Difference between revisions 2592253 and 2592537 on plwikisource

mu wszystko; już ze mną nie jak z dzieckiem się obchodzi; obiecał, że ile mu czasu od domowych zatrudnień zostanie, tyle będzie ze mną czytywał różn piękne dzieła, bo bibliotekę prawie całą zachował, Bywaj zdrowa! jak to miło napisać te słowa: Do rychłego zobaczenia.<br>
{{tab}}ZAKOŃCZENIE.<br>
{{tab}}W tydzień po odebraniu tego listu, przyjechała Karolina z Matką do Krakowa: ledwie ]x>znała Monisię. Zajęta robotą, gospodarstwem, małemi siostrami, kilka tylko godzin naukom i talentom poświęcić może; przez to samo więcej smaku w nich znajduje, a zatem znaczne postępy czyni: pracuje sama, pracuje szczerze, i więcej korzysta, jak kiedy ośmiu metrów miała. Uleczona zupełnie z dawnych uprzedzeń, okazuje zalety i cnoty, których nikt w niej nie zgadywał, póki się bogatą mieniła, Władzio po odbytem nieźle egzaminie, już zaczął chodzić do szkół, i z takim zapałem się uczy, że zapewne na przyszły rok wielu bogatych paniczów prześcignie. Frania i Emilka zupełnie szczęśliwe, bo mają ogródek, krowę, gołębie kurczęta; pozbawione cukrów, korzennych potraw i pieszczot babskich, nierównie są zdrowsze i grzeczniej sze. Rodzice ich z łatwością nadspodziewauą do mierności przywykli, i ta zmiana tak znaczna ich bytu, w połowie nie jest im tak przykrą, jak się obawiali. Obiad przez prostą kucharkę sporządzony, nie jest wprawdzie w\kwintny, ale swoboda umysłu dodaje im apetytu: a wiemy z dawna, że to kucharz najlepszy. Sprzęty w pokojach stojące nie są paradne ale miłe: bo wiedzą że komornik nie przyjdzie ich zabierać; z jedną służącą i z jednym lokajem nie jest tak paradnie jak wtenczas kiedy sześć kobiet uwijało się w gardęrobie, marszałek stał za stołem, dwóch kamerdynerów roznffiło półmiski, i czterech lokajów drzemało w przedpokoju; ale daleko w domu spokojniej i ciszej, i ów jeden loka] regularnie, płacony i nie spuszczając się na drugich, lepiej prawie usługuje, od tamtych sześciu nu płatnych próżniaków. — Kolały ich z początku nogi chodząc po Krak o u skini bruku: ałe już uznali. Jfe przechadzka daleko musi by|, od przejażdżki zdrowsJsł bo nigdy obojgu za czasów największej ich świetności, tak zdrowienie służyło jak teraz. Nie dąjąr uczt i balów, nie miewają wielu gości; ale za to sami życzliwi, sami zacni ludzie ich odwiedzają, i dla każdego są w domu, przed nikun uciekać nie mają potrzeby. Szacrmek zaS zyskali sobie powszechny, wszyscy emą ich ofiarę, i przy kilku tysiącach dochodu, daleko więcej są poważani, lepszą mają u ludzi sławę, jak kiedy krocife corocznie trwonili.<br>
{{tab}}Paweł Kocz mara. Niech nikt nie mówi, że fr kmiecym stanie niema wyższych uczuć, żywego przywiązania; niech nikt nie utrzymuje że wszyscy włościanie panów swoich, jak 1yranow nad sobą uważają a najlepsze.obejście z niemi obudzą w nich tylko hardość i niewdzięczność. Inaczc częstokroć się dzieje — ale już przyjęty został między ludźmi ten dziwny obyczaj, iż więcej o złych Izynach, niźli o cnotliwych mówimy. I dobrze, snadź, nie przeważył jeszcze występek na ziemi, kiodj więcej podziwienia sprawia i wrażenia czyni: snadź pospolitszą od niego jest cnota, kiedy mało kogo zastanawia....<br>
{{tab}}W jednej z najmilszych wiosek województwa lubelskiego mieszka dziedzic, pełen dobroci i rozsądku; on włościan swoich jest razem Ojcem i Panem; nie psuje ich zbyteczną łagodnścią i pobłażaniem (z których to zwykle hardość i niewdzięczność kmiotków wynika), ale utrzymuje ich w przyzwoitej karności, wzbudza w nich szacunek dla siebie, i przywiązanie, rzetelnym sprawiedliwości wymiarem; bo ten jest sposób jedyny, ale bardzo trudny, utrzymania w właściwym obrębie i pozyskania serc i starszych i dzieci i prostaków i oświeceńszych. Ten dziedzic kilka lal temu, mocno zachorował; przywołany lekarz oświadczył, że choroba jego bardzo niebezpieczna, i gwałtowny tylko ratunek i wielkie starania wyratować go od śmierci mogą; osiadł więc już przy łóżku chorego, a uważając pilnie na postęp choroby, stosownie do niego zmieniał lekarstwa, moc ich podwajał, a w jak najlepszem ich sporządzeniu i najrychlejszem dostarczaniu, całą nadzieję uleczenia zakładał.<br>
{{tab}}7 Lublina, jako z miejsca gdzie dobre są apteki, umyślono wszystkie przywozić lekarstwa; a ponieważ Lublin o cztery mile od tej wioski odległy, dzień i noc w dwóch karczmach przy drodze, czekały stójki, czyli chłopi na koniach; jeden drugiemu podawał przepis lekarza, albo już zrobione lekarstwo: i tak prędzej dochodziły miejsca swego przeznaczenia i ratunek był spieszniej szy. Właśnie w dniu trzecim choroby, kiedy walczyła dzielnie śmierć z życiem, kiedy sam lekarz wątpił, czy nie ona zwycięży, i całą swą sztukę na ostatni jakiś zaradczy środek wysilił, przepis jego dostał się do rąk kmiotka Pawła Koczmary, na którego kolej stójki na len dzień przypadała. Paweł Koczmara był jednym z ubższyeh owej wioski gospodarzy, ojciec sześciorga drobnych dzieci; całym prawie majątkiem jego był koń, którego kupił źrebakiem, a który wyrósł na bardzo pięknego rumaka. Strzegł go też jak oka w głowie, i kochał niemal jakby siódme dziecię; już mu za niego pan sąsiedniej wioski dawał 30 dukatów, a on chciał równo sześćset złotych, żeby mieć po setku dla każdgo z dziatek. Zadziwił się nic jeden, gdy paweł Koczmara na tym koniu na stójkę wyjechał, ale każdy dobre serce jego pochwalił; on zaś z rąk samej “pani przepis odebrawszy z zaleceniem najprędszego sprawienia się, przy kilkakrotnem tych słów powtórzeniu: życie pana od pośpiechu zalezy — pędem wiatru ruszył. Dojeżdża wnet do karczmy, gdzie pierwsza stójka czekała, i patrzy na swego rumak: »Jeszcze wcale niespieniony, powiedział sam w sobie; zdrowo mu będzie, niech się do drugiej przegoni«. 1 ruszył nie zatrzymując się wcale. Przyjeżdża na drugą, stawa u karczemnej stajni, przygląda się troskliwie czekającemu koniowi; nędny mu się wydaje: »Coś wasza klacz, panie kumie nie tęgo patrzy, a życie pańskie od pośpiechu zależy«. — »Cóż ja temu winien, odpowie tamlcn, że nic mam tęgiego rumaka. Ale przecież i moja nie taka znowu lichota; da Pan Bóg, w godzinę, to i do Lublina zal)ieży«. — W godzinę! powtórzy Koczmara, ja na moim gniadoszu byłbym tu za godzinę.... Ej! wy sapał się trocha, panie kumie.... napaście tu dobrze waszą klaczkę, a ja jeszcze do Lublina ruszę«. I ścisnął rumaka kolanami i ruszył. Ledwie dobijała godzina, kiedy gospodarz dosypujący sieczki klaczy swojej, usłyszał z deleka prędkie stąpanie konia »To mi zuch!<br>
{{tab}}krzyknął, już wraca!» a odprowadzając klacz od żłobu, wsiadł na nią co tchu, i wyjechał naprzeciw Koczmary.<br>
