत्रता संग्राम]] को लागी पनि प्रसिद्ध छ| <ref>[http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html The Sepoy War of १८५७: Mutiny or First Indian War of Independence?].</ref> प्रसिद्ध नारा ''' दिल्ली चलो''' पहली बार यहींबाट दिईएको थियो| मेरठ छावनी नै त्यो स्थान हो, जहाँ [[हिन्दू]] र [[मुस्लिम]] सैनिकों को बन्दूक दी गयीं, जसमा जानवरहरुको खालबाट बनी गोलियां डालनी पड़तीं थीं, जिन्हें मुखबाट खोलना पड़ता था| यसबाट हिन्दुओं व मुसलमानहरुको धार्मिक भावना आहत हुई, क्योंकि वह जानवरको बोसो गाई वा सुगुरको थियो| गाय हिन्दुहरुको लागी पवित्र छ, र सूअर मुसलमानहरुको लागी अछूत पशु हो| मेरठ अन्तर्राष्ट्रीय प्रसिद्धिमा आया, जब 1857 को विद्रोह हुआ| [[२४ अप्रैल]],[[१८५७]] को; तृतीय अश्वारोही सेनाको 90 मध्ये 85 टुकड़ियों ने गोलियों को उने तक से मना कर दिया| उन्हें कोर्ट-मार्शल पछी दस वर्षको कारावस मिला| यस विद्रोहमा नै, ब्रिटिश जुए बाट मुक्ति पाउने पहिलो चिंगारी भड़क उठी, जसमा शहरी जनताको पूरा समर्थन मिला| मेरठमा नै [[मेरठ षड्यंत्र मामला]], [[मार्च]] [[१९२९]] मा हुआ| यसमा कई व्यापार संघों को तीन अंग्रेज़ों समेत गिरफ्तार किया गया, जो भारतीय रेलवेको हड़ताल कराने वाले थे| यसमा इंग्लैंडको सीधा ध्यान गया, जसबाट वहाको मैन्चेस्ट्र स्ट्रीट थियेट्स्र ग्रुप ने अपने “रड मैगाफोन” नामको नाटकमा दिखाया, जसमा कोलोनाइज़ेशन व औद्योगिकरणको हानिकारक प्रभाव दिखाये गये थे|</ref> == भूगोल == मेरठको भौगोलिक स्थिति {{coor d|28.98|N|77.7|E|}}<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Meerut.html फॉलिंग रेन जीनोमिक्स, इन्क - मेरठ] हो|</ref> यहाँको औसत ऊंचाई 219 [[मीटर]] (718 [[फुट (लम्बाईको इकाई)|फीट]]) छ| निकटवर्ती शहर हुन: [[राजधानी दिल्ली]], [[रुड़की]], [[देहरादून]], [[अलीगढ़]], [[नौयडा]],[[गाजीयाबाद]] इत्यादि| == जनसांख्यिकी == मेरठ शहर ही [[मेरठ जिल्ला]] को मुख्यालय हो, जसमा 1,025 गाम्व भि सम्मिलित छ| <!-- Meerut City is also the headquarters of [[Meerut District|Meerut]] [[Districts of India|district]] which consists of 1,025 villages with a population of around (3.44 [[million]]) according to the 1991 census. Males constitute 53% of the population and females 47%. Meerut has an average literacy rate of 58%, lower than the national average of 59.5%: male literacy is 64%, and female literacy is 52%. In Meerut, 14% of the population is under 6 years of age. --> {| class="wikitable" |+जिल्लाको जनसंख्या |- ! जिला|| पुरुष|| स्त्री|| कुल |- | शहरी || align="right" | 681,209 || align="right" | 595,348 || align="right" | 1,276,557 |- | ग्रामीण || align="right" | 1,180,533|| align="right" | 990,822 || align="right" | 2,171,355 |- | कुल || align="right" | 