Difference between revisions 44201032 and 44204711 on plwiki

'''Wierzbnik''' – od roku 1939 Wierzbnik–Starachowice, od 1949 [[Starachowice]], występuje w dokumentach od 1552, w roku 1569 minera Jakubek, 1571 minera Wierzbnik Jakubkowa, 1576 Ruda Kowalikowska, Ruda Iakubek, 1577 vitrearia Jakubek, od 1673 Wierzbnik dziś wschodnia część Starachowic, na lewym brzegu rzeki Kamiennej, około 21 km na południe od klasztoru {{r|"slownik"}}.

== Otoczenie lokacji miasta przed rokiem 1624 ==
W miejscu posadowienia '''Minery Jakubek''' (na terenie obecnego Wierzbnika) istniał wcześniej [[Lenartów Most|Lenartowy Most]] zwany także  latach 1333–1370 ''Most''. Niegdyś niewielka osada położona nad rzeką Kamienną, między [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] i [[Krzyżowa Wola|Krzyżową Wolą]] własność Odrowążów Szydłowieckich od lat 1435–1441  klasztoru świętokrzyskiego. Były tu dwa obfitujące w ryby stawy na rzece Kamiennej oraz kuźnica płacąca opactwu czynsz (Długosz L.B. s.233–4).

Sześć kilometrów na południe od Wierzbnika leży [[Kuczów]]. W roku 1571 Kuczów, choć nowo lokowany, powstał  na terenach nieistniejącej wsi [[Florencja (Starachowice)|Florencji]] i [[Lenartów Most|Lenartowego Mostu]] była tam już funkcjonująca kuźnica '''Gabriela Starzechowskiego'''.

== Podległość administracyjna i kościelna Wierzbnika ==
Początkowo Wierzbnik to w roku 1569 kuźnica  {{r|ASK}}, w roku 1598 osada{{r|Bas}},w 1624 miasto.{{r|Wis}},. Od 1569 należy do powiatu radomski  ego{{r|ASK}}  , 1827 powiat solecki). W 1598 parafia Wąchock{{r|Bas}}, 1626 [- parafia nie określona], 1688 parafia własna  {{r|Wis}}.

== Topografia, opis granic. ==
* 1628 – opisano  staw w Wierzbniku {{r|ZDP}} występuje kolejno w opisach 1608–24, 1635 i 1800 jako staw w Wierzbniku,
* 1615 – rozgraniczenie dóbr klasztoru świętokrzyskiego i klasztoru wąchockiego,
* 1641 – Cystersi wąchoccy skarżą klasztor świętokrzyski o rozkopanie kopców granicznych między ówczesnymi Starachowicami i Krzyżową Wolą,
* 1662 – ustalono granice między Wierzbnikiem, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacją]], Michałowem, [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowem]] a dobrami klasztoru wąchockiego – [[Starachowice]] i [[Krzyżowa Wola]], 
* 1670 – ustalone zostały   granice między Wierzbnikiem i Wanacją a Krzyżową Wolą i Starachowicami{{r|ZDP}},
* 1729 – rozgraniczono wójtostwa Wierzbnik, kuźni michałowskich (Michałów), Dziurowa i   Kuczowa{{r|ZDP}},
* 1771 – następuje rozgraniczenie Wierzbnika i Wanacji od wsi Starachowice i Wólka Starachowicka,
* 1779 – do 1780  ustalone zostały granice posiadłości klasztoru świętokrzyskiego i klasztoru wąchockiego{{r|ZDP}}, 
* 1780 – kończy się spór między klasztorem świętokrzyskim a Cystersami wąchockimi o różne fundusze należące do wsi Krzyżowa Wola – spór pozostał nierozstrzygnięty,
(contracted; show full)
* 1820 – Wierzbnik  graniczy z Michałowem, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacją]], [[Starachowice|Starachowicami]] i wsią Lipie {{r|Wis}}.