{{tab}}»Panu Bogu dzięki, wołał tamten z daleka, aptekarz duchem zrobił lekarstwa, mam wszystkie; jedźcież z niemi co żywo, bracie; ale czy mi się zdaje, klacz wasza coś utyka*. »Ponoć, prawda, odpowie tamten, a to kiego wyrwała licha, dodał z gniewem zsiadając. Tam do kata, podkowę zgubiła! czy złe nadało? Ale tu jest kowal, w chwilce temu zaradzi«. »A życie pańskie od pośpiechu zależy! powtórzył poczciwy Koczmara; ja tej przewłoki nie ścierpię. Jeszcze mój rumak bokami nie robi —— niech rusza*. 1 ruszył. — Niedaleko będąc ostatniej stójki, tak mówi sam w sobie: Już jeno półtorej milki do doma, a koń każdy do swego żłobu ochoczo wraca! Mnie się tam we dworze spodziewają, tylem już drogi ujechał, a oni o tem i wiedzieć nie będą, — ciekawym też przyiem okrutnie, jak się tam nasze panisko miewa?....* a nie myśląc więcej, minął stójkę, i ruszył raz jeszcze. Kiedy już zobaczył z daleka dwór murowany, i wystawił sobie konającego pana, klasnął na konia już nieco zwolniałym idącego krokiem, pogłaskał go, przemówił do niego; ścisnął tęgo kolanami i koń jakby nwym zagrzany ogniem, ruszył. W jednej chwili stanął na podwórcu; ale zaledwie stnnął. zaledwie zdziwiona tak pręcikiem przybyciem jego pani, z radością lekarstwo odebrawszy, pobiegła do męża pokoju, dzielny rumak padł, a okrutnie bokami kilka minut porobiwszy, szyję wyciągnął, oczy zamknął i żyć przestał.... Wyrazy żalu i litości zbiegłych domowych, wnet słyszeć się dały; Paweł Koczmara stał sam w milczeniu nad swoim koniem bez życia, ale nareszcie za.wołał: »Jużci dobry i sprawiedliwy pan wart więcej, jak nieme, choćby najurodziwsze bydlę.... Jeśli Bogu się tak spodobało i mimo mój pośpiech pan zamrze, to przy onej większej stracie, ta małą mi się wyda, a jeśli zaś Bóg dobry da, że mu te leki życie i zdrowie przywrócą, bierz tam licho i drugiego takiego konia, gdybym go jeno miał....< Z takiem sercem przywiezione lekarstwo, jakże pomódz nie miało?.... Pomogło...., sprawiło więcej pożądany, niźti spodziewany skutek. Wnet życie śmieć zwalczyło — w krótkim czasie dziedzic do zdrowia powracać zaczął. Do łez go rozrzewnił postępek Pawła Koczmary; kazał go przywołać do siebie, dziękował mu jako zbawcy swemu; chciał mu darować sześćset złotych, ale poczciwy kmiotek podziękował, mówiąc: »Niech mi Wielmożny Pan tej krzywdy nie robi. co z serca wyszło, norek nie zapłaci«. Lecz właśnie jarmark w Łęczny nadchodził już zupenie zdrów dziedzic pojechał do tego miasteczka, a z największem staraniem dobrawszy takiego samego dla Koczmary rumaka, sam mu go do chaty odprowadził. —— Cieszył się odzyskanym koniem przyu iązany rolnik, ale może więcej jeszcze go cieszyła czerstwa twarz pana, nadobny uśmiech dziękującej mu pani, i wesołe koło Ojca rumianych paniątek pląsy.<br>
{{tab}}Syn Koszykarza.<br>
{{tab}}Coraz bardziej i w naturze i w pamięci nikły wszelkie ślady zimy, a wiosna w coraz większe stroiła się wdzięki; codzień łąki i pola grubszym okrywały się kobiercem, codzień liść gęstszy odziewał drzewa, codzień przybywał kwiat nowy. Kilka miesięcy przepędziwszy ciągło w mieście, i to większą część czasu, w ciasnym pokoiku nad księżkami, podzielałem wesołość przyrodzenia; a jak na błękitnym i jasnym widnokręgu, tak i w sercu mojem żadnej nie było chmury.—Już nie jedne odbyłem przechadzkę z szanownym Plebanem, już niemało nagadałem mu o sobie, nie mniej usłyszałem o parafianach jego, nie jednego w raz z nim odwiedziłem, kiedy dnia jednego po obiedzie oświadczył, że mnie zaprowadzi do bardzo zajmującej i ukochanej od niego rodziny, jeśli rodziną zwać można, Malkę i jedynaka syna. »Domek ich, jest odległy od innych domostw, rzekł: ułożenie odmienne od innych mieszkańców, a prawie ze wszystkich parafian, oni najbliżej serca mojego.*—»Czyżbym ich znać nie miał?« zapytałem się. — »O! znałeś zapewne, odpowiedział ale nie wiem czy dobrze pamiętasz? Ojciec był koszykarzem; na kilka mil w około słynęły koszyki jego, rozwożono je nauet daleko; żył i umarł w domku, gdzie dziś wdowa jego i syn goszczą. Był to człowiek bez nauki, ale rozsądny, nawet dowcipny; a jak cnotliwy!... Utrymywał się jak tzlko można najskromniej ubiór jego choć czysty, był niemal ubogi; od towarzystw i wydatków stronił; dnie całe, czasem i noce ciągłej poświęcał pracy, a tyle miał na swoje koszyki odbytu, że nigdy nastarczyć ich nie zdążył. Słyszałem nieraz innych parafian mówiących (bo tak jesteśmy skłonni do radzenia o sąsiadach): to nie pojęta rzecz, co len Ernest z pieniędzmi robi? nic pije, nie bałamuci się, nie gra. na żonę i syna nie traci, owszem królko ich trzyma, oszczędnie żyje, pracuje jak wół, a przecież majątku uzbierać nie może; wszak nie darmo robi? każdy mu za robotę płaci i suto bo piękna. To w tein coś dziwnego święcić się musi? jakieś licho ukryte? I każdy trząsał głową, ruszał ramionami, nie śmiał rnuwie nic wyraźnego, bo nic nie wiedział! ale rad był, żeby kto nareszcie uczynił aki wniosek, wyrzekł j kie słówko, na którychby troskliwość sąsiedzka już śmiało budować mogła. Mnie samemu (Boże odpuść) czasem niedobre mysh przychodziły do głowy; ale po dwutygod iowej chorobie umarł Ernest, i ten, który na pogardę zasługiwać się zdawał, okazał ffc godnym uwielbienia; śmierć wyjaw’ła Ikliwą tajemnicy cholliwego żyff?t... Nie sama miłość pracy pobudzała go do niej we dnie i w nocy nie przeze skąpstwo żył ou tak oszczędnie, nie na wydalki naganne i skrylfe rozchodziły się zarobione pieniądze: imał on prawdziwie piękne i szlachetne do takiego postępowania powody; żonie i synowi, których jako wyższe i lepsze od sielW intoty uważał, których kochał nadewszystko, lubo dosyć surowym dla nich się wydawał, chciał w przypadku śmierć Swojej (jakby ją przewiduląc) byt n’epodległv i miły, życie bez zchodów, mozołu, chleb pewny i łatwy zabezpieczyć. Ta była niezmęczonej jego pracy, niezmiennej oszczędności jedyna przyczyna. O! jakże to odkrycie usprawiedliwiło podniosło w oczach naszych zmarłego Ernsta’ Wspomnienie owych długich dni flata, dłuższych jeszcze nocy zimowych, pamiąć cierpliwego znoszenia tylu żarCtków, tw arze nasze rumieńcem wstvdu okryły, serca napełniły żalem... Choć już pięć lat od lej chwili minęło, jaszcze btz rozczulenia wspomnieć go nie mogę... ta niepoznana a tak stała cnota, ta niezmęczona nie dla siebieprftca, to ż\ cic całe zupełnie drugim poświęcone, i to bez żadnej chluby, pochwały, ma w sobie wielkość, która mnie przejmuje...