Difference between revisions 285835 and 285999 on newiki

{{Infobox Indian Jurisdictions
|native_name = मेरठ
|other_name = میرٹھ </br> Meerut
|nickname=भारतको खेल राजधानी
|type = महानगर
|district = [[मेरठ जिल्ला]] 
|division = मेरठ
|latd = 28.99
|longd = 77.70 
|locator_position = right 
|state_name = उत्तर प्रदेश
|leader_title = [[महापौर]]
|leader_name = ⏎
⏎
|altitude = 219 
|population_as_of = 2009
|population_total = 1,365,086 
|population_density = 419 
|area_magnitude = 
|area_total = 
|area_telephone = 0121 
|postal_code = 2500xx 
|vehicle_code_range = UP-15 
|website = http://meerut.nic.in/ 
|footnotes = 
}}
'''मेरठ''' ([[अंग्रेजी]]: Meerut, [[उर्दु]]: میرٹھ) [[भारत]] को [[उत्तर प्रदेश]] राज्यको एक महानगर हो| यहाँ नगर निगम कार्यरत छ| यहो प्राचीन नगर [[दिल्ली]] बाट ७२ कि.मी. (४४ मील) उत्तर पूर्वमा स्थित छ| मेरठ राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र (ऍन.सी.आर) को हिस्सा हो। यहाँ भारतीय सेनाको एक छावनी पनि छ| 

== नामको इतिहास ==
[[रामायण]] को राक्षस राज [[रावण]] को पत्नी [[मंदोदरी]] मेरठको थिईन| मंदोदरी को पिता [[मय दानव]] थेिए, जो राक्षसहरुको वास्तुकार भी थेपनि थिए| यिनैको नाममा यसको प्राचीन नाम '''मयराष्ट्र''' थाियो, जो समयको साथ बिगड कर मेरठ हो गयाभयो|

== इतिहास ==
सन् १९५० मा यहाँबाट २३ मील उत्तर-पूर्वमा स्थित एक स्थल ''विदुर को टीला'' को पुरातात्विक उत्खननबाट ज्ञात हुआभयो, कि यहो शहर प्राचीन नगर [[हस्तिनापुर]] को अवशेष हो, जो '''[[महाभारत]] ''' कालमा  [[कौरव]] राज्यको राजधानी थीियो। <ref name=off>[http://meerut.nic.in/tourist.htm पर्यटन स्थल - विदुर-को-टीला] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट</ref>, यह बहुतो धेरै पहिले [[गंगा]] नदीको बाढिमा बगेको थियो| <ref name=imp/> एक अन्य किवदन्तीको अनुसार [[रावण]] को श्वसुर [[मय दानव]] को नाममा यहाँको नाम मयराष्ट्र पड़ाभयो, जस्तो की [[रामायण]] मा  वर्णित छ। <ref>[http://meerut.nic.in/ Homepage] ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट.</ref>.

[[चित्र:6thPillarOfAshoka.JPG|left|thumb| छठी शताब्दी को बालुपत्थर बाट बनेको  [[Pillars of Ashoka|अशोक स्तंभ]] को एक अंश जसमा अशोक नले [[ब्राह्मी]] लिपिमा राज्यादेश खुदवाये थेआधिकारिक घोषणा खोदेका थिए, मूलतः मेरठमा प्राप्त भएको थियो र अहिले [[ब्रिटिशेलायती संग्राहलय]] मा राखिएको छ।]]

मेरठ [[मौर्य वंश|मौर्य सम्राट]] [[अशोक]] को कालमा ([[273 इ.पु.]] देखी [[232 इ.पु.]]) [[बौद्ध धर्म]] को केन्द्र रहाथियो, जसको निर्माणको अवशेष जामा मस्जि़दको निकट वर्तमामा प्राप्त भएको छ|
<ref name=brit/> [[दिल्ली]] को [[बाड़ा हिन्दू राव अस्पताल]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] को निकट अशोक स्तंम्भ, [[फिरोज़ शाह तुगलक]] ([[1351]] – [[1388]]) द्वारा दिल्ली ला्या गया थाईएको थियो।
<ref name=imp/><ref>[http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm अशोक स्तंभ]</ref>, पछी यो [[1713]] मेंा, एक बम धमाकामा ध्वंस हो गयाभयो, एवं [[1867]] मा जीर्णोद्धार किया गयागरियो| <ref>[http://www.indiaprofile.com/tourist-attractions/delhi/ashokan-pillar/index.html अशोक स्तंभ जीर्णोद्धार]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 अशोक स्तम्भको स्थिति] ''[[विकिमैपिया]]''.</ref>. 