1,861,742 || align="right" | 1,586,170 || align="right" | 3,447,812 |} मेरठमा भारतको मुख्य शहरों में, सर्वाधिक मुस्लिम जनसंख्या छ, जो 45% को लगभग छ। यहांको ईसाई संख्या भी ठीक ठाक छ। मेरठ 1987 को सांप्रदायिक दंगों को स्थली भी रहा था। देखेँ: * [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=155&Itemid=66 सांप्रदायिक दहशत बाट मुक्ति, बीस वर्ष बाद] * [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=889&Itemid=58 बीसवीं वर्षगांठमा भी जज ने हाशिमपुरा काण्डको पीड़ितों को नकारा] == उद्योग == मेरठको सर्राफा [[एशिया]] को नंबर एकको व्यवसाय बाजार छ... सुन को बारेमा कहें तो। मेरठ शहर धेरै किसिमको उद्योगहरुको लागी प्रसिद्ध छ। मेरठमा निर्माण व्यवसायमा खूब तेजी आएको छ, जैसा कि देखीन्छ- शहरमा कई ऊंची इमारतेम, शॉपिंग परिसर एवं अपार्टमेन्ट्स छ। मेरठ भारतको शेहेरों मा क्रीड़ा सामग्रीको सर्वोच्च निर्माताहरु मध्ये एक हो। साथ ही वाद्य यन्त्रहरुको निर्माणमा यो अव्वल स्थानमा छ। मेरठमा यू.पी.एस.आइ.डी.सी को दो औद्योगिक क्षेत्र छ, एक परतापुरमा एवं एक उद्योग पुरम में।<ref name=upsidc1>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref><ref name=upsidc2>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref> मेरठमा केहि प्रसिद्ध फर्मसुटिकल कम्पनिहरु पनि छ, जस्तो पर्क फार्मास्यूटिकल्स लिमिटेड, मैनकाईंड फर्मा एवं बैस्टोकैम। आयकर विभाग द्वारा संकलित आंकडाहरुको अनुसार, मेरठ ने वर्ष २००७-०८ मा नै १०,०८९ करोड़ रुपये, राष्ट्रीय कोषमा दिएको छ, जो [[लखनऊ]], [[जयपुर]], [[भोपाल]], [[कोच्चि]] एवं [[भुवनेश्वर]] भन्दा धेरै बढी छ। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms मेरठ कर दिने शहरहरुको गन्तीमा नौंवें स्थान ]</ref> == मीडिया == मेरठ एक महत्वपूर्ण ''मास मीडिया'' केन्द्र बन्दै गहिर्हेको छ। देशको विभिन्न क्षेत्रबाट पत्रकार व जर्नलिस्ट यहां कार्यरत छन। हाल ही में, कई समाचार चैनलों ने अपराधमा केन्द्रित कार्यक्रम दिखाने आरंभ गरेका छन। क्योंकि मीडिया केन्द्र मेरठमा स्थित हैं, तो शहर को राष्ट्रीय स्तरमा अच्छा प्रचार भई रहेको छ। नगरमा हाल के वर्षहरुमा कानून व्यवस्थाको स्थिति धेरै सुध्रिएको छ। यसमा मीडियाको धेरै ठुलो योगदान छ। मेरठ वेब मीडिया का भी मुख्य केंद्र बन्दै गहिरहेको छ मेरठमा एक्सएन व्यू न्यूज, [http://adlive.tk/ आँखों देखी लाइव] र कई अन्य वेब मीडिया चैनल मौजूद छ । == शिक्षा == नगरमा कुल चार विश्वविद्यालय हैं, [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय मेरठ|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]], [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]], [[शोभित विश्वविद्यालय]] एवं [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]]। यसको अलावा नगरमा केहि अन्य महाविद्यालय एवं विद्यालय छ। == पौराणिक