Difference between revisions 36307386 and 36311383 on plwiki

{{DNU|artykuł|podstrona=2013:04:26:Historia Mongolii}}

== Starożytność ==
Najwcześniejsze informacje o dziejach Mongolii pochodzą z chińskich [[kronika|kronik]].

W [[IV wiek p.n.e.|IV wieku p.n.e.]] na terenach zamieszkanych przez mongolskich, [[ludy tureckie|tureckich]] i [[Ludy tunguskie|tunguskich]] koczowników powstało silne państwo [[Xiongnu]], którego mieszkańcy przez wielu naukowców uważani są za przodków [[Hunowie|Hunów]]. Rozpadło się ono w [[I wiek p.n.e.|I wieku p.n.e.]] w wyniku walk wewnętrznych i naporu [[Chińska Republika Ludowa|chińskiej]] armii. Hunowie (jeśli to było ich państwo) powędrowali na zachód i kilka wieków później dotarli do [[Europa|Europy]], przyczyniając się do upadku [[Cesarstwo rzymskie|Rzymu]].

Południową część Xiongnu zagarnęły Chiny, a północną objęli we władanie tureccy i mongolscy [[Nomada|koczownicy]]. Byli wśród nich między innymi [[Rouran]], którzy według niektórych teorii byli przodkami [[Awarowie|Awarów]], którzy w VI wieku najechali [[Europa|Europę]]. W tym samym czasie mieszkańcy Mongolii uwolnili się spod chińskiej dominacji. W XI wieku władzę nad stepami przejął protomongolski [[Szczep (antropologia)|szczep]] [[Kitanowie|Kitanów]]. Ich panowanie zakończyło się w 1125 roku, gdy podbił ich tunguski szczep [[Dżurdżeni|Dżurdżenów]], którego sprzymierzeńcem byli [[Tatarzy czarni|Tatarzy]].

{{Zobacz też|Dynastia Liao}}

== Imperium mongolskie ==
[[Plik:Mongol Empire map.gif|thumb|upright=1.3|{{legenda|#cc3c44|Rozwój [[imperium mongolskiego]]go (na mapie współczesnych granic państw)}} Od 1260 rozpad imperium na:
{{Legenda|#ccd43c|[[Złota Orda]]}}
{{Legenda|#44643c|[[Chanat Czagatajski]]}}
{{Legenda|#449c3c|[[Ilchanidzi]]}}
{{Legenda|#8c5cb4|[[Dynastia Yuan]]}}]]
{{Osobny artykuł|Imperium mongolskie}}
W roku 1206 [[Czyngis-chan|Temudżyn]] został obrany chanem wszystkich [[Mongołowie|Mongołów]] ([[Czyngis-chan]]em). Połączone siły tego ludu okazały się wielką potęgą i prowadzone przez swego chana podbiły północne Chiny i całą [[Azja Środkowa|Azję Centralną]] sprowadzając do swojej stepowej stolicy [[Karakorum (stolica)|Karakorum]] przebogate łupy. Następcy Temudżyna zagarnęli [[Rosja|Ruś]], dzisiejsze: [[Afganistan]], [[Iran]] i [[Irak]], resztę Chin oraz [[Tybet (contracted; show full)olię Zewnętrzną za część Chin. W 1951 wynegocjowano chińsko-radzieckie porozumienie, w którym rząd chiński ostatecznie uznawał niepodległość Mongolii. Rozpoczął się proces uznawania państwowości mongolskiej na arenie międzynarodowej, zwieńczony przyjęciem do [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] w 1961. Mongolia pozostawała przez cały czas państwem socjalistycznym pod silnym wpływem [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]].
Lata powojenne w Mongolii wiążą się głównie z jednym nazwiskiem: 
[[Jumdżaagijn Cedenbal]]. Był on jednym z najbliższych współpracowników [[Chorlogijn Czojbalsan|Czojbalsana]], a po jego śmierci w styczniu 1952 r. został szefem partii (sprawował także funkcję premiera). Co więcej, wykorzystując krytyczną wobec swojego poprzednika politykę [[Nikita Chruszczow|Nikity Chruszczowa]] w ZSRR, J. Cedenbal potępił niedawne rządy Czojbalsana, a także doprowadził do usunięcia z komitetu partii swoich przeciwników politycznych. Pomimo kolejnych zmian w kierownictwie partii komunistycznej w samym Związku Radzieckim, Cedenbal sprawował pełnię władzy aż do 1984 r. Wówczas to zastąpił go Dżambyn Batmunch, który z kolei odszedł ze stanowiska w 1990 r.

=== Demokratyzacja ===
Załamanie się bloku państw komunistycznych w Europie oraz zmiany w ZSRR siłą rzeczy wymusiły i na Mongolii konieczność dostosowania się do nowych okoliczności.
Pomimo stosunkowo nielicznej i słabo rozwiniętej opozycji (głównie Mongolska Unia Demokratyczna), udało się dokonać w 1990 r. przełomowych (a co ważne przeprowadzonych pokojowo) zmian politycznych. W połowie marca doszło do przetasowań w łonie rządzącej partii komunistycznej (sekretarzem generalnym został mianowany Gombojawyn Ochirbat).

Demokratyzacja państwa rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy to Mongolia stała się republiką parlamentarną i przywrócono wolność religijną oraz własność prywatną. Niebawem także nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12 lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki wojsk rosyjskich.

== Zobacz też ==
{{Commonscat|History of Mongolia}}
* [[Mongolscy Wielcy Chanowie]]
* [[Tajna historia Mongołów]]

== Linki zewnętrzne ==* [[Mongolscy Wielcy Chanowie]]

== Bibliografia ==
* [[Stanisław Kałużyński]]: ''Imperium mongolskie'', Wiedza Powszechna, Warszawa 1970
* Stanisław Kałużyński: ''Dawni Mongołowie'', PIW, Warszawa 1983, ISBN 83-06-00543-0
* ''[[Tajna historia Mongołów]]. Anonimowa kronika mongolska z XIII wieku.'' Przełożył z mongolskiego wstępem i komentarzami opatrzył Stanisław Kałużyński, Warszawa 2005, PIW, ISBN 83-06-02965-8
* {{Cytuj stronę | nazwisko = Tomaszewski | imię = Wojciech | tytuł = Mongolski podbój – największa tragedia Chin | url = http://histmag.org/Mongolski-podboj-najwieksza-tragedia-Chin-6716 | opublikowany = | data = | data dostępu = 2013-04-29}}
* {{Cytuj stronę | nazwisko = Tomaszewski | imię = Wojciech | tytuł = Deklaracja niepodległości oraz sowietyzacja Mongolii | url = http://histmag.org/Deklaracja-niepodleglosci-oraz-sowietyzacja-Mongolii-6599 | opublikowany = | data = | data dostępu = 2013-04-29}}

== Linki zewnętrzne ==
{{Commonscat|History of Mongolia}}
* [http://www.mongoluls.pl/node/247 Historia Mongolii]
* [http://www.historyofnations.net/asia/mongolia.html History of Mongolia]

{{Historia państw Azji}}

[[Kategoria:Historia Mongolii| ]]
[[Kategoria:Historia poszczególnych państw|Mongolia]]