Difference between revisions 36296279 and 36307386 on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2013:04:26:Historia Mongolii}}

== Starożytność ==
Najwcześniejsze informacje o dziejach Mongolii pochodzą z chińskich [[kronika|kronik]].

W [[IV wiek p.n.e.|IV wieku p.n.e.]] na terenach zamieszkanych przez mongolskich, [[ludy tureckie|tureckich]] i [[Ludy tunguskie|tunguskich]] koczowników powstało silne państwo [[Xiongnu]], którego mieszkańcy przez wielu naukowców uważani są za przodków [[Hunowie|Hunów]]. Rozpadło się ono w [[I wiek p.n.e.|I wieku p.n.e.]] w wyniku walk wewnętrznych i naporu [[Chińska Republika Ludowa|chińskiej]] armii. Hunowie (jeśli to było ich państwo) powędrowali na zachód i kilka wieków później dotarli do [[Europa|Europy]], przyczyniając się do upadku [[Cesarstwo rzymskie|Rzymu]].

Południową część Xiongnu zagarnęły Chiny, a północną objęli we władanie tureccy i mongolscy [[Nomada|koczownicy]]. Byli wśród nich między innymi [[Rouran]], którzy według niektórych teorii byli przodkami [[Awarowie|Awarów]], którzy w VI wieku najechali [[Europa|Europę]]. W tym samym czasie mieszkańcy Mongolii uwolnili się spod chińskiej dominacji. W XI wieku władzę nad stepami przejął protomongolski [[Szczep (antropologia)|szczep]] [[Kitanowie|Kitanów]]. Ich panowanie zakończyło się w 1125 roku, gdy podbił ich tunguski szczep [[Dżurdżeni|Dżurdżenów]], którego sprzymierzeńcem byli [[Tatarzy czarni|Tatarzy]].

{{Zobacz   też|Dynastia Liao}}

== Imperium mongolskie ==
[[Plik:Mongol Empire map.gif|thumb|upright=1.3|Rozwój imperium mongolskiego]]⏎
{{Osobny artykuł|Imperium mongolskie}}
W roku 1206 [[Czyngis-chan|Temudżyn]] został obrany chanem wszystkich [[Mongołowie|Mongołów]] ([[Czyngis-chan]]em). Połączone siły tego ludu okazały się wielką potęgą i prowadzone przez swego chana podbiły północne Chiny i całą [[Azja Środkowa|Azję Centralną]] sprowadzając do swojej stepowej stolicy [[Karakorum (stolica)|Karakorum]] przebogate łupy. Następcy Temudżyna zagarnęli [[Rosja|Ruś]], dzisiejsze: [[Afganistan]], [[Iran]] i [[Irak]], resztę Chin oraz [[Tybet (region)|Tybet]], tworząc tym samym jedno z największych państw w historii świata – [[imperium mongolskie]].  

{{Zobacz   też|Podboje Mongołów|Wielka Orda}}

=== Dynastia Yuan ===
{{Osobny artykuł|Dynastia Yuan}}
Rządzenie tak gigantycznym terytorium było niezmierne trudne, więc mongolskie imperium zostało podzielone około 1261 roku na trzy części. Mongolia znalazła się w jednej części z Chinami pod władzą mongolskiej [[Dynastia Yuan|dynastii Yuan]]. W roku 1264 władca tego państwa [[Kubilaj-chan|Kubilaj]] przeniósł stolicę z Karakorum do [[Pekin|Chanbałyku]] (dzisiejszy [[Pekin]]). Władza Mongołów w Chinach zakończyła się w roku 1368, gdy w wyniku antymongolskiego powstania władzę w Chinach przejęła [[dynastia Ming]]. Pięć lat później chińskie wojska zrównały z ziemią Karakorum. Południowa część Mongolii (obecna [[Mongolia Wewnętrzna]]) stała się częścią Chin, a reszta kraju rozpadła się na mniejsze państwa, które sporadycznie się jednoczyły. W latach 1626-1636 Mongolię Wewnętrzną opanowali [[Mandżurowie]]. [[Mongolia Zewnętrzna|Mongolię Zewnętrzną]] opanowali 55 lat później, będąc już wtedy władcami całych Chin. Uzyskała ona status federacji plemion pod [[protektorat]]em chińskim.

