Difference between revisions 2030576 and 2030577 on ocwiki

{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
<!--Article redigit en lengadocian-->
'''Avicebron''' o '''Salamon ben Gabiròl''' foguèt un poèta e filosòf [[jusieu]] andalosin nascut a [[Malaga]] cap a 1021 e mòrt a [[Valéncia]] cap a 1058. 

== Biografia ==
Filh d'una familha [[Còrdoa|cordoesa]] qu'escapava de las revòltas que donèron fin al califat cordoés (per aquò, Ibn Ezra e Ibn Zakkuto l'apelan ''al-qurtubi'' 'lo cordoés', encara qu'el dins mantun poèma acrostic se definís coma ''al-malaqí'' 'de Malaga'), e orfanèl dempuèi fòrça jove, arribèt a [[Saragossa]], que s'i eduquèt. Son gèni poetic li valguèt l'emparament del mecènas Yequtiel ben Isaac, visir jusieu del rei Mundir II de la taifa de Saragossa. Avicebron se referís a Yekutiel ben Isaac coma "prince", "nasí de princes e sobeirans" e "senhor dels senhors", e li adreça una partida granda de sos poèmas mai eminents. Aqueste es un fragment elegiac de la mòrt de sòn mèstre Yequtiel ben Ishaq: 

::''Obsèrva lo solelh del crepuscul, roge, 
::''coma revestit d'un vel de porpra: 
::''va desvelhant los costats del nòrd e del sud, 
::''mentre cobrís d'escarlata lo ponent; 
::''abandona la tèrra nuda 
::''en cercant refugi dins l'ombra de la nuèch; 
::''alavetz lo cèl s'escuresís, coma 
::''se se cobrisse de dòl per la mòrt de Yequtiel.

En 1039, après los incidents arribats pendent lo còp d'Estat de Abd Allah ben Hakam contra Mundir II, que desroquèt la dinastia dels tujibies, Yequtiel èra estat assassinat e, après li dedicar sas [[elegia]]s mai bèlas (coma lo fragment anterior), Avicebron daissèt [[Saragossa]] e partiguèt a [[Granada]], a la recèrca d'un autre protector dins la persona d'un dels personatges pus notables e poderoses d'aquela epòca: [[Samuèl ibn Nagrella]]
visir de Badis ibn Habus, lo rei zirí de Granada. Foguèt preceptor de son filh Josèf e, malgrat l'origina comuna de lors familhas (las doas èran cordoesas e emigradas a Màlaga), lors relacions foguèron conflictivas, en arribant tanben a l'afrontament personal, per la rivalitat poetica e pel caractèr particular d'Avicebron, qu'Ibn Ezra ne diguèt: "Son gèni indomptable
lo portèt a injuriar los grands e a lor amplir d'otratges, sens lor perdonar lors defauts". Après demorar mantuna annada a Granada, causiguèt tornarmai de tornar a Saragossa. L'opinion positiva sus Ben Gabiròl per de cronicaires futurs coma Ibn Ezra, Al-Tulaituli, Al-Harizi, Ibn Daud, Ibn Parhon o Josef Qimhi, es pas una manifestacion de l'estima que recebèt de sos contemporanèus, ja qu'après la mòrt de Yequtiel, e sens l'emparament de Samuèl ibn Nagrella, l'afrontament amb sos correligionaris acabèt amb la promulgacion d'un ''herem'' o anatèma, e son expulsion de la comunautat ebrieva de Saragossa (1045) que i partiguèt tornarmai a l'exili. Sembla que se compliguèron pas sos desirs de partir a Sion, e i a pas de testimoniatges fisables sul darrièr periòde de sa vida. Ibn Zakkuto relata una legenda romantica de sa mòrt a Valéncia, per un poèta musulman gelós de sos poèmas, e qu'après son enterrament jos un figuièr, aquel faguèt los fruchs mai doces.

== Òbra ==
Foguèt autor de nombroses [[panegiric]]s e elegias, mas escriguèt de [[satira]]s e d'autoelògis, qu'èran de genres tipics entre los poètas arabis contemporanèus, mas non pas entre los ebrieus. Escriguèt tanben nombrosa [[poesia]] religiosa, que'n ressortís ''Keter Malkut (Corona del reialme)'', un poèma long de tendéncias misticas que supausa una sintèsi entre las cresenças tradicionalas jusievas e la filosofia neoplatonica, tot aquò adornat per una coneissença granda de l'[[astronomia]] aràbia. Compausèt tanben dos tractats celèbres en lenga [[arabi|aràbia]]. Lo primièr es de caractèr filosofic e foguèt traduch al [[latin]] coma ''Fons vitae (la fònt de la vida)''. Lo segond, lo ''Kitab islah al-ahlaq'', en [[ebrieu]] ''תיקון מידות הנפש, Tiqqun middot ha-nefes (La correccion dels caractèrs)'', de 1045, s'ocupa de l'[[etica]] e la [[morala]] e es d'orientacion ascetica. 

=== ''Fons Vitae'' ===
Son òbra mai celèbra es ''La fònt de la vida'' (en [[latin]] ''Fons Vitae''; en [[arabi]]: ''ينبوع الحياة Yanbu` al-hayat''; en [[ebrieu]]: ''מקו חיים Meqôr hayyîm''). Fa partida de la [[filosofia]] neoplatonica e se basa suls «Salms» XXXVI, 10. Aquesta òbra adòpta la forma d'un dialòg entre un mèstre e son discípol, e es devesida en cinc partidas: 

* La primièra partida es una explicacion preliminara de las nocions de forma e de matèria universala. 
* La segonda descriu la matèria esperituala sosjacent dins las formas corporalas. 
* La tresena demòstra l'existéncia de las substàncias simplas. 
* La quatrena s'ocupa de las formas e de las matèrias de las substàncias simplas. 
* La cinquena tracta sus las formas e matèrias universalas qu'existisson per elas-meteissas.

Ja qu'aquesta òbra a cap de referéncias suls tèxtes fondamentals del [[Judaïsme]] (de la ''[[Torà]]'' o ''Pentateuc'' o del [[Talmud]]), e pr'amor qu'es originàriament redigida en [[arabi]], Avicebron foguèt al començament considerat un filosòf musulman. Sa traduccion al [[latin]] per de monges franciscans jol nom de ''Fons Vitae'', venguèt tanben una referéncia per aquel òrdre e pel mond crestian en general.

=== Autras òbras d'Avicebron ===
* ''Diwan'' 
* ''Anaq'' 
* ''Sefer tiqqum middot ha-nefes'' 
* ''Sefer Meqor Hayyim'' 
* ''Sefer Mibhar ha-peninim''
* ''Keter Malkut''

[[Categoria:Sabents e escrivans d'Al Andalús]]
[[Categoria:Al Andalús]]
[[Categoria:Teologian josieu]]
[[Categoria:Filosòf josieu]]
[[Categoria:Poèta josieu]]delete}}