महत्व == * [[महाभारत]] मा वर्णित लाक्षागृह, जो [[पांडव|पांडवों]] को जीवित जलाने हेतु [[दुर्योधन]] ने तैयार करवाया था, यहीं नजिकै '''वार्णावत''' (वर्तमान बरनावा) मा स्थित था। यह मेरठ-[[बड़ौत]] मार्गमा पर्दछ। * [[रामायण]] मा वर्णित [[श्रवण कुमार]] ने अपने बूढ़े माता पिता को तीर्थ यात्रा कराने ले जा रहा था। वे दोनों एक कांवड़ मा बैठे थे। यहीं आकर , श्रवण कुमार ने प्यासको कारण, उन्हें जमीनमा रखा, व बर्तन लेकर सरोवरबाट जल लेने गया। उनको बर्तनको पाने में आवाज को सुनकर, आखेट हेतु निकले महाराजा [[दशरथ]] ने उनलाई जानवर समझ कर तीर चला दिया, जसबाट उनी मारिए। उनको दुःखमा नै उनको माता पिता तड़प तड़प कर मर गये, व मरते हुए, उन्होंने दशरथ को शाप दिया, कि जिस प्रकार हम अपने पुत्र वियोगमा मर रहे हैं, उसी प्रकार तुम भि अपने पुत्रको वियोगमा मरोगे। र वैसा ही हुआ भी * मेरठलाई दैत्यराज [[रावण]] को ससुराल पनि मानिन्छ। * मेरठ को पूर्वमा [[मयराष्त्र]] कहा जाता था, जो कि [[मय दानव]] को नगरी थी। मय दानव दैत्यों को वास्तुकार रहा था। उसने ही तीन पुरों (त्रिपुर) को निर्माण किया था। == नौचंदी मेला == {{main|नौचन्दी मेला}} यहाँको ऐतिहासिक नौचंदी मेला [[हिन्दू]] – मुस्लिम [[एकता]] को प्रतीक हो। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) को मंदिर अर्को दोश्रोको नजिकै अबस्थित छ। मेलाको दौरान मंदिरको घण्टको साथ अज़ानको आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि दिदछ। यह मेला चैत्र महिनाको [[नवरात्रि]] त्यौहार भन्दा एक सप्ताह पहिले देखी लाग्दछ। लगभग [[होली]] को एक सप्ताह पछे। र एक माह तक चल्दछ। == पर्यटन स्थल == * पांडव किला - यह किला मेरठको [[बरनावा]] मा स्थित छ। महाभारतसंग संबंध रखने वाले इस किलामा अनेक प्राचीन मूर्तिहरु देख्न सकिन्छ। भनिन्छ कि यह किला पांडवों ने बनवाया था। दुर्योधन ने पांडवों को उनको मां सहित यहां जिउदै जलाउने षडयंत्र रचा था लेकिन वे एक भूतिगत बाटो बाट बच निकले थे। * शहीद स्मारक - शहीद स्मारक उन बहादुरों को समर्पित है, जिन्होंने देशको लागी 1857 मा "प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम" को लागी अपने प्राणों को आहुति दे दी। संगमरमरबाट बनेको यह स्मारक लगभग 30 मीटर अग्लो छ। 1857 को भारतीय विद्रोह मेरठ छावनी स्थिति काली पलटन मंदिर, जसलाई वर्तमानमा औघडनाथ मंदिरको नामबाट पनि जाना जाता है, बाट आरंभ हुआ था, जसलाई प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम, सिपाही विद्रोह र भारतीय विद्रोहको नामबाट पनि जानिन्छ ब्रितानी शासनको विरुद्ध एक सशस्त्र विद्रोह था। यह विद्रोह दो वर्षों तक भारतको विभिन्न क्षेत्रमा फैलियो। इस विद्रोहको आरंभ छावनी क्षेत्रमा सानो झड़पों तथा आगजनीबाट भएको थियो परन्तु जनवरी मास तक इसने एक बड़ा रुप ले लिया। विद्रोहको अन्त भारतमा ईस्ट इंडिया कम्पनीको शासनको समाप्तिको साथ हुआ, र पूरे भारतीय साम्राज्यमा ब्रितानी ताज को प्रत्यक्ष शासन आरंभ हो गया जो अगले ९० वर्षों तक चला। * शाहपीर मकबरा - यह मकबरा मुगलकालीन हो। यह मेरठको ओल्ड शाहपIर गेटको निकट अबस्थित छ। शाहपीर मकबरे को निकट ही लोकप्रिय सूरज कुंड अबस्थित छ। * हस्तिनापुर तीर्थ - हस्तिनापुर तीर्थ जैनहरुको लागी एक पवित्र स्थान मानिन्छ। यहांको मंदिर जैन तीर्थंकर शांतिनाथलाई समर्पित छ। ऐतिहासिक दृष्टिबाट जैनहरुको लागी यस स्थानको विशेष महत्व छ क्योंकि जैनहरुको तेश्रो तीर्थंकर आदिनाथ ने यहां 400 दिन को उपवास रखा था। इस मंदिरको संचालन श्री हस्तिनापुर जैन श्वेतांबर तीर्थ समिति द्वारा गरिन्छ। * जैन श्वेतांबर मंदिर - मेरठ जिल्लाको हस्तिनापुरमा स्थित जैन श्वेतांबर मंदिर तीर्थंकर विमल नाथलाई को समर्पित छ। एक ऊंचे चबूतरे मा उनको आकर्षक प्रतिमा स्थापित छ। मंदिरको चारों किनारे चार कल्याणकको प्रतीक छ। हस्तिनापुर मेरठबाट 30 किमी. उत्तर-पर्वमा स्थित छ। * रोमन कैथोलिक चर्च - सरधाना स्थित रोमन कैथोलिक चर्च अपनी खूबसूरत कारीगरीको लागी चर्चित छ। मैरी को समर्पित इस चर्चको डिजाइन इटालिक वास्तुकार एंथनी रघेलिनी ने तैयार किया था। 1822 मा इस चर्च को बनाउने लागत 0.5 मिलियन रूपये थी। भवन निर्माण साम्रगी जुटाउनको लागी छेउछाउमा उत्खनन गरिएको थियो। उत्खनन भएको भाग पछि गएर दुई तालमा परिणत भयो। * सेन्ट जॉन चर्च - 1819 मा यस चर्च को ईस्ट इंडिया कंपनीको तर्फबाट चेपलिन रेव हेनरी फिशर ने स्थापित किया था। इस चर्चको गणना उत्तर भारतको सबभन्दा प्राचीन चर्चहरुमा गरिन्छ। इस विशाल चर्चमा दस हजार मानिसहरु बस्न सक्ने क्षमता छ। * नंगली तीर्थ - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठको नंगली गाँउमा स्थित छ। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराजको समाधिको कारणबाट लोकप्रिय छ। मुख्य सड़कबाट तीर्थ तक 84 मोड़ छ जो चौरासी लाख योनिहरुको मुक्तिको प्रतीक हो। देशको विविध हिस्साबाट श्रद्धालु यहां आउदछन। * सूरज कुंड - इस पवित्र कुण्डको निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लाल ने 1714 ई. मा गराएका थिए। प्रारंभमा अबु नाला बाट यस कुण्डलाई जल प्राप्त होता था। वर्तमानमा गंग नहरबाट यसलाई जल प्राप्त हुदछन। सूरज कुण्डको आसपास अनेक मन्दिर बनेको छ जसमा मनसा देवी मंदिर र बाबा मनोहर नाथ मंदिर प्रमुख छ। ये मंदिर शाहजहाँको कालमा बनेको थियो। * जामा मस्जिद - कोतवालीको निकट स्थित इस मस्जिदको यह निर्माण 11वीं शताब्दीमा करवाया गया था। * द्रोपदीको चुल्लो - द्रोपदीको चुल्लो हस्तिनापुरमा बरगंगा नदीको तटमा अबस्थित छ। मानिन्छ कि महाभारत कालमा इस स्थानमा द्रोपदीको चुल्लो थियो। * हस्तिनापुर अभयारण्य - इस अभ्यारण्यको स्थापना 1986 मा गरिएको थियो। 2073 वर्ग किमी. को क्षेत्रमा फैले इस अभ्यारण्यमा मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुहरुको अलावा पक्षिहरुको अनेक प्रजातिहरु देख्न सकिन्छ। नंवबरबाट जूनको समय यहां आउने सबभन्दा उपयुक्त मानिन्छ। अभ्यारण्यको एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर र ज्योतिबा फुले नगरको अन्तर्गत पर्दछ। == आवागमन == ;वायु मार्ग [[पंतनगर विमानस्थल]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठको निकटतम एयरपोर्ट हो। पन्तनगरको एयरपोर्ट मेरठबाट 62 किमी. को दूरीमा स्थित छ। ;रेल मार्ग मेरठ जंकशन देशको प्रमुख शहरहरुबाट अनेक ट्रेनहरुको माध्यमबाट जोडिएको छ। दिल्ली, जम्मू, अंबाला, सहारनपुर आदि स्थानहरुबाट सजिलोसंग मेरठ पुग्न सकिन्छ। ;सड़क मार्ग उत्तर प्रदेश र आसपासको राज्यको अनेक शहरहरुबाट मेरठ सड़क मार्ग द्वारा जोडिएको छ। राज्य परिवहन निगमको नियमित बस अनेक शहरहरुबाट मेरठको लागी निस्कन्छ। अह्क्स्र्फ्ज्क्लह्स्ग्क्ज्ल्हग्द्स्फ्ग्ज्क्ल्हद्ल्फ्ज्क्घल्द्फ्क्ज्ग्द्फ्ग्द्स्फ्स्द्फ् == अन्य तथ्य == * [[21 दिसंबर]], [[2005]], को मेरठ राष्ट्रीय समाचारको झलकमा थियो, जब पुलिस ने सार्वजनिक रूपबाट हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देशको कई भागहरुमा सांस्कृतिक रूपबाट अस्वीकृत तथा अभद्र हो। यह '''आप्रेशन मजनूं''' को अन्तर्गत थियो। यसको अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थे। हालांकि यसपछी स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली। * मेरठको माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनीको भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े र बघ्घियां चलाता था; को एक अंग्रेज़ अधिकारीको साथ रेसमा हराए पछी अभद्र व्यवहारको आरोप लगाकर कोड़े लगाये गये थे। * 1940 को दशक में, मेरठको सिनेमाघरहरुमा ब्रिटिश राष्त्रगान बजेको समय हिलना निषेध था। * [[2006]] मा [[2006 मेरठ अग्नि कांड|एक अग्नि कांड]] मा 225 (आधिकारिक घोषित) मानिसहरु मारिएका थिए, जब विक्टोरिया पार्कमा लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेलाको मण्डपमा आगो लाग्यो। अन्य सूत्रहरुको अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। यसको कुछ समय बाद ही, यहाँको एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉलमा पनि आगो लागेको थियो। * मेरठको प्रसिद्ध क्रीड़ा सामान (खासकर क्रिकेटको ब्याट) विश्व भरिमा प्रयोग हुदछ। * मेरठ को भारतको क्रीड़ा राजधानी भनिन्छ। * यहाँको ऐतिहासिक [[नौचंदी मेला]] हिन्दू – मुस्लिम एकताको प्रतीक हो। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) को मंदिर एक अर्कोको नजिकै अबस्थित छ। मेलाको दौरान मंदिरको घण्टको साथ अज़ान को आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि दिदछ। * मेरठको कैंचियां पुराने जमाना देखी नै अति प्रसिद्ध रहेको छ। == विस्तृत पठन == * ''सर्विस एण्ड एड्वेंचर विद खाकी रेसालाह; या मेरठ वॉलंटियर हॉर्स, ड्यूरिंग म्यूटिनी ऑफ 1857-58'', द्वारा रॉबर्ट हैनरी वॉल्लेस डनलप, प्रका. आर. बैंटले, [[1858]]. * ''द चैप्लेन्स नैरेटिव ऑफ द सेइज ऑफ देह्ली: फ्रॉम द आउटब्रेह ऍट मेरठ टू द कैपचर ऑफ देल्ही, द्वारा: जॉन एड्वर्ड व्हार्टन रॉट्टन. प्रका. स्मिथ एल्डर, 1858. * ''द म्यूटिनी आउटब्रेक ऐट मेरठ इन 1857'', द्वारा: जूलियन आर्थर ब्यूफोर्ट पाल्मर. कैम्ब्रिज युनिवर्सिटी प्रेस, 1966. ISBN 0-521-05901-1. * ''म्यूटिनी इन मेरठ'', द्वारा: विवियन स्टुअर्ट. ऐडन एल्लिस प्रकाशन, 1991. ISBN 0-85628-210-3. == इन्हें भी देखें == * [[1857 का प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] * [[2006 में मेरठ की आग]] * [[मेरठ जिला]] * [[मेरठ मंडल]] * [[मेरठ का प्रकाशन उद्योग]] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियां == * [http://meerut.nic.in/ मेरठ शहर की आधिकारिक वेबसाइट] * [http://meerutdistrict.com/ मेरठ जिले की आधिकारिक वेबसाइट] * [http://meerutup.tripod.com/ ब्रिटिश काल का मेरठ शहर] *[http://mail.sarai.net/pipermail/deewan/2007-August/000695.html मेरठ काो प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] * [[2006 मा मेरठको आगो]] * [[मेरठ जिल्ला]] * [[मेरठ मंडल]] * [[मेरठ को प्रकाशन उद्योग]] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियां == * [http://meerut.nic.in/ मेरठ शहरको आधिकारिक वेबसाइट] * [http://meerutdistrict.com/ मेरठ जिल्लाको आधिकारिक वेबसाइट] * [http://meerutup.tripod.com/ ब्रिटिश कालको मेरठ शहर] *[http://mail.sarai.net/pipermail/deewan/2007-August/000695.html मेरठको प्रकाशन उद्योग, भाग - १] <!--start of Navigation boxes--><br clear=all> {{भारतको मिलियन+ शहर}} {{उत्तर प्रदेश }} <!--end of Navigation boxes--> [[श्रेणी:मेरठ]] [[श्रेणी:1857 को विद्रोहको स्थान]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेशको शहर]] [[bpy:মীরুট]] [[ca:Meerut]] [[de:Meerut]] [[en:Meerut]] [[eo:Merath]] [[es:Meerut]] [[fa:مرتا]] [[fi:Meerut]] [[fr:Meerut]] [[gu:મેરઠ]] [[he:מיראט]] [[id:Meerut]] [[it:Meerut]] [[ja:メーラト]] [[ko:메루트]] [[lt:Miratas]] [[ml:മീററ്റ്]] [[mr:मेरठ]] [[ne:मेरठ]] [[new:मीरट]] [[nl:Meerut]] [[no:Meerut]] [[pam:Meerut]] [[pl:Meerut (miasto)]] [[pnb:میرٹھ]] [[pt:Meerut]] [[ro:Meerut]] [[ru:Мератх]] [[sa:मेरठ]] [[sv:Meerut]] [[ta:மீரட்]] [[te:మీరట్]] [[tl:Meerut]] [[uk:Мірут]] [[vi:Meerut]] [[war:Meerut]] [[zh:密拉特]] All content in the above text box is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike license Version 4 and was originally sourced from https://ne.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=285835.
![]() ![]() This site is not affiliated with or endorsed in any way by the Wikimedia Foundation or any of its affiliates. In fact, we fucking despise them.
|