— »PrawdazawTołałetn tu, niemniej rozczulony: jakiż to był człowiek, ten Ernest, a ileż jest Tiez wątpienia na ziemi, podobnych jemu nieznanych bohaterów cnoty, których ani życie, ani imię nie jest światu wiadome, którzy innych widzów prócz sumienia i Boga nie mają. Ale tenże syn, ta żona, godniż byli tego poświęcenia? « »Zupełnie odpowiedział starzec; odkrycie jego (bo żadne z nich o niein nie wiedziało) podwoiło żal ich nad stratą takiego męża i Ojca, i doląd zatrzeć go zupełnie nie dozwala; jego imię często jest w ich ustach, jego pamięć zawsze w sercach. — Ją wszyscy zowią dobrą Moniką: piękniejszej duszy niewieście ciało okrywać nie może. Zacny jej Ojciec był urzędnikiem w pobliskiem miasteczku, i miał się dosyć dobrze, ale krajowemi okolicznościami zubożał zupełnie, i w zupełnein umarł ubóstwie. Ona, jedynaczka jego, w której umysł otwarty i serce tkliwe, głębokie myśli i delikatne uczucia od dzieciństwa wrażał, przymuszoną była po jego śmierci, wejść w służbę do jednego z tutejszych rzemieślników; wtedy stosując się zupełnie do obecnego stanu, bez wstrętu, nawet z wdzięcznością, przyjęła rękę prostego lecz cnotliwego Ernesta: nie widziałem szczęśliwszego stadła, i ręczę, że nie postało nigdy w myśli Moniki, aby świetniejszy los należał jej się od Nieba. Przyjemna, tkliwa, pracowita, skromna, wszystkie mająca przymioty, innego \v sobie prócz pobożności nie widzi, i ten nit* przypisuje swej duszy, ale naukom Ojca i przykładom męża. Lecz jeśli ona godna uwielbienia, równa część należy się jej synowi. Nie ma jeszcze lat ośmnastu, a w raein długiem życiu nie widziałem podobnego jemu. Od pierwszego dzieciństwa niepospolite skłonności objawił: kierował je ku dobremu surowy Ojciec i rozsądna Matka; dziecię rosło w karności i posłuszeństwie, zawczasu wprawianem było do nauki i pracy. Pamiętać go musisz w szkółce tutejszej, jak lubo najmłodszy, najstarszych przeganiał. Dwunastu lat nie doszedł, gdy więcej od dwudziestoletnich umiał. Właśnie w tym czasie umarł cnotliwy jego Ojciec, a Matki jedyną pociechą po tak wielkiej stracie, była mzśl, że Bóg niepospoliteiu dziecięciem pobłogosławił domek jej samotny. Stosownie do życzenia męża, na śmiertelnej pościeli wyjawionego. umyśliła tę drogą latorośl wyłącznie dla chwały Boga hodować, i te usta, już wymowne, poświecić opowiadaniu nauki wiary i zbawienia. Podobne rodziców zamiary, częstf) zbyt śmiałe, tu zupełnie usprawiedliw ionemi były rządkiem usposobieni dziecięcia, jego gorliwością w nauce, a nadewszyslko czystą, łagodną pobożnością. Już on nieraz dawniej jeszcze odpowiadając na moje badania, tkliwością wyrazów, serce ostudzone wiekiem poruszył, a trafnością postrzeżeń doświadczony umysł zdziwił... Ale idźmy do nich. wiem. że miło ci będzie odnowić z niemi znajomość... — Poszliśmy; a minąwszy piękną osadę, przeszedłszy kawał pola, slanęliśmy na wzgórzu. Sędziwy pleban zmęczył się nieco; na wzgórzu leżało kilka kamieni, usiadł na jednym, a wskazując na lewo powiedział: *O! jak mi błogo i miło patrzeć na tę okolicę... tu zdaje mi się, że wolniej oddycham. Poznajesz ten luby domek w dolinie?... »Poznaję, zawołałem, to domek Ernesta, taki sam jak i dawniej, rów nie skromny i chędogi; tak ogrodzony dziedzińczyk, tak zawsze dwie w okólniku krowy; drzewa tylko w sadzie i wierzby na podwórzu znacznie podrosły: zgęstniało także i to zarosłe z rokiciny, które w tej nizinie za domkiem na tem bagnisku rośnie!« Już od lat pięciu, powiedział starzec, niczyja ręka go nie przerzadza: młody Edward tylko dla zabawy czasem koszyk uplecie, i już raz śmiałem się z niego, że zręczności nie odziedziczył po Ojcu. Patrz, jaki su1y dym z komina się wznosi, troskliwa Matka zapewnie lekarstwo jakie synowi przyrządza; ale siądź koło mnie a dokończę ci mojej o nich powieści... Usiadłem a szanowny mój dobroczyńca tak mówił dalej: » Edward więc uczył się w naszej szkole, i nie tylko współuczniów ale i mistrzów zaczął prześcigać. Wystarałem mu się<br>
0	{{tab}}grecką i hebrajską biblię, a tyle pracował, że stosując je do łacińskiej, którą miał w ręku, oba te języki rozumieć zaczął. Pięknym był widok dziecięcia, dumającego głęboko nad prawdą i pięknością chrześciańskiej wiary<br>
1	{{tab}}stosującego już jej przepisy do obrębu powinności swoich. Serce Matki rosło patrząc na takiego s\ na; a jeśli dumną była z cnót i nauki jego, ta duma coś bogobojnego miała w sobie, bo nie znam Matki, któraby w ięcej pamiętną na te słowa była: Oto dziatki są dziedzictwem Pana. Co święto bywała z nim w kościele, a ubiór jego staranny, dowodził, że go nic przeznacza do żadnego rzemiosła. — Jak dawniej prostota i oszczędność Ojca, tak wtedy wyższe Matki widoki nie uszły języka niektórych sąsiadów, za złe mieli dobrej Monisi, że się pyszni synem, że nie każe mu przerywać zarośla z rokiciny, że go na przemądrego panicza kieruje; ale już teraz przekonali się wszyscy, iż nie tylko Matka ale i parafia gdzie się rodził, chlubić się nim powinna.—Ody trzynaście lat skończył, sam uznałem, że do wyższych szkół oddać go należało. Pojechała z nim Matka do miasta, najęła porządną izdebkę; cnotliwa Ojca praca, jej rząd i staranność, pozwoliły dosyć znaczne_ koszta opędzić. Dziecię o niczem innem nie myślało, tylko o nauce: Matka wzięła na siebie wszystkie kłopoty i zachody: a skromna izdebka światłem była dla niej i niebem, bo mieszkał przy niej syn ukochany, bo za jej staraniem nie<br>
{{tab}}KI. / T. Ilofmnni.wa T. VI.	7<br>
{{tab}}marniał zLiór Ojca potem jego oblany, i Bogn rosła chwała. Wszystkie przymioty umysłu i duszy młodego Edwarda.	nabywały dzielności^e«lu|ący we wszyst<br>
{{tab}}kich klasach, tak co do nauki jak do obyczajów, zawsze na wsz\stkich egzaminach pierwsze otrzymuj ąa nagrody, po trzech latach ciągłej pracy, przyjętym został do akademii. Tam, już uczęszcza rok drugi, we wszystkich naukach i w teologii się ćwiczy; szacunek nauczycieli, uwielbienie i miłość spółuczniów pozyskał. Ale tej zimy zbyt u i^p pracował, i mizernieć zaczął; troskliwa Matka wezwała najbieglejszego lekarza; ten praerwać mu kazał na parę miesięcy umysłowe prace, użyć świeżego powietrza i wiosennych leków. Przywiozła g« natychmiast do rodzinnego domku, o którym ja przez ten czas miałem pieczę; już tu goszczę od trzech tygodm dobra Monika mlekiem i ziołami syna karmi, książek mu broni, i już mu jest daleko lepiej... Mam nadzieję w tym miłosiernym Bogu, że ten mfodzienieS tylu obdarzony cnotami, żyć będzie długo dla przykładu i dobra współbraci; że ten zdról czystego i prawdziwego światła nie ustanie tak prędko... Matka sobie podobno uroiła tę obawę, obfite w nią serca matek, i zwyczajnie tak u nich bywa, że im l(j)sze dziecię, tem łatwiej o nie się troszczą... Le;z ile d ijrzeć mogę, otóż i on; patrzaj, wyszedł z domku i siada na ławce; zdaje ni się. że książkę ma w ręku; dobra Monjka musi być bardzo zajęta, kiedy tego nie upatrzyła. Idźmy przerwać mu czytanie...<br>