पछी [[मुगल सम्राट]] [[अकबर]] को काल मेंमा, (1556-1605), यहां तामाको सिक्काको टकसार थियो| <ref name=brit>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 मेरठको निकट समतल इलाकामा स्थित हिन्दू मंन्दिर] ''[[ब्रिटिश पुस्तकालय]]''.</ref>.

[[ग्यारहवींएघारौ शताब्दी]] मेंा, जिल्लाको दक्षिण-पश्चिमी भाग, [[बुलंदशहर]] को दोर –राजा '''हर दत्त''' द्वारा शासित था, जिसनियो, जसले एक किल्ला बनवायााउन लगाए, जसको [[आइन-ए-अकबरी]] मा उल्लेख पनि छ, व अपनीउनी आफ्नो शक्ति हेतु प्रसिद्ध रहाथिए<ref>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_270.gif Meerut City] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 264.</ref>| पछि उनी [[महमूद गज़नी]] द्वारा [[1018]] मा पराजित हुआभयो| हालांकि शहरमा पहला बड़ािलो ठुलो आक्रमण [[मुहम्मद गोरी]] द्वारा [[1192]] मा भयो, जब उनको जनरल [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] नले शहरमा हमला गरेको शहरको अधिकांश हिन्दू मंन्दिरों कोहरुलाई मस्जिदों मा परिवर्तन गरिदिए| <ref name=imp>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif  मेरठ जिला - इतिहास] ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 254-255.</ref> यसबाट खराब सहरको भाग्य अभी आगे खड़ा थाियो, जब [[तैमूर लंग]] नले [[1398]] मा आक्रमण गरे, जसबाट राजपूतों नहरुले कड़ीा टक्कर दीिए| यहो [[लोनी]] को किल्लामा भयो, जहां उन्होंनीहरुले दिल्लीको सुल्तान महमूद [[तुगलक]] संग पनि युद्ध कियागरे| परंतु अन्ततः वे सब हार गये, र पछि सभीबै '''एक लाख युद्ध बंदी मारि दिए घाट उतार दिये गये'''| यहो [[तैमूर लंग]] को अपनेआफ्नो उल्लेख [[तुज़ुक-ए-तैमूरी]] मा पाईन्छ| <ref>[http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm दिल्ली बिजयको तैयारी …] माल्फुज़त-ए-तैमूरी, या [[तुज़ुक- ए-तैमूरी]] (तैमूरको आत्मकथा), द्वारा: [[तैमूर लंग]],  "[[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877.</ref>। त्यस पछी, उनी दिल्लीमा आक्रमण करने आगे बढ़ गयागर्न अगाडी बढे, जहां उसनले फिरेरी स्थानीय मानिसहरुको हत्याकाण्ड कियागरे, व वापस मेरठमा हमला बोला, जहां तब एक अफगन मुख्यको शासन थाियो| उसनले नगर कोलाई दुई दिनमा कब्ज़ा कियागरे, जसमा विस्तृत विनाश सम्मिलित थाियो, र आगाडी उत्तर तर्फ बढ़यो| <ref name=imp/>

=== प्रथम स्वतंत्रता संग्राम ===
मेरठको नाम ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंम्पनी]] को विरुद्ध [[१८५७ को प्रथम स्वतंत्रता संग्राम|1857 को प्रथम स्वतंत्रता संग्राम]] को लागी पनि प्रसिद्ध छ| <ref>[http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html The Sepoy War of १८५७: Mutiny or First Indian War of Independence?].</ref> प्रसिद्ध नारा ''' दिल्ली चलो''' पहली बार यहींबाट दिईएको थियो| मेरठ छावनी नै त्यो स्थान हो, जहाँ [[हिन्दू]] र [[मुस्लिम]] सैनिकों को बन्दूक दी गयीं, जसमा जानवरहरुको खालबाट बनी गोलियां डालनी पड़तीं थीं, जिन्हें मुखबाट खोलना पड़ता थार्दथ्यो| यसबाट हिन्दुओं व मुसलमानहरुको धार्मिक भावना आहत हुई, क्योंकि वह जानवरको बोसो गाई वा सुगुरको थियो| गाय हिन्दुहरुको लागी पवित्र छ, र सूअर मुसलमानहरुको लागी अछूत पशु हो|
 
मेरठ अन्तर्राष्ट्रीय प्रसिद्धिमा आया, जब 1857 को विद्रोह हुआभयो| [[२४ अप्रैल]],[[१८५७]] को; तृतीय अश्वारोही सेनाको 90 मध्ये 85 टुकड़ियों नहरुले गोलियों को उने तक से मना कर दिया| उन्हें कोर्ट-मार्शल पछी दस वर्षको कारावस मिला| यस विद्रोहमा नै, ब्रिटिश जुए बाट मुक्ति पाउने पहिलो चिंगारी भड़क उठी, जसमा शहरी जनताको पूरा समर्थन मिला|
 
मेरठमा नै [[मेरठ षड्यंत्र मामला]], [[मार्च]] [[१९२९]] मा हुआभयो| यसमा कई व्यापार संघों को तीन अंग्रेज़ों समेत गिरफ्तार किया गयागरिएको थियो, जो भारतीय रेलवेको हड़ताल कगराउने वालेा थेिए| यसमा इंग्लैंडको सीधा ध्यान गयाो, जसबाट वहाको मैन्चेस्ट्र स्ट्रीट थियेट्स्र ग्रुप ने अपनेले आफ्नो “रड मैगाफोन” नामको नाटकमा दिेखायाए, जसमा कोलोनाइज़ेशन व औद्योगिकरणको हानिकारक प्रभाव दिखाये गये थे|</ref>

== भूगोल ==
मेरठको भौगोलिक स्थिति {{coor d|28.98|N|77.7|E|}}<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Meerut.html फॉलिंग रेन जीनोमिक्स, इन्क - मेरठ] हो|</ref> यहाँको औसत ऊंचाई 219&nbsp;[[मीटर]] (718&nbsp;[[फुट (लम्बाईको इकाई)|फीट]]) छ|

निकटवर्ती शहर हुन: [[राजधानी दिल्ली]], [[रुड़की]], [[देहरादून]], [[अलीगढ़]], [[नौयडा]],[[गाजीयाबाद]] इत्यादि|

== जनसांख्यिकी ==
मेरठ शहर हीनै [[मेरठ जिल्ला]] को मुख्यालय हो, जसमा 1,025 गाम्व भि सम्मिलित छ| <!-- Meerut City is also the headquarters of [[Meerut District|Meerut]] [[Districts of India|district]] which consists of 1,025 villages with a population of around (3.44 [[million]]) according to the 1991 census. Males constitute 53% of the population and females 47%. Meerut has an average literacy rate of 58%, lower than the national average of 59.5%: male literacy is 64%, and female literacy is 52%. In Meerut, 14% of the population is under 6 years of age. -->

{| class="wikitable"
|+जिल्लाको जनसंख्या  
|-
! जिला|| पुरुष|| स्त्री|| कुल
|-
| शहरी || align="right" | 681,209 || align="right" | 595,348 || align="right" | 1,276,557
|-
| ग्रामीण || align="right" | 1,180,533|| align="right" | 990,822 || align="right" | 2,171,355
|-
| कुल || align="right" | 1,861,742 || align="right" | 1,586,170 || align="right" | 3,447,812
|}

मेरठमा भारतको मुख्य शसहरों मेंहरुमा, सर्वाधिक मुस्लिम जनसंख्या छ, जो 45% को लगभग छ। यहांको ईसाई संख्या भीपनि ठीक ठाक छ। मेरठ 1987 को सांप्रदायिक दंगों ाको स्थली भी रहा थापनि रहेको थियो। 
देखेँ: 
* [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=155&Itemid=66 सांप्रदायिक दहशत बाट मुक्ति, बीस वर्ष बाद]
* [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=889&Itemid=58 बीसवीं वर्षगांठमा भीपनि जज नले हाशिमपुरा काण्डको पीड़ितों को नकारा]

== उद्योग ==
मेरठको सर्राफा [[एशिया]] को नंबर एकको व्यवसाय बाजार छ... सुन को बारेमा कहें तो। मेरठ शहर धेरै किसिमको उद्योगहरुको लागी प्रसिद्ध छ। मेरठमा निर्माण व्यवसायमा खूब तेजी आएको छ, जैसा कि देखीन्छ- शहरमा कई ऊंची इमारतेम, शॉपिंग परिसर एवं अपार्टमेन्ट्स छ। 
मेरठ भारतको शेहेरों मा क्रीड़ाखेलकुद सामग्रीको सर्वोच्च निर्माताहरु मध्ये एक हो। साथ हीै वाद्य यन्त्रहरुको निर्माणमा यो अव्वल स्थानमा छ। मेरठमा यू.पी.एस.आइ.डी.सी को दो औद्योगिक क्षेत्र छ, एक परतापुरमा  एवं एक उद्योग पुरम में।<ref name=upsidc1>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref><ref name=upsidc2>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 April 2011}}</ref> मेरठमा केहि प्रसिद्ध फर्मसुटिकल कम्पनिहरु पनि छ, जस्तो पर्क फार्मास्यूटिकल्स लिमिटेड, मैनकाईंड फर्मा एवं बैस्टोकैम।