{{Zobacz   też|Chanat Czagatajski}}

== Dynastia Qing ==
{{Osobny artykuł|Dynastia Qing}}

== Historia nowożytna ==
Na początku XX wieku Chiny zaczęły zacieśniać swoją kontrolę nad Mongolią Zewnętrzną i rozpoczęły jej kolonizację. Spowodowało to zwrócenie się mongolskich książąt w stronę [[Rosja|Rosji]].  ⏎
⏎
=== Chanat Mongolii ===
{{Osobny artykuł|Chanat Mongolii}}⏎
W 1911 wybuchła w Chinach antycesarska [[rewolucja Xinhai|antycesarska rewolucja]]. Korzystając z zamętu Mongolia Zewnętrzna ogłosiła przy wsparciu Rosji [[niepodległość]]. Utworzono teokratyczny rząd na czele z [[Bogda Chan]]em. Po rosyjsko-chińskich negocjacjach Mongolia Zewnętrzna została w 1915 uznana za część Chin, jednak rząd chiński zgodził się na jej [[autonomia|autonomię]]. Gdy w Rosji wybuchła rewolucja komunistyczna do Mongolii Zewnętrznej wkroczyły wojska chińskie i obaliły w 1919 Bogda Chana.

W 1921 roku armia [[Biali (Rosja)|antybolszewickich Rosjan]] pod wodzą [[Roman von Ungern-Sternberg|von Ungern-Sternberga]] wraz z nielicznymi oddziałami książąt mongolskich zdobyła stolicę kraju [[Ułan Bator|Urgę]] (obecnie [[Ułan Bator]]) i opanowała większość kraju, zapoczątkowując ogólnonarodowe powstanie przeciw Chinom. Na tronie ponownie osadzony został [[Bogda Chan]]. W lipcu 1921 [[Armia Czerwona]] pod pretekstem pomocy grupce rewolucjonistów [[Damdin Suche Bator|Suche Batora]] zajęła siłą Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój [[teokracja|teokratyczny]] i władzę Bogda Chana.

{{Zobacz też|Rewolucja w Mongolii (1921)}}⏎
⏎
=== Mongolska Republika Ludowa ===
{{Osobny artykuł|Mongolska Republika Ludowa}}
W 1924, po śmierci Bogda Chana, proklamowano utworzenie [[Mongolska Republika Ludowa|Mongolskiej Republiki Ludowej]]. Mimo formalnej niepodległości kraj pozostawał pod ścisłą kontrolą władz w [[Moskwa|Moskwie]] i nadal był uważany za część Chin. W latach 1929-1932 przeprowadzono akcję wymordowania większości mongolskiej arystokracji i jednocześnie przymusową kolektywizację majątku zwykłej ludności. Jednocześnie zakończono usuwa(contracted; show full)
Załamanie się bloku państw komunistycznych w Europie oraz zmiany w ZSRR siłą rzeczy wymusiły i na Mongolii konieczność dostosowania się do nowych okoliczności.
Pomimo stosunkowo nielicznej i słabo rozwiniętej opozycji (głównie Mongolska Unia Demokratyczna), udało się dokonać w 1990 r. przełomowych (a co ważne przeprowadzonych pokojowo) zmian politycznych. W połowie marca doszło do przetasowań w łonie rządzącej partii komunistycznej (sekretarzem generalnym został mianowany Gombojawyn Ochirbat).

⏎
⏎
Demokratyzacja państwa rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy to Mongolia stała się republiką parlamentarną i przywrócono wolność religijną oraz własność prywatną. Niebawem także nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12 lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki wojsk rosyjskich.

== Zobacz też ==
{{Commonscat|History of Mongolia}}
* [[Mongolscy Wielcy Chanowie]]⏎
* [[Tajna historia Mongołów]]

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.mongoluls.pl/node/247 Historia Mongolii]
* [http://www.historyofnations.net/asia/mongolia.html History of Mongolia]

{{Historia państw Azji}}

[[Kategoria:Historia Mongolii| ]]
[[Kategoria:Historia poszczególnych państw|Mongolia]]