== Kalendarium wydarzeń w Wierzbniku od XVI do XIX wieku ==
* 1552 – Znane są „kopie bez widymat wypisanych z dokumentów z ksiąg Beneficiorum dowodzących fundacje miasteczka Wierzbnik i wioski Krzyżowej Woli”
  {{r|ZDP}}
* 1569 – Opat świętokrzyskiego daje pobór z kuźnicy Jakubka o 2 kołach z 3 czeladnikami w Wanacji  {{r|ASK}}
* 1571 – Opat świętokrzyski daje pobór z kuźnicy Wierzbnik Jakubkowej koło Wanacji o 2 kołach z 3 czeladnikami<ref>(ib. 264 339)</ref>
* 1576 – Z rudy Kowalkowej poddany opata świętokrzyskiego Jakub daje pobór z kuźnicy o 2 kołach z 3 czeladnikami pobór z rudy Jakubek
(contracted; show full)ór i czopowe płacą wedle praw ogólnych. Mogą korzystać z lasów opata na własne potrzeby i na budowę domów pod warunkiem powiadomienia gajowego z Rzepina a ze względu na zwiększony czynsz są wolni od robocizn i podwód. Z parceli płacą po 116 zł czynszu [[szarwark|dają szarwark]] przy zabezpieczeniu i konserwacji zbiornika wodnego na Kamiennej{{r|AG}}{{r|Guldon}}
* 1662 – Pobrano pogłówne od 155 mieszkańców 4 osób obsługi mieszkańców młyna nad Kamienną oraz szlachcica Walentego Kłosińskiego z żoną i 4 służby
    {{r|ARP1}} (według Pawińskiego – liczy 165 mieszkańców)
* 1673 –  pogłówne od 149 mieszkańców<ref>(Archiwum Skarbu Koronnego dział w AG. I/67 278)</ref>
* 1674 – pogłówne od 136 mieszkańców (według Pawińskiego liczy 167 mieszkańców)
* 1688 –  jest tu fabryka żelaza napędzana kołami wodnymi jaz młyn szkoła {{r|Wis}}
* 1725 – 79 – Dane w roku 1657 przywileje  potwierdzają kolejni opaci świętokrzyskiego<ref>(ib. 401)</ref>
(contracted; show full)
* 1827 – Wierzbnik posiadał 61 domów i 441 mieszkańców w tym 8 Żydów{{r|Guldon}}.

== Kościół i parafia, powinności na rzecz prebendy. ==
* 1626 – opat [[Bogusław Radoszewski]] funduje i uposaża drewniany kościół ś
w. Trójcy w m. Wierzbniku   (według Gackiego str.93 dokonał tego opat [[Stanisław Sierakowski (opat)|Stanisław Sierakowski]] w 1657 r.), 
* 1657 – dziesięcina snopowa z gruntów miejskich należy do opata,
* 1678 – opat [[Mikołaj Goski]] odbudowuje kościół w Wierzbniku  ,
* 1681 –   opat [[Hieronim Komornicki]] na miejscu zniszczonego kościoła drewnnianyego każe wybudować nowy, murowany, oraz plebanię, 
* 1688 – 3 stycznia [[Jan Małachowski (biskup)|Jan Małachowski]] biskup krakowski, w związku z planowaną fundacją prebendy przy kościele w Wierzbniku przez opata Michała Komornickiego, prosi Stanisława Sadockiego kanonika kieleckiego, plebana [[Kunów|Kunowa]] i [[Szewna|Szewny]] oraz Jana Skorskiego, dziekana kunowskiego i plebana Krynek, o sprawdzenie zasadności pretensji dotychczasowego plebana Wierzbniku,  
(contracted; show full)
* 1780 –  murowany kościół parafii św. Trójcy, kollacja należy do opata i konw. świętokrzyskiego, zarządzany przez Benedyktynów. Plebanowi dowożą dziesiecinę snopową wytyczną z Wierzbnika oraz z Bogusławca, [[Kuczów|Kuczowa]], Michałowa, Wanacji i z gruntów [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]] od strony wschodniej po rzekę Złutkę.
   Także w 1780 do plebana należy dziesięcina snopowa wytyczna z ról kmiecych w Boleszynie,
* 1787 – okręg parafii stanowią : Wierzbnik, [[Wanacja (Starachowice)|Wanacja]], [[Michałów (Starachowice)|Kuźnica Michałów]] – liczy 266 mieszkańców,w tym 7 Żydów ,
* 1789 – dochód z parafii wynosi 551 zł 24 gr, z ofiary 110 zł i 10 gr{{r|slownik}},
* 1791 – do parafii należy Wierzbnik, Wanacja, dziesięcina z Michałowa, [[Dziurów (powiat starachowicki)|Dziurowa]], [[Kalendarium Boleszyna|Boleszyna]] i młyna wierzbnickiego{{r|slownik}},
(contracted; show full)

== Plebani i prepozyci parafii i kościoła św. Trójcy ==
Niejasna jest sprawa prepozytury zakonnej w Wierzbniku. Możliwe, że prawnie nigdy nie została ustanowiona. Opaci, stwarzając fakty dokonane, desygnowali na plebanów zakonników, dopiero od 1688 r. uzyskując na to zgodę bpa. Pleban, prepozyt – komendarz Wierzbnika spełniał zarazem funkcje gospodarcze.
{{Osobny artykuł|Parafia Świętej Trójcy w Starachowicach}}
* 1632 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana 
  (ib).408).   prepozyt Stanisław Wąsowicz OSB ,
* 1657 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana (ib.408);   komendarz (<small>czasowo zarządzający parafią</small>) Jakób Matuszkiewicz OSB (ib.),
* 1657 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana (ib. 408),
* 1657 – [[Samuel Młodnicki]] OSB, prepozyt szpitalny w Nowej Słupi i pleban w Wierzbniku, komendarz Tomasz Sieradzki    ,
* 1688 – Pawłowski, pełni obowiązki plebana, 
* 1689 –  [[Emilian Kawęcki]] OSB, komendarz Wierzbniku,
* przed  1705 – [[Karol Piątkowski]] OSB, Stanisław Stokowski,
* 1705 – prepozyt [[Benedykt Minarewicz]] OSB  , 
* 1715 – 1725 – prawdopodobnie       [[Antoni Kalwatowicz]] OSB,
* 1725 – [[Hilary Mazurkiewicz]], Wacław Strykowski  , 
* 1747 – [[Jacek Jabłoński]] OSB    ,
* 1754 – [[Leon Grabkowski]]  {{r|slownik}},
* 1768 – [[Bernard Miodo]] OSB  {{r|lef}},
* 1773 – 77 – [[Wojciech Musiałowski]] OSB   {{r|lef}} (według Lefebvre VII 22a był 3–krotnie prepozyt Wierzbniku), zm. 1782),
* 1778 – [[Chryzostom Polakowski]] curatus, Kolumban Cieszkowski, Gąsowski, Klemens Sennewelt, Chachulski,
* 1789 – [[Stanisław Solnicki]] OSB    {{r|slownik}},
* 1791 – [[Fulgenty Strojnowski]] OSB  {{r|Wis}}, 
* 1798 – Kaspar Bukowski OSB  , Michał Lochman OSB,  
* 1814 – [[Wiktor Berger]],
* 1819 – Wiktor Berger OSB{{r|Gacki}}.
== Przypisy ==
{{Przypisy-lista|l. kolumn = 2|

<ref name="slownik">{{Szps|292|Wierzbnik}}</ref>
<ref name="Guldon">{{Cytuj książkę|autor = Z. GULDON, K. KRZYSTANEK, L. STĘPKOWSKI|tytuł = Zarys dziejów Wierzbnika do początku XIX w., „Studia Kieleckie" 40, 1985 52|isbn=}}</ref>
<ref name="ARP1">{{Cytuj pismo|autor = Archiwum Skarbu Koronnego|tytuł = Archiwum Skarbu Koronnego dział w AG.I/67 104v}}</ref>
<ref name="Wis">{{Cytuj pismo|odn=tak|nazwisko=Wiś.Ił.|imię=|tytuł =J. Wiśniewski, Dekanat Iłżecki, Radom 1909-1911.|czasopismo = Historyczny opis kościołów|wolumin = |issn=|doi=}}</ref>.
<ref name="ZDP">{{Cytuj pismo|odn=tak|nazwisko =ZDP |imię=|tytuł =Zarząd Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, zbiór rpsów w Archiwum Państwowym w Radomiu, zobacz też AOkup.| czasopismo= Archiwum Państwowe w Radomiu|issn=|doi=}}</ref>
<ref name="ASK">{{Cytuj pismo|odn=tak|nazwisko = Archiwum |imię=|tytuł = Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG.|czasopismo = Archiwa Państwowe |wolumin =|issn=|doi=}}</ref>
<ref name="Gacki">{{Cytuj książkę|odn=tak|nazwisko=Gacki|imię =Józef   |tytuł =Benedyktyński klasztor na Łysej Górze|czasopismo = Benedyktyński klasztor na Łysej Górze  |wydanie = Wydawnictwo Jedność |data =   |miejsce =Kielce 2006 |isbn =8374423897|doi=}}</ref>
<ref name="AG">AG KRSW 2165 koło 91–2,Wiś.Ił. 399–401</ref>
<ref name="MK">MK CLXXI koło 15v</ref>
<ref name="Bas">{{Cytuj książkę|nazwisko = Bastrzykowski|imię= Aleksander|tytuł = Dzieje kościoła farnego św. Elżbiety w Wąchocku, Kronika Diecezji Sandomierskiej}}</ref>
<ref name="lef">G. Lefebvre, Spicilegium sive Collectio veterum aliquot scriptorum qui in Poloniae bibliothecis delituerant..., t. I–VII, Rajhrad 1802, rps Brno, Statni Oblastni Archiv, Kloster Rajhrad, E 6, D m 3/3–</ref>
}}

[[Kategoria:Starachowice]]
[[Kategoria:Kalendaria dóbr ziemskich klasztoru łysogórskiego]]
[[Kategoria:Kalendaria historii polskich miast|Wierzbnik]]