आयकर विभाग द्वारा संकलित आंकडाहरुको अनुसार, मेरठ नले वर्ष २००७-०८ मा नै १०,०८९ करोड़ रुपये, राष्ट्रीय कोषमा दिएको छ, जो [[लखनऊ]], [[जयपुर]], [[भोपाल]], [[कोच्चि]] एवं [[भुवनेश्वर]] भन्दा धेरै बढी छ। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms मेरठ कर दिने शहरहरुको गन्तीमा नौंवें स्थान ]</ref>

== मीडिया ==
मेरठ एक महत्वपूर्ण ''मास मीडिया'' केन्द्र बन्दै गहिर्हेको छ। देशको विभिन्न क्षेत्रबाट पत्रकार व जर्नलिस्ट यहां कार्यरत छन। हाल ही मेंै, कई समाचार चैनलों नहरुले अपराधमा केन्द्रित कार्यक्रम दिखानेउन् आरंभ गरेका छन। क्योंकि मीडिया केन्द्र मेरठमा स्थित हैं, तो शहर को राष्ट्रीय स्तरमा अच्छा प्रचार भई रहेको छ। नगरमा हाल के वर्षहरुमा कानून व्यवस्थाको स्थिति धेरै सुध्रिएको छ। यसमा मीडियाको धेरै ठुलो योगदान छ। 

मेरठ वेब मीडिया का भीको पनि मुख्य केंद्र बन्दै गहिरहेको छ मेरठमा एक्सएन व्यू न्यूज, [http://adlive.tk/ आँखों देखी लाइव] र कई अन्य वेब मीडिया चैनल मौजूद छ ।

== शिक्षा ==
नगरमा कुल चार विश्वविद्यालय हैं, [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय मेरठ|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]], [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]], [[शोभित विश्वविद्यालय]] एवं [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]]। यसको अलावा नगरमा केहि अन्य महाविद्यालय एवं विद्यालय छ।

== पौराणिक महत्व ==
* [[महाभारत]] मा वर्णित लाक्षागृह, जो [[पांडव|पांडवों]] को जीवित जलाउने हेतुउदेश्यले [[दुर्योधन]] नले तैयार करवायतयार गराएका थािए, यहीं नजिकै '''वार्णावत''' (वर्तमान बरनावा) मा स्थित थाियो। यहो मेरठ-[[बड़ौत]] मार्गमा  पर्दछ।

* [[रामायण]] मा वर्णित [[श्रवण कुमार]] नले अपने बूढ़े माता पिता कोआफ्ना बुढा आमा बुबालाई तीर्थ यात्रा कगराने ले जा रहउन लगिरहेका थािए। वे दोनों एक कांवड़ मा बैठे थे। यहीं आकएर , श्रवण कुमार नले प्यासको कारण, उन्हेंीहरुलाई जमीनमा रखा, व बर्तन लेकाखे, र भाडा लिएर सरोवरबाट जल लेने गयािन गए। उनको बर्तनभाडाको पाने में आवाज को सुनकर, आखेट हेतुशिकारको उदेश्यले निकलेका महाराजा [[दशरथ]] नले उनलाई जानवर समझ क्झेर तीर चला दियाए, जसबाट उनी मारिए। उनको दुःखमा नै उनको आमाता पिता तड़प तड़प कर मर गये, व मरते हुए, उन्होंन बुबा तड्पेर मरे, उनीहरु मर्दाको अबस्थामा, उनीहरुले दशरथ कोलाई शाप दियाए, कि जिस प्रकार हम अपनेामी आफ्नो पुत्र वियोगमा मरि रहे हैं, उसी प्रकार तुम भि अपने पुत्रको वियोगमा मरोगे। र वैसा ही हुआ भीका छौ, त्यसै प्रकार तिमी पनि आफ्नो पुत्रको वियोगमा मारिने छौ। र त्यस्तै भयो पनि
* मेरठलाई दैत्यराज [[रावण]] को ससुराल पनि मानिन्छ।
* मेरठ को पूर्वमा [[मयराष्त्र]] कहा जाता थाभनिनथ्यो, जो कि [[मय दानव]] को नगरी थीियो। मय दानव दैत्यों को वास्तुकार रहेका थािए। उसने हीनले नै तीन पुरों (त्रिपुर) को निर्माण कियगरेका थािए।

== नौचंदी मेला ==
{{main|नौचन्दी मेला}}
यहाँको ऐतिहासिक नौचंदी मेला [[हिन्दू]] – मुस्लिम [[एकता]] को प्रतीक हो। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) को मंन्दिर अर्को दोश्रोको नजिकै अबस्थित छ। मेलाको दौरान मंन्दिरको घण्टको साथ अज़ानको आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि दिदछ।
यहो मेला चैत्र महिनाको [[नवरात्रि]] त्यौहार भन्दा एक सप्ताह पहिले देखी लाग्दछ।  लगभग [[होली]] को एक सप्ताह पछे। र एक माह तक चल्दछ।

== पर्यटन स्थल ==
* पांण्डव किल्ला - यहो किल्ला मेरठको [[बरनावा]] मा स्थित छ। महाभारतसंग संबंध रखने वाले इाक्ने यस किल्लामा अनेक प्राचीन मूर्तिहरु देख्न सकिन्छ। भनिन्छ कि यहो किल्ला पांडवों नण्डवहरुले बनवायाएका थािए। दुर्योधन नले पांडवों कोण्डवहरुलाई उनको आमां सहित यहां जिउदै जलाउने षडयंत्र रचेका था लेकिनिए तर वे एक भूतिगत बाटो बाट बच निकले थे।

* शहीद स्मारक - शहीद स्मारक उनति बहादुरों कोहरुमा समर्पित है, जिन्होंनसले देशको लागी 1857 मा "प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम" को लागी अपनेआफ्नो प्राणों को आहुति दे दीिए। संगमरमरबाट बनेको यहो स्मारक लगभग 30 मीटर अग्लो छ। 1857 को भारतीय विद्रोह मेरठ छावनी स्थिति काली पलटन मंन्दिर, जसलाई वर्तमानमा औघडनाथ मंन्दिरको नामबाट पनि जाना जाता हैिन्छ, बाट आरंभ हुआ थाभएको थियो, जसलाई प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम, सिपाही विद्रोह र भारतीय विद्रोहको नामबाट पनि जानिन्छ ब्रितानी शासनको विरुद्ध एक सशस्त्र विद्रोह थाियो। यहो विद्रोह दो वर्षों तक भारतको विभिन्न क्षेत्रमा फैलियो। इयस विद्रोहको आरंभ छावनी क्षेत्रमा सानो झड़पों तथा आगजनीबाट भएको थियो परन्तु जनवरी मास तक इसनहिना सम्म यसले एक बड़ाठुलो रुप ले लियाो। विद्रोहको अन्त भारतमा ईस्ट इंडिया कम्पनीको शासनको समाप्तिको साथ हुआभयो, र पूरे भारतीय साम्राज्यमा ब्रितानी ताेलायती श्रीपेज को प्रत्यक्ष शासन आरंभ हो गयाभयो जो अगले ९० वर्षों तक चला।

* शाहपीर मकबरा - यहो मकबरा मुगलकालीन हो। यहो मेरठको ओल्ड शाहपIर गेटको निकट अबस्थित छ। शाहपीर मकबरे को नजिकट हीै लोकप्रिय सूरज कुंड अबस्थित छ।

* हस्तिनापुर तीर्थ - हस्तिनापुर तीर्थ जैनहरुको लागी एक पवित्र स्थान मानिन्छ। यहांको मंन्दिर जैन तीर्थंकर शांतिनाथलाई समर्पित छ। ऐतिहासिक दृष्टिबाट जैनहरुको लागी यस स्थानको विशेष महत्व छ क्योंकि  जैनहरुको तेश्रो तीर्थंकर आदिनाथ नले यहां 400 दिन को उपवास रखाखेका थािए। इयस मंन्दिरको संचालन श्री हस्तिनापुर जैन श्वेतांबर तीर्थ समिति द्वारा गरिन्छ। 

* जैन श्वेतांबर मंन्दिर - मेरठ जिल्लाको हस्तिनापुरमा स्थित जैन श्वेतांबर मंन्दिर तीर्थंकर विमल नाथलाई को समर्पित छ। एक ऊंचे चबूतरे मा उनीहरुको आकर्षक प्रतिमा स्थापित छ। मंन्दिरको चारोंै किनारेा चार कल्याणकको प्रतीक छहो। हस्तिनापुर मेरठबाट 30 किमी. उत्तर-पर्वमा स्थित छ।

* रोमन कैथोलिक चर्च - सरधाना स्थित रोमन कैथोलिक चर्च अपनीआफ्नो खूबसूरत कारीगरीको लागी चर्चित छ। मैेरी कोलाई  समर्पित इयस चर्चको डिजाइन इटालिक वास्तुकार एंथनी रघेलिनी नले तैयार कियगरेका थािए। 1822 मा इयस चर्च को बनाउने लागत 0.5 मिलियन रूपये थीैया थियो। भवन निर्माण साम्रगी जुटाउनको लागी छेउछाउमा उत्खनन गरिएको थियो। उत्खनन भएको भाग पछि गएर दुई तालमा परिणत भयो।

* सेन्ट जॉन चर्च - 1819 मा यस चर्च को ईस्ट इंडिया कंपनीको तर्फबाट चेपलिन रेव हेनरी फिशर ने स्थापित किया था। इस चर्चको गणना उत्तर भारतको सबभन्दा प्राचीन चर्चहरुमा गरिन्छ। इस विशाल चर्चमा दस हजार मानिसहरु बस्न सक्ने क्षमता छ।

* नंगली तीर्थ - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठको नंगली गाँउमा स्थित छ। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराजको समाधिको कारणबाट लोकप्रिय छ। मुख्य सड़कबाट तीर्थ तक 84 मोड़ छ जो चौरासी लाख योनिहरुको मुक्तिको प्रतीक हो। देशको विविध हिस्साबाट श्रद्धालु यहां आउदछन।

* सूरज कुंड - इस पवित्र कुण्डको निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लाल ने 1714 ई. मा गराएका थिए। प्रारंभमा अबु नाला बाट यस कुण्डलाई जल प्राप्त होता था। वर्तमानमा गंग नहरबाट यसलाई जल प्राप्त हुदछन। सूरज कुण्डको आसपास अनेक मन्दिर बनेको छ जसमा मनसा देवी मंदिर र बाबा मनोहर नाथ मंदिर प्रमुख छ। ये मंदिर शाहजहाँको कालमा बनेको थियो।

* जामा मस्जिद - कोतवालीको निकट स्थित इस मस्जिदको यह निर्माण 11वीं शताब्दीमा करवाया गया था। 

* द्रोपदीको चुल्लो - द्रोपदीको चुल्लो हस्तिनापुरमा बरगंगा नदीको तटमा अबस्थित छ। मानिन्छ कि महाभारत कालमा इस स्थानमा द्रोपदीको चुल्लो थियो।

* हस्तिनापुर अभयारण्य - इस अभ्यारण्यको स्थापना 1986 मा गरिएको थियो। 2073 वर्ग किमी. को क्षेत्रमा फैले इस अभ्यारण्यमा मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुहरुको अलावा पक्षिहरुको अनेक प्रजातिहरु देख्न सकिन्छ। नंवबरबाट जूनको समय यहां आउने सबभन्दा उपयुक्त मानिन्छ। अभ्यारण्यको एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर र ज्योतिबा फुले नगरको अन्तर्गत पर्दछ।

== आवागमन ==
;वायु मार्ग
[[पंतनगर विमानस्थल]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठको निकटतम एयरपोर्ट हो। पन्तनगरको एयरपोर्ट मेरठबाट 62 किमी. को दूरीमा स्थित छ।

;रेल मार्ग
मेरठ जंकशन देशको प्रमुख शहरहरुबाट अनेक ट्रेनहरुको माध्यमबाट जोडिएको छ। दिल्ली, जम्मू, अंबाला, सहारनपुर आदि स्थानहरुबाट सजिलोसंग मेरठ पुग्न सकिन्छ।

;सड़क मार्ग
उत्तर प्रदेश र आसपासको राज्यको अनेक शहरहरुबाट मेरठ सड़क मार्ग द्वारा जोडिएको छ। राज्य परिवहन निगमको नियमित बस अनेक शहरहरुबाट मेरठको लागी निस्कन्छ।

अह्क्स्र्फ्ज्क्लह्स्ग्क्ज्ल्हग्द्स्फ्ग्ज्क्ल्हद्ल्फ्ज्क्घल्द्फ्क्ज्ग्द्फ्ग्द्स्फ्स्द्फ्

== अन्य तथ्य ==
* [[21 दिसंबर]], [[2005]], को मेरठ राष्ट्रीय समाचारको झलकमा थियो, जब पुलिस ने सार्वजनिक रूपबाट हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देशको कई भागहरुमा सांस्कृतिक रूपबाट अस्वीकृत तथा अभद्र हो। यह '''आप्रेशन मजनूं''' को अन्तर्गत थियो। यसको अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थे। हालांकि यसपछी स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली।
* मेरठको माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनीको भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े र बघ्घियां चलाता था; को एक अंग्रेज़ अधिकारीको साथ रेसमा हराए पछी अभद्र व्यवहारको आरोप लगाकर कोड़े लगाये गये थे।
* 1940 को दशक में, मेरठको सिनेमाघरहरुमा ब्रिटिश राष्त्रगान  बजेको समय हिलना निषेध था।
* [[2006]] मा [[2006 मेरठ अग्नि कांड|एक अग्नि कांड]] मा 225 (आधिकारिक घोषित) मानिसहरु मारिएका थिए, जब विक्टोरिया पार्कमा लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेलाको मण्डपमा आगो लाग्यो। अन्य सूत्रहरुको अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। यसको कुछ समय बाद ही, यहाँको एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉलमा पनि आगो लागेको थियो।
* मेरठको प्रसिद्ध क्रीड़ा सामान (खासकर क्रिकेटको ब्याट) विश्व भरिमा प्रयोग हुदछ।
* मेरठ को भारतको क्रीड़ा राजधानी भनिन्छ।
* यहाँको ऐतिहासिक [[नौचंदी मेला]] हिन्दू – मुस्लिम एकताको प्रतीक हो। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) को मंदिर एक अर्कोको नजिकै अबस्थित छ। मेलाको दौरान मंदिरको घण्टको साथ अज़ान को आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि दिदछ।
* मेरठको कैंचियां पुरानेम्पनीको तर्फबाट चेपलिन रेव हेनरी फिशरले स्थापित गरेका थिए। यस चर्चको गणना उत्तर भारतको सबभन्दा प्राचीन चर्चहरुमा गरिन्छ। यस विशाल चर्चमा दस हजार मानिसहरु बस्न सक्ने क्षमता छ।

* नंगली तीर्थ - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठको नंगली गाँउमा स्थित छ। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराजको समाधिको कारणबाट लोकप्रिय छ। मुख्य सड़कबाट तीर्थ तक 84 मोड़ छ जो चौरासी लाख योनिहरुको मुक्तिको प्रतीक हो। देशको विविध हिस्साबाट श्रद्धालु यहां आउदछन।

* सूरज कुण्ड - यस पवित्र कुण्डको निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लालले 1714 ई. मा गराएका थिए। प्रारम्भमा अबु नाला बाट यस कुण्डलाई जल प्राप्त हुदथ्यो। वर्तमानमा गंग नहरबाट यसलाई जल प्राप्त हुदछ। सूरज कुण्डको आसपास अनेक मन्दिर बनेको छ जसमा मनसा देवी मन्दिर र बाबा मनोहर नाथ मन्दिर प्रमुख छ। यो मन्दिर शाहजहाँको कालमा बनेको थियो।

* जामा मस्जिद - कोतवालीको निकट स्थित यस मस्जिदको यो निर्माण ११ औं शताब्दीमा गराएका थिए। 

* द्रोपदीको चुल्लो - द्रोपदीको चुल्लो हस्तिनापुरमा बरगंगा नदीको तटमा अबस्थित छ। मानिन्छ कि महाभारत कालमा यस स्थानमा द्रोपदीको चुल्लो थियो।

* हस्तिनापुर अभयारण्य - यस अभ्यारण्यको स्थापना 1986 मा गरिएको थियो। 2073 वर्ग किमी. को क्षेत्रमा फैले यस अभ्यारण्यमा मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुहरुको अलावा पक्षिहरुको अनेक प्रजातिहरु देख्न सकिन्छ। नंवबरबाट जूनको समय यहां आउने सबभन्दा उपयुक्त मानिन्छ। अभ्यारण्यको एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर र ज्योतिबा फुले नगरको अन्तर्गत पर्दछ।

== आवागमन ==
;वायु मार्ग
[[पंतनगर विमानस्थल]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठको निकटतम एयरपोर्ट हो। पन्तनगरको एयरपोर्ट मेरठबाट 62 किमी. को दूरीमा स्थित छ।

;रेल मार्ग
मेरठ जंकशन देशको प्रमुख शहरहरुबाट अनेक ट्रेनहरुको माध्यमबाट जोडिएको छ। दिल्ली, जम्मू, अंबाला, सहारनपुर आदि स्थानहरुबाट सजिलोसंग मेरठ पुग्न सकिन्छ।

;सड़क मार्ग
उत्तर प्रदेश र आसपासको राज्यको अनेक शहरहरुबाट मेरठ सड़क मार्ग द्वारा जोडिएको छ। राज्य परिवहन निगमको नियमित बस अनेक शहरहरुबाट मेरठको लागी निस्कन्छ।

अह्क्स्र्फ्ज्क्लह्स्ग्क्ज्ल्हग्द्स्फ्ग्ज्क्ल्हद्ल्फ्ज्क्घल्द्फ्क्ज्ग्द्फ्ग्द्स्फ्स्द्फ्

== अन्य तथ्य ==
* [[21 दिसंबर]], [[2005]], को मेरठ राष्ट्रीय समाचारको झलकमा थियो, जब पुलिसले सार्वजनिक रूपबाट हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देशको कई भागहरुमा सांस्कृतिक रूपबाट अस्वीकृत तथा अभद्र हो। यो '''आप्रेशन मजनूं''' को अन्तर्गत थियो। यसको अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थिए। हालांकि यसपछी स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली।
* मेरठको माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनीको भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े र बघ्घियां चलाउदथ्ये; को एक अंग्रेज़ अधिकारीको साथ रेसमा हराए पछी अभद्र व्यवहारको आरोप लगाकर कोड़े लगाईएको थियो।
* 1940 को दशकमा, मेरठको सिनेमाघरहरुमा ब्रिटिश राष्त्रगान  बजेको समय हल्लिन निषेध थियो।
* [[2006]] मा [[2006 मेरठ अग्नि कांड|एक अग्नि कांड]] मा 225 (आधिकारिक घोषित) मानिसहरु मारिएका थिए, जब विक्टोरिया पार्कमा लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेलाको मण्डपमा आगो लाग्यो। अन्य सूत्रहरुको अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। यसको कुछ समय पछि नै, यहाँको एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉलमा पनि आगो लागेको थियो।
* मेरठको प्रसिद्ध खेलकुद सामान (खासकर क्रिकेटको ब्याट) विश्व भरिमा प्रयोग हुदछ।
* मेरठ को भारतको खेलकुद राजधानी भनिन्छ।
* यहाँको ऐतिहासिक [[नौचंदी मेला]] हिन्दू – मुस्लिम एकताको प्रतीक हो। हजरत बाले मियां को दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) को मन्दिर एक अर्कोको नजिकै अबस्थित छ। मेलाको दौरान मन्दिरको घण्टको साथ अज़ान को आवाज़ एक सांप्रदायिक अध्यात्मको प्रतिध्वनि दिदछ।
* मेरठको कैंचियां पुरानो जमाना देखी नै अति प्रसिद्ध रहेको छ।
 
== विस्तृत पठन ==
* ''सर्विस एण्ड एड्वेंचर विद खाकी रेसालाह; या मेरठ वॉलंटियर हॉर्स, ड्यूरिंग म्यूटिनी ऑफ 1857-58'', द्वारा रॉबर्ट हैनरी वॉल्लेस डनलप, प्रका. आर. बैंटले, [[1858]].
* ''द चैप्लेन्स नैरेटिव ऑफ द सेइज ऑफ देह्ली: फ्रॉम द आउटब्रेह ऍट मेरठ टू द कैपचर ऑफ देल्ही, द्वारा: जॉन एड्वर्ड व्हार्टन रॉट्टन. प्रका. स्मिथ एल्डर, 1858.
* ''द म्यूटिनी आउटब्रेक ऐट मेरठ इन 1857'', द्वारा: जूलियन आर्थर ब्यूफोर्ट पाल्मर. कैम्ब्रिज युनिवर्सिटी प्रेस, 1966. ISBN 0-521-05901-1.
* ''म्यूटिनी इन मेरठ'', द्वारा: विवियन स्टुअर्ट. ऐडन एल्लिस प्रकाशन, 1991. ISBN 0-85628-210-3.

== इन्हें भी देखेंयसलाई पनि हेर्नुहोस ==
* [[1857 को प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]]
* [[2006 मा मेरठको आगो]]
* [[मेरठ जिल्ला]]
* [[मेरठ मंडल]]
* [[मेरठ को प्रकाशन उद्योग]]

== संदर्भ ==
<references />

== बाहरी कड़ियां ==
* [http://meerut.nic.in/ मेरठ शहरको आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://meerutdistrict.com/  मेरठ जिल्लाको आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://meerutup.tripod.com/ ब्रिटिश कालको मेरठ शहर]
*[http://mail.sarai.net/pipermail/deewan/2007-August/000695.html मेरठको प्रकाशन उद्योग, भाग - १]
 
<!--start of Navigation boxes--><br clear=all>
{{भारतको मिलियन+ शहर}}
{{उत्तर प्रदेश }}
<!--end of Navigation boxes-->

[[श्रेणी:मेरठ]]
[[श्रेणी:1857 को विद्रोहको स्थान]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेशको शहर]]

[[bpy:মীরুট]]
[[ca:Meerut]]
[[de:Meerut]]
[[en:Meerut]]
[[eo:Merath]]
[[es:Meerut]]
[[fa:مرتا]]
[[fi:Meerut]]
[[fr:Meerut]]
[[gu:મેરઠ]]
[[he:מיראט]]
[[id:Meerut]]
[[it:Meerut]]
[[ja:メーラト]]
[[ko:메루트]]
[[lt:Miratas]]
[[ml:മീററ്റ്]]
[[mr:मेरठ]]
[[ne:मेरठ]]
[[new:मीरट]]
[[nl:Meerut]]
[[no:Meerut]]
[[pam:Meerut]]
[[pl:Meerut (miasto)]]
[[pnb:میرٹھ]]
[[pt:Meerut]]
[[ro:Meerut]]
[[ru:Мератх]]
[[sa:मेरठ]]
[[sv:Meerut]]
[[ta:மீரட்]]
[[te:మీరట్]]
[[tl:Meerut]]
[[uk:Мірут]]
[[vi:Meerut]]
[[war:Meerut]]
[[zh:密拉特]]