{{tab}}Zeszli: my z wzgórka, z takim pospiechem, jakiego tylko krok siedmdziesiątletniego starca dozwolić potrafił i wnet stanęliśmy koło ogrodzenia domku. Edward tak głęboko się zaczytał, że nas ani spostrzegł, ani nawet usłyszał; rad byłem temu, bom mógł się jemu dobrze przypatrzeć. Nie wiem czybym go był poznał, tyle znaczenia przez te siedm lat piękne jego rysy nabrały, tyle myśli na bladem wyryło się czole; stałem w zadumieniu, chociaż jeszcze nie widziałem jego oczów, które wlepione miał w książkę; gdy zaś na głos plebana obejrzał się i powstał, gdy Le oczy wyrazu pełne błysnęły radością, gdy mnie poznawszy, wdał się w rozmowę o naukach, <br>
0	{{tab}}przeznaczeniu człowieka, gdy przy najskromniejszem ułożeniu, przy pełnej prostoty postawie, tak z ust jak z oczu skry światła się sypały, wtenczas dopiero zupełnem było zdumienie moje, wtenczas przyznałem słuszność matczynej obawy... Krótką była ta rozmowa, przynajmniej mnie zdała się taką, łubom może nigdy nie objął tyle nowych co w tej chwili myśli; przerwała ją Monika. Nie wiedząc wcale, że ma gości, szukała syna z czarą trunku zbawiennego, który sama z ziół i z mleka sporządziła. Ody nas, a raczej sędziwego przyjaciela spostrzegła, pierwszem jej słowem było skwapliwe zapytanie: »Jakże wvglada?« Ileż ją uradowała potwierdzająca starca odpowiedź, ile ucieszyło zapewnienie, że już wnet zupełnie zdrów będzie. »Doprawdy! powtarzała, z uśmiechem nadziei; bo ja co zawsze na niego patrzę, zawsze mizernym go widzę. —Wtedy dopiero przywitała się z nami, <br>
1	{{tab}}mnie poznała; wtedy powtórnie zajmująca wszczęła się rozmowa, nastąpiło gościnne, wesołe częstowanie. Bawiliśmy z niemi dwie godziny, tak miłych nie pamiętam. Zdziwiły mnie znowu nieraz światłe pomysły Edwarda, rozrzewniły pieczołowite koło niego Matki starania, jej miłość i tak słuszna duma, którą w każdem widać było słowie; ujęła mnie wdzięczność, uległość jego, to zupełne ich uczuć zjednoczenie, zdań zgodność, szczęście czyste 1 tkliwe o cnotliwym Ojcu wspomnienie. Kiedy Monika<br>
{{tab}}7* osądziła wieczorne pourie1rze zb\ li chłodnflm dla gyna, weszliśmy do domku; Edward zaprowadził mnie do ^rzyboczaej izby, tam pokazał mi stołeczek i okno, gdzie Ojciec kilkanaście lat pracował. Mocni1 wzruszi nie te przerywane słowa wyrzec mu tylko dozwoliło. 1 to było dla mnie., a ja, cóż podobnego uczynić potralię?..« Odeszliśmy; w drodze szanov ny pleban zwierzył mi słodką i prawie pewną serca nadzieję, (o ile nadzieja ziemska pewną b\ć może) iż Edward, skoro przyjmie kapłańskie święcenie, będzie po mm tej owczarni pasterzem; cieszył się cnotliwy starzec, że godniejszego od siebie następcę zostawi, i dawnoin już tak żywej radości w oczach jego nie widział.<br>
{{tab}}Pogrzeb Kościelnika. Jak miłą oku, >k ujmującą serce, jest okolica wiejska, kiedy śnieg jeszcz się bieli u stóp jąj pagórków, a ich wierzchołki ji i zieloniTSć zdobić zaczj la Parę dni słonecznych promieni, parę nocy ciepl’o§o wiatru, lubą wiosnę z głębi zimy wyprowadzić zdoł iją. Trudno pojąć, jak mogła tak żywa zieloność, tak długo śniegiem być obloczoną. Z odżywioną przyrodą, dusza nasza nowego życia nabiera. Szczęście zdaje Sie milsze, uiny:;ł BAgatszy w myśli, sam smutek pi^ywdziew a n.cj.iką barwę radości, i cieszy się widokiem otwartego łona wszechrodnej ziemi. Wtedy młodzież się weseli, wi§k dojrzały uważa, sędziwy zgadza się ze swym losem. Jasne włosy dziecięcia igrają przy pląsath jego, wtók dojrzalszy wita rok nowy z wdzięcznym uśmiechom, a oko, na które już mrok zachodzi, w tej pow szechnej radości na grób spoziera. Takowym dniem wiosennym był dzień, kiedy ci, którzy odwiedzili Kościclnika Szymona na łożu śmiertelnem, poszli do domku jego, chcąc towarzyszyć szanownym żuło kom. na miejsce pogrzebu. Noc dnia w którym on umarł, zdawała się być nocą zgonu zimy. Poranek dnia, kiedy pochowany został, zdawał się być porankiem narodzenia wiosny. Sędziwy Pleban i ja, szliśmy sami doliną ponad brzegiem rzeczki; już jej wody, gdzie niegdzie tylko szronem, w podobieństwie piany okryte, płynęły szybko. Wierzby i brzozy z drzew najrychlejsze zdawały się już z lekka zielonością ubarwione, a pod niemi tu i owdzie wyglądała w radości nowego bytu, niebieska przylaszczka, sama lub u kępkach. Niektóre owady już igrały w powietrzu, a kiedy niekiedy ptaszek, wskroś przejęty lem nagłem ciepłem, odzywał się z miłosną piosnką, siedząc na ubogich jeszcze gałęziach. Był to właśnie dzień taki, jakiby człowiek poważny i staranny obrał do zwiedzenia pola swego, do upatrzenia szkód zimy i nadziei lata. Natrafił też na tę myśl Pleban, gdyśmy na chwilę stanęli, chcąc się okolicy przypatrzyć. > W podobnych to dniach, powiedział, zwykł był poczciwy Szymon obchodzić małe państwo swoje z synową lub wnukiem, a najczęściej sam z Pismem świętem w ręku*. Wtem dostrzegliśmy domek jego; przyłączać się też do nas zaczęły osoby z różnych stron, równie jak my na pogrzeb dążące; wszyscy byli poważni; ale nikt smutnym: jeden witał się z drugim łagodnie i w pokoju. Kościelnik Szymon umarł pełen dni i nikt z najbliższych jego, rozpaczać nad tym zgonom nie mógł. Długie i pobożne życie pięknie zakończył, i każdy z tych, ktOry dąż\ł by ciało jego oddać ziemi pewn\m był ile istota ludzka pcwną^czeglf b\£ może, iż dusza jegl) już była v niebie. Idąc tak razem, niejaka nawet ogarnęła nas swoboda; cieszono się z mego przybicia, pvtano o moje podróże, przygody?! opowiadano mi nawzajem, co się przez te siedin lat ętałoJ ktoUię ożenił? kto umarł? wiele dzieci ^jf narodziło? jakim b\ł nowy bakałarz? zgoła, ożywiona, lubo bez żartów i śmiechu rozmowa, zajmowała nas dopóty, dopóki nie-stanęliśmy w zagrodzie domku, pod osłaniającymi go, grubemi konarami nagich jesVeze jesionów. — Wtedy milczenie nas ogarnęło i tak weszliśmy do mieszkania śmierci. Przyjął nas syn zmarłego w progu, z twarzą pokorną lecz spokojną, a w jego sposobie powitania Plebana, widać było skruchę, wdzięczność i poddanie się woli Boga. Siedliśmy wszyscy w długiej izbie, a syn przyjmował każdego u drzwi, wskazując mu jego miejsce. Było tam wiele głów siwych, wiele siwijących, więsej jeszcze św ietnych młodością i siłą. Lecz ta sama uroczystości powłoka wszystkich przyodziała, i siedzieliśmy skojarzeni tym samym duchf m pobożności i wiary. Podano w ino w około, a syn patrzył na Plebana, który powstał podniósł zwiędłą rękę, i zaczął błogosław lenstwo i modlitwę. Tyle było odwagi vr całym starca układzie, tyle tkliwości w głosie jego, że skoro mówić zaczął, każde piersi, każde usta, mimowolnie dech i tchnienie w sobie wstrzymać chciały. — Wszyscy stali jak wryci, a oczy wszystkich wlepione były w tę spokojną i patryarchalną partawę, w te oczy spuszczone i długi włos srebrny. Kie był^ nic smutnego w jego słowach, owszem jak zwykłe w wyrazach Wiary i Nadzitei, jaśniała w mch jakaś radość. Mówił o cnotach zmarłego, acz zapewne niedoskonałych w oczach wielkiego Boga. przecież mogących otworzyć mu Niebo przez zasługi Zbawiciela.<br>
{{tab}}»Oby! (tak modlił się dalej) to błogosławieństwo Boskie, które tak długo spoczywało nad tą siwą głową, przejść mogło na tego, co teraz wodzem i ojcem lego domu będzie. Bo zaprawdę, powiadam wam: większa będzie radość w Niebie nad jednym grzesznikiem pokutę czyniącym, niżli nad dziewięćdziesiąt dziewięć sprawiedliwych, , którzy nie potrzebują pokuty. Gorliwie i rzewnie modlił się jeszcze Pleban za tę, która w samotnym zamknięta pokoju przybranego Ojca, jak rodzonego płakała i za jedyne jej dziecię. Nie zakończył też modlitwy bez wspomnienia na siwe włosy swoje i na bliski już dzień, kiedy obecni zwłokom jego do grobu towarzyszyć będą. Gdy przestał mówić, lubo wszystkie serca były rozrzewnione, jedno tylko głośnem odezwało się łkaniem, i wszystkich oczy zwróciły się na małego chłopczynę stojącego obok syna Szymona. Miłość wzajemna żyjącego Ojca zastąpiła wnet miejsce tej, którą dla zmarłego dziada był przyjęty; bo dziecię kochać tylko pragnie mało dbając na kogo Dopuszczano go przez te dni ile razy chciał, do łoża, na którem zwłoki dziadka spoczywały; a dziecię patrząc na łagodną i spokojną twarz jego, pogodziło się ze śmiercią. Matka i Pismo Święte kazały mu być posłusznym Bogu, bez żadnego wyjątku i dziecię tak w swej prostocie czyniło. Jednak koniec tkliwej Plebana modlitwy wydobył łkanie z serca jego; lecz łzy roszące teraz okrągłe jego policzki, odmienne były od tych, któremi się zalewał w dzień śmierci dziada. Sędziwy pleban położył w milczeniu rękę swoje na złotowłosej głowie chłopczyny, i szmer uprzejmej litości powstał w izbie. Wnet uspokoił się i wszy-<br>
{{tab}}Siku wróciło do porządku i cichości. W sieni tylko przytłumiony hałas, kroki ostrożne choć ciężkie kilkunastu ludzi słychać było. Nareszcie kłoś wszedł i wyrzekł te słowa: Już gol owe!« a syn i Pleban przewodnicząc obecnym wyszli z domu. Trumna stała przed drzwiami na przygotowanym całunie. Odbijały się promienie słońca w blasze, na której cyfrę, dzień i rok śmierci zmarłego wyryto, a lekki wietrzyk poruszając gałęzie wspaniałego jesionu, okrył kroplami rosy trumnę, wóz i powłokę żałobną. Poczet cały jednym duchem tchnący razem ruszył.<br>
{{tab}}Kiedym go obejrzał, chcąc pożegnać len piękny domek, opuszczony na zawsze przez tego, który go wystawił i ozdobił, ujrzałem w okienku drugiej izby, bladą twarz nadobnej niewiasty, która zasyłała pożegnanie szczątkom śmiertelnym Ojca. zamieniającego długie obok niej mieszkanie na dłuższe grobów siedlisko. Szliśmy przez doliny i pagórki, obok jeziora, przez most stary nad rzeczką, a po godzinie myślącego dumania, doszliśmy do małej bramy cmentarza. Rozbijał powietrze głos żałobnego dzwonu, stanęliśmy wszyscy koło wozu, według porządku przez uczucia nasze wskazanego... Po kilku minutach leżał Kościelnik Szymon w grobie ojców, obok żony i dzieci, w dawno obranem przez siebie miejscu. Rozeszli się wnet jeden po drugim przytomni, i wkrótce nie było nikogo nad świeżo usypaną mogiłą, prócz syna zmarłego z małym chłopczyną, Plebana i mnie. Jam zaczął przyglądać się. wokoło; lubo już dzieli trzeci gościłem w plebanii, jeszczem się nie zebrał pójść na cmentarz; a teraz każda mogiła, każden kamień grobowy, na który tak często w dziecinnym wieku patrzyłem, odświeżał się w pamięci mojej i czylałem gładko napisy dla kogo innego już nieczytelne. Cały pozór lego miejsca był prosty i bez wykwintnych ozdób, jednak z nowszych pamiątek umarłym położonych, mogłem poznać z łatwością, że przez czas nicbytności mojej, byt żyjących się polepszył.<br>
{{tab}}W tych pomnikach prócz uczucia, i smak dobry przebijał niekiedy. Na niektórych kamieniach obok wieku i imienia zmarłego, czytałem i wyroki z Pisma; bo miłym stało się dla duszy pobożnej zwyczajem, kiedy już na to życie z przyjacielem się rozdziela, mieszkanie szczątków jego uczcić słowem wyjętem z tej księgi, która życie wieczne obiecuje. Spostrzegłem także wiele nazwisk tych, o których mi w drodze mówiono, których zostawiłem pełnych siły i zdrowia; obaczyłem i młodszych od siebie a napisy nad ich grobami już nie wszystkie były wyraźne... Wiejski cmentarz nierównie lepiej prawdziwą kolej rzeczy od głazów i miedzi, od miejskich katakumb wystawia; te malują jako obecne, żal i uczucia oddawna wygasłe; tu zaś jest rzetelny obraz tego, co na świecie się dzieje, lem rzetelniejszy, że sama układa go natura, usypana świeżo modiła niedługo od innych się różni, kamień na niej położony, czas krótki sterczy i jaśnieje; trawa, mech, wnet je obrastają i w rok już ich znać mało, już się z dawniejszemi równają, już nowe obok nich powstały! Tak jak w życiu, nieustanne odnowienie i nieustanny upadek, próżne usiłowania, by coś trwałego uchwycić, a czas wszystko niszczący, razem zaciera i uczucia żalu z serca i napis z kamienia... Cmentarz dla wiejskich mieszkańców jest miejscem, gdzie często zwracają się ich oczy i serca. Przed rozpoczęciem nabożeńsLwa zwykli rozmawiać o niedawno tam położonych; a każdy z nich wie, że czy później czy prędzej legnie w tej ziemi i także i o nim przez niedziel kilka mówić będą!... Ci, których przeznaczenie wrzuciło w zgiełk i niebezpieczeństwa świata, ci nie wiedzą, gdzie głowę położą. Żołnierz, wędrownik, miejsca grobu swego nie zna; ale spokojny ziemianin, zagon ojcowski orzący, wie, że w jakim kościele był ochrzczony, w tym i pogrzebany będzie, i dla niego to prawdziwie jeden krok jest tylko, od kolebki do grobu!... — Takie myśli mnie zajmowały po skończonym pogrzebie Kościelni ka Szymona. Już trawka sąsiedzkich mogił, przydeptana stopami obecnych, podnosić się zaczynała, a jam jeszcze odejść nio myślał. Jakiż to skromny był obchód! Proch oddano prochom i nic więcej...<br>
{{tab}}Lecz umysł mój oderwanym został od nowych dumań, głębokim jękiem: spojrzałem, a na grobie Szymona postrzegłem klęczącego syna; całował ziemię z zapałem: » Zasmuciłem Ojca w późnym wieku jego, wołał: żałowałem, on mi przebaczył, na śmiertelnem łożu, lecz Bóg czyż mi przebaczy?«<br>
{{tab}}Sędziwy Pleban stał niedaleko: nic nie mówił, ale spoglądał z litością na schylonego młodziana: przewinienie jego było wielkie, dał się uwieść fałszywym zdaniom, naprzód zwątpił, potem bluźnił, nareszcie namiętnościom się oddał, żonę i dziecię zaniedbał, był głuchym na głos Ojca, na głos sumienia. Te wszystkie występki swoje widział przed sobą, lecz nie ciężyły mu już tyle na sercu; łzy, które dotącl przytomność sąsiadów wstrzymywała, teraz obficie płynęły, jakby chciały przenurtować ziemię i dojść do skrzepłego już serca rodzica. Żaden z nas go nie podnosił, żaden łez jego nie tamował, gdyż żal ten był pożądany, błogi.<br>
{{tab}}Jednak po chwili, gdy już sam uciszać się zaczął, Pleban wyrzekł łagodnym głosem: »Nie bój się synu i Ojciec i TJóg ci przebaczył; u-zak czujesz lo przebaesenie w uspokojoneni sumieniu-1Na te słowa podniósł głowę ten drugi syn marnotrawny i z pełnych łez ocfeu, pogodne błysnęło wejrzenie: lecz klęczał jeszcze, bo człowiek l:!oź\, r^ce nad nim wyciągnął, jakby 1 błogosławiąc go; a tymczasem piękny i miły chłopczyna, a który strwożony jękiem i łzami ().n<i, oddalił się był nieco, przystąpił do niego; jedną rączką głaskał go po twarzy, w drugiej trzymał nad więdło przyłaszczki, które idąc za trumną Dziada, ponrmouolnie przy drodze był zerwał.<br>
{{tab}}Tydzień bytu clwuzłott wki.<br>
{{tab}}Opijany przez nią samą ’).<br>
{{tab}}W młodziMczym, a niemal w dziecinnym jestem jeszcze wieku, urodziłam się lat temu dziesięć; nodobna do narodu, w którym byt mój toczę: o pierwiastkach znakomiłBgft saęzepu mcjego, o czasie, kiedy istnieć zakął, nic z zupełną pewnością powiedzieć nie mogę. Może sięga pierwszych dni stworzenia świata, a przynajmniej<br>
{{tab}}’) Pomysł tej powieści nie jest bynajmniej nowy: “Francuzi, Niemcy, Anglicy mają podobne; u nas nawet Krasicki zwięzłe i dowcipnie przemiany i podróże czerwonego złotego opisał, w tomie drugim dzieł swoich; ta jednak powieść nie jest ani tłómaczeniem ani naśladowaniem, napisaną była oryginalnie w r. 1826, w chęci dogodzenia ciekawości jednej osoby, która przypatrując się dwuzłotówce z roku 1816, rzekła: »Szkoda, le mówić nie umk, ileżby nam powiedziała rzeczy i.<br>
{{tab}}str. 110⏎
potopu; to jednak wiem z pewnością, że więcej niż przed trzema wiekami szczep mój srebrny zawarty w jednej wielkiej bryle, lecz przyćmiony mniej zacnymi kruszcami, a nawet kamieniem i ziemią, leżał spokojnie w wnętrznościach wspólnej maiki wszech rzeczy, daleko ztąd, za morzem, w tak zwanych minach Potozu. Trwał już ten spoczynek oddawna, coraz nowe pokolenia, czyli warstwy, bryłę moją rodzinną zwiększały, kiedy chciwość ludzka jej pokój i wzrost przerwała; bo czyjcjżc ona swobody nie zakłóci, czemuż tamy nie położy? Ludzie czarni, prawie nadzy, wydobyli z ziemi bryłę szczep mój obejmującą; wydobyli ją obojętnie, chociaż błyszczała gdzieniegdzie jasnością; ale biał^ człowiek pięknie ubrany, skoro ją spostrzegł, krzyknął radośnie, chciał dźwignąć; nie mógł, i ucieszył się ze swojej niemocy. Po wielu jego i jemu podobnych ludzi zachodach, po niezliczonych mękach i przemianach, owe pierwotne źródło rodu mego, z wielkiego zrobiło się małe; ale jak się później okazało, to złe pozorne, istotną korzyść przyniosło; gdyż szczep mój stał się czysty, świetny, jasny jak ten księżyc, który ludziom przyświeca, a uwolniony od ćmiących go pokrewieństw, nabył i blasku i ceny... Wraz z innymi zamknięty w okropnej skrzyni, zdawało się, że znowu kilka wieków w spoczynku dotrwa. Ale u białych ludzi kruszec drogi nie doleży, jak u czarnych; po krótkim czasie skrzynia w ciągłym ruchu być zaczęła: bujana przez miesięcy kilka, nareszcie otworzoną została, i otoczyło ją mnóstwo białych ludzi. Szczep mój długo oglądany, ważony, skrobany, przyszedł nakoniee do złotnika: ten znowu srogo się z nim obchodził, jakby go chciał zniweczyć: tłukł go na miazgę, palił; a ów szlachetny krusząc, podobny cnocie, u zapasy z niesprawiedliwością idącej, coraz wychodził z mąk łych świetniejszy i czystszy. Pokonany tą słabością złotnik, ulał z niego i wyrobił misternie i sztucznie trzy piękne puhary, które król lameczm kupił, płacąc za jeden więcej, niźli złotnik za całą dał bryłę. Nie wiem dowodnie, co się z dwiema ubocznemi gałęziami szczepu mego stało; zdaje mi się jednak, że oba lamte puhar} do kościoła natychmiast oddano: i gdyby jaki ciekawy badacz zgłosić się raczył do katedry w Madrycie, możeby je znalazł w jej bogatym skarbcu: na jednym była Wieczerza Pańska, na drugim wesele w Kanie (ialilejskiej cudnie wyrobione: len zaś, z którego ja w prostej linii reki mój wiodę, wcale nie świetnem wyobrażeniem ozdobiono. Był na nim Wulkan z cyklopami dla Marsa broń kujący: niedługo i ten u królewskich zostawał komnatach. Przybył od dalekiego narodu mąż znakomity; była wieść, iż ludzie w jego łonie zrodzeni, chętnie pijali, chętniej jeszcze się bili: król u ręce tegoż męża mój rodoszczep złożył, mówiąc: —1 zewnątrz i wewnątrz ten puhar Polakowi przystoi. Przybył uiec do Polski ów kanak, w klórego łonie ja i sto sióstr mnie podobnych spoczywało; prz\był, — i z początku jako osobliwość uważany, prawie zawsze w wysłanem puzdrze zamknięty, ledwie raz w lat kilkanaście złotym napełniał się trunkiem. Trwała ta poszana do prawnuka pierwotnego posiadacza; ten już częściej dobywać go zaczął, może być dla tej przyczyny, iż za każde króla Jana zwycięstwo musiał puhar spełnić; — a zszedłszy bez potomslwa męskiego, córce dał go w wianie. Odtąd mój rodoszczcp przechodził z rąk do rąk, i coraz mniej używał pokoju: ostatni jego z kolei dziedzictwa posiadacz, już go i w puzdro nie chował, bo niemal codzień używał. A kto pije a pije, musi nareszcie i zapić się i przepić; tak się z owym panem stało; zapił się i umarł, a wierzyciele pieczęć położyli na wszystkich sprzętach jego. Ta pieczęć długo się trzymała, gdyż prawować się zaczęto, w czasie kiedy prawa nie b^ło; puhar nie wytarty z wina śniedzią i pleśnią się okrył, znikł blask jego, zatarła się piękna hiszpańskiego złotnika robota; nareszcie po wielu latach i za innego króla niżli ją włożono, zdjęto pieczęć, i puhar wraz z innymi sprzęlami i kanakami puszczony na licytacyę, sprzedany został. Nabywca nie był majętny, kupił go, bo cenił ojczyste pamiątki; lat kilkanaście stał u niego spokojnie odczyszczony puhar, oglądany ze czcią, a często z wesIchnieniem; raz nawet, a będzie temu lat przeszło trzynaście, właściciel te do niego wyrzekł słowa: » Czemuż i ty kopą talarów nie jesteś? — wszystko, coin imał, poniosłem drogiej matce w olierze, poniósłbym i ciebie!«<br>
{{tab}}Dobrze jednak się stało; i owe jego talary i tysiące innych, nic już obumierającej matce nie pomogły, byłby i puhar zmarniał!...<br>
{{tab}}Lecz i tak nie wytrzymał on długo.<br>
{{tab}}Czego Ojciec nie miał serca uczynić, do tego przymusiła syna potrzeba, lubo przez czas długi za wielkiego uchodził pana. Bo w Polsce podobnie się przytrafiało, jak to niegdyś w Egipcie: z lat bogactw niesłychanych, wypłynęły lata niepojętej nędzy, a obecny niedostatek przeszłą obfitość pochłonął. Im kogo w owych leciech za bogatszego miano, tem on w następujących uboższym się okazał; i zacny ów puhar, ów starożytny rodoszczep mój, owe arcydzieło złotnickiej sztuki, ów dar królewski, owa szanowna pamiątka, w gminnem towarzystwie łyżek i półmisków, zaniesiony został do gmachu mennicą zwanego, do prawdziwego kruszców cmentarza: bo jak w tych smutnych miejscach ciało książęcia, w jednaki proch z ciałem chłopka się zmienia; tak w mennicy po krótkich zachodach, z podłej łyżki i ze znakomitego puharu, wypadł pieniądz jednaki; a ja, ja gałązka tak świetnego szczepu, dziś maleńka, okrągła, karbowana wkoło, z popiersiem na jednej stronie, z opisem nikczemnej wartości mojej i rokiem urodzenia na drugiej, mam tysiące podobnych sobie, i nikt prócz mnie nie wie, że mój począł ek w wiekach się gubi!... Nikt mnie i stu sióstr w tym natłoku rozeznać nie potrafi! Dwuzłotówka, której kruszec przed kilkoma laty w tymże kraju wykopano, która żadnej dawności, żadnego zaszczytu nie ma, dziś, tyle co ja znaczy!...<br>
{{tab}}0 boleści! urodzić się w wieku, w którym się nie pytają, czem był ród twój, ale czem ty jesteś? byle istotną warlość uznali, o resztę się nie pytają i ważą na jednej szali tegorocznego z kilkowiecznym... Lecz chociaż żyć w takim wieku i do gminu policzonym zostać, poniża starodawną miłość własną; przecież wyznać należy, że w tem ocieraniu się między ludźmi, więcej przez lat kilka widzieć i poznać można, niż przez kilka, wieków świetnego wprawdzie, lecz nic nie uczącego wyniesienia.<br>
{{tab}}Rodoszczep mój, zacnej pamięci puhar, przez półtrzecia wieku bytu swego nie nabył tyle doświadczenia, ile ja w tych dziesięciu ledech. Gdziem się nie toczyła, czegom nie widziała? zgadnąć to będzie można z tego tygodnia bytu mojego; bo opisać dokładnie wszystko, co mi się przez dziesięć lat zdarzyło, i nie można i nie wypada. Gotowiby ludzie żal mieć do mnie. Wkrótce po narodzeniu się mojom, a raczej po wyjściu z pod stempla, oddano mnie wraz z inneini w worku do publicznego skarbu; było to we czwartek, pierwszego dnia któregoś miesiąca: zaraz więc kasyer tego wydziału posłał mnie i czterysta dziewięćdziesiąt dziewięć mnie podobnych, już podeszłemu w leciech urzędnikowi. Ledwie nas na swem biurze zrachouać zdążył, kiedy może lym miłym brzękiem zwabiona, wbiegła do pokoju piękna młoda kobieta. Była to żona urzędnika, był tu rok pierwszy ich małżeństwa; jak zaczęła gadać o potrzebach domu, o tem, jak jej wielu rzeczy koniecznych niedostaje; jak zaczęła prawić o swojej oszczędności, o przywiązaniu do męża, o jego niepojętej dobroci; ujęty małżonek najprzód sto. polem dwieście, nakoniec trzysta z nas oddalił: ona w okamgnieniu całą tę kwotę białą swą rączką w chusteczkę batystową zgarnęła, rzuciła mu się na szyję, a wołając na głos: »Co to za mąż! co to za mąż!« — wybiegła z pokoju. Widząc tę radość, słysząc tak miłe słówka, cieszyłam się niezmiernie nadzieją przemieszkiwania u tak wesołego aniołka, ale inaczej się stało. Kwadrans nie upłynął, już połowy nas w jej ręku nie było. Zastałyśmy w jej pokojach osób kilka: była tam modniarka, za dwa kapelusze gazowe, trzy takież czepeczki i jakieś garnirowania, których szczątki już w śmieciach leżały, wzięła towarzyszek moich dziewięćdziesiąt. Żydowi, który za obszycie białe puszkowe brał w zamian takież nieco wytarło z soboli, dodała czterdzieści. Chłopcu z księgarni za pół tuzina francuskich romansów i prenumeratę na dziennik mód paryskich, dała ich pięćdziesiąt; ogrodnikowi, który od kilku miesięcy stroił jej gabinet kwiatami, tyleż; a zresztą, jakby nie słysząc wcale służących, domagających się zatrzymanych im zasług, nalegań rzeźnika, piekarza, mleczaiki, lotem strzały wsiadła do powozu i pud filary jechać kazała,.la byłam z liczby siedmiudziesiąt ocalonych, ale przewidywałam, że i mnie wnet z jej woreczka wytoczyć się przyjdzie. W pierwszym sklepie za dwa wieńce róż, pęk gwoździków włoskich, kilkanaście łokci wstążek i trzy długie pióra, zoslałyśmy wszystkie i jeszcze kupiec domagał się więcej, bo mu dziesięć razy tyle winną była.<br>
{{tab}}Zawarta wraz z inuemi pieniędzmi w zdawkowej szufladzie, jcszczem bynajmniej nie pojęła leoryi procentu, cła, zarobku, kiedy przyszedł do sklepu młodzieniec miłej postaci, miał jedynego talara i długo dumał, coby kupić za niego? Slargował nareszcie parę zimowych rękawiczek, a kupczyk chcąc mu zdać resztę, mnie z szuflady wyjął. Wziął mnie młodzieniec i zaniósł do skromnego mieszkania; przez resztę dnia świadkiem byłam jego ciągłej pracy i swobody umysłu: pisał, przepisywał do późnej nocy, nucąc wesołe piosnki i chleb z serem z największym zajadając smakiem. Nazajutrz raniuteuko wyszedł na miasto, wziąwszy mnie i papiery z sobą; wszedł do jednego domu i tam od jakiegoś mężczyzny także nad papierami siedzącego, odebrał pochwałę i dziewięć mnie podobnych. O! jakże był szczęśliwy! Zawinął nas starannie w biały papier wraz z rękawiczkami i raczej pobiegł niż poszedł na daleką jakąś ulicę, do nędznego dworku, do małej izdebki, gdzie go stara kobieta przywitała z niewymowną radością, a on jej powiedział: »\\rinszuję ci, kochana Babuniu, dzisiejszych imienin, przyjm to małe wiązanie; oby Bóg dobry lat kilkanaście życia ci udzielił, oby pozwolił, żeby co rok dar mój mógł być sutszy*. Rozrzewniona Babunia uściskała go serdecznie i zawołała: »()! drogi mój Józiu, obaczysz, że ty kiedyś bogatym będziesz, bo błogosławi niebo młodym, <br>
{{tab}}KI. z T. llofmanowa T. VI.	8 którzy pracują i zarobionym uczciwie groszem z biedniejszymi krewnymi się dzielą«.<br>
{{tab}}Odszedł wkrótce dobry młodzieniec, spieszył się do nowej roboty; a poczciwa kobieta gorącą za niego zmówiła modlitwę; jej oczy napełniły się łzami i jedna upadła na mnie: zdało mi się, że ta łza dodała mi wartości. »O! kochane dziecię, mówiła Babunia, czemuż ja tych pieniędzy, które mi on daje, jak w zakład brać nie mogę; znalazłby je po mojej śmierci i przydałyby mu się: ale stara, niedołężna, z tych pończoch, które od rana do nocy robię, ledwie głód opędzam; gdyby nie on. nie byłoby czem pomieszkania opłacić, za co drew kupić: i tym dzisiejszym darem jego (bezwątpienia pierwszym potrzebom ujętym) niedługo cieszyć się będę«. A wziąwszy kij i wszystkie darowane sobie pieniądze, poszła naprzeciwko do szynkarskiej izby. »Panie Abrahamie, powiedziała wychodząc, już mnie od wczoraj o wypłacenie komornego sekujecie. macież za całe zeszłe pół roku!« i wyłożyła wszystkie dziewięć dwuzłotówek na stół. *Nu! a czy tylko nie fałszywe?« zawołał żyd, stawiając zapleśniały mosiężny lichtarz, który cegłą tartą i śliną czyszcząc, miał zamiar przedać za nowy. 1 włożył okulary i przyglądał się każdej z nas z osobna, i ważył ją na brudnym palcu, i rzucał na stół nadstawiając pilnie ucha, na dźwięk, jaki wydawały. Gdy na mnie kolej przyszła, obruszyła mię ta nieufność do żywego; ale wiedząc, jak za niesłuszne podejrzenie mścić się należy, potoczyłam się i brzęk pełny, który wydał kruszec czysty, z któregom złożona, żydowskie czoło rozmarszczył, niewiarę jego przekonał. »Ej wej! krzyknął radośnie, a zkącl to waspani ich wzięła, a może ich masz więcej, a daj, boć to wszędzie i u Goimów drożej, i z góry komornego płacą!< I ciągnął poczciwą kobietę za suknię. »Dajże nii święty pokój, powiedziała, co ci do tego; nie masz prawa wymagać innej płacy, tylku takiej, na jaką ugoda była. To wyrzekłszy, poszła, a jam została u brudnego żyda. O! jakże przy krem to upodlenie było, chociaż wiele towarzyszek i towarzyszów dzieliło go ze mną, bo Abraham miał pieniądze.<br>
{{tab}}Ale na szczęście moje, nie gościłam i dnia u niego; użył mnie wprawdzie i sióstr moich niegodziwie: bo spiesząc się przed wieczorem szabasu, wydał nas z tuzinem fałszywych dwuzłotówek; a nasze przymioty istotne, ich zalety zmyślone pokryły: jam się temu nie oparła, bo jakżesz to miałam uczynić? niech ludzie, co mówić umieją, wstydzą się, kiedy podobnie użyci bliźniego nie ostrzegą: innie niemej istocie wyrzucać tego milczenia nie można... Tym więc żydowskim sposobem dostałam się do ekonoma, który mu baryłkę wódki był sprzedał. Gdy na drugi dzień stanął ów ekonom przed państwem swojem, i skórzany trzos wypróżnił, pan zobaczywszy tyle fałszywych pieniędzy, wyłajał go, mruknął pod nosem: »jaka praca, taka płaca*; i ze wstydem do biórka nas schował. Osobno włożył złą, osobno dobrą monetę, bo oko doświadczone snadnie złych od dobrych rozróżni. Rada byłam temu rozdzieleniu; przykro prawemu z fałszywym przebywać... Zaraz nazajutrz, w niedzielę, wyjęto mnie z biórka, i przeszłam w ręce w yrobnika; słyszałam, że illa mnie i drugiej takiej jak ja, cały tydzień w pocie czoła pracował, zdawało się więc, że tu szanowaną będę; owinął ci nas wprawdzie w brudną szmatę, schował za pazuchę, ale zaraz wyszedłszy z kościoła, w którym ksiądz bardzo na pijaństwo powstawał, a on bardzo płakał, przysiadł się do woza kumy i sąsiada, jadącego<br>
{{tab}}8* lic —<br>
{{tab}}z korczykiem zboża do Warszawki. Przyjechaliśmy późno, już było prawie ciemno. Pan mój dostrzegł jednak gałązkę choinki, wiszącą nad jednym sklepikiem, wszedł tam z kumem, a tak dobrze w y wdzięczą! mu się za podw-odę, tak pił do niego lo piwem to wódką, żem została u szynkarki. Wytoczyłam się ztanitąd po jednodniowym pobycie. Moja pani, niekoniecznie okrzesana, bardzo była skrzętna i poczciwa, pracowała od rana do wieczora, ale nie wiem wcale, dlaczego córki jedynaczki nie wzywała do pomocy, tylko kazała jej siedzieć nad książkami i zeszytami. Panna Małgorzata miała kilku nauczycieli, między innymi do francuskiego języka. Temu się dostałam, on mnie natychmiast, przyszedłszy do domu, córce sześcioletniej darował. Dotąd jeszcze nikogo moja istota tyle nie uszczęśliwiła. Ta luba dziecina skakała z radości, biegała do wszystkich, pokazywała im skarb swrój; nigdym nie sądziła, aby dwuzłotówka tak wiele miała wartości. Ludwinia pewną była, że za moją pomocą całą Warszawę zakupi; idąc spać wzięła mnie ze sobą, a obudziwszy się w nocy, usnąć nic mogła, bo ją strach brał, czy złodziej po jej majątek nie przejdzie; długo mnie tuliła do siebie, kryła w małej rączce, aż nareszcie wstała, poszła na palcach do łóżka Matki, i włożyła mnie pod jej poduszki: wtedy o skarb swój spokojna, wróciła i wnet zasnęła.<br>
{{tab}}Następnego poranku wyszła z Ojcem na miasto; chcąc jej jeszcze radości przysporzyć poradził jej, aby mnie zmieniła na grosze; usłuchała go. ale bardzo się troszczyła, czy wekslarz nie będzie nad tem szkodował, iż sześćdziesiąt pieniędzy za jeden daje... Tego samego dnia pan jakiś, kilkadziesiąt dukatów u wekslarza. wymieniał, i ja miejsce znalazłam w odrarhowanej mu srebrnej monecie; przez noc poleżałam w jego szkatułce z wielu towarzyszami; przy jego łóżku stojąc, usłyszałam te słowa, które, obracając się z boku na bok, głośno wyrzekł: » Dałbym ją całą za snu smacznego godzinę!...« Nazajutrz zły, tęskny, wyprawił przyjaciołom małe, jak mówił, śniadanie. Za pięćset obrzydliwych zwierzątek w skorupach i za dwadzieścia butelek szumiącego wina, poszło nas czterysta, a uczestnicy tego śniadania niemniej dlatego, jakem słyszała, obiadu i wieczerzy potrzebowali.<br>
{{tab}}Kupiec, który mnie i towarzyszki moje niósł do schowania, napotkał w sieni jąkąś kobietę, bardzo ubogą, ale czysto ubraną.<br>
{{tab}}— To ty, poczciwa Antonino! — powiedział — jakże ci się po wodzi?<br>
{{tab}}— Już z łaski Boga i pana, wykupiłam zastawione przez nieboszczyka sprzęty i szaty — odpowiedziała — ale też grosza nie mam przy duszy, i sześcioro dzieci moich jeszcze dziś nic w ustach nie miały. Wolałabym umrzeć wraz z niemi, niżli żebrać po ulicach, ale 1u odważyłam się przyjść, i błagać o jaki zadatek na wziętą od imości robotę.<br>
{{tab}}— Masz trzy dwuzłotówki — powiedział kupiec — nie wejdą one do porachunku, ale ciągle pracuj, i miej żebraninę w ohydzie.<br>
{{tab}}Odeszła uradowana; jam była w tej jałmużnie; drugą z nas trzech mnie wydała: jakże mi dziwno było, mnie, któram dopiero widziała, iż za czterysta mnie podobnych, wielki pan z przyjaciółmi małe zjadł śniadanie, że za jeden takiź sam pieniądz, uboga i pracowita wdowa z sześciorgiem dzieci, przez całe dwa dni wyżyła. Co więcej, weselszą była od niego i smacznie spała... Ja z jej rąk dostałam się do piekarza, ten mnie tegoż samego dnia w podatku odniósł, i tak właśnie w tydzień po urodzeniu mojem, znowu do skarbu wróciłam. Tam... ale ja tylko tydzień bytu mego opisać przedsięwzięłam, nie trzeba zapędzać się dalej; powiem więc tylko, że różnych i daleko dziwniejszych jeszcze doznałam kolei; ileż jam to drzwi zamkniętych, rogatek spuszczonych jakby czarami otworzyła; jakże mi się często trafiło, żem traciła lub nabywała w własne/u mniemaniu wartości; raz zdarzyło mi się, że ten, któremu mnie i kilkaset innych dać chciano, odrzucił nas wszystkie, i powiedział dającemu:<br>
{{tab}}— Schowaj je dla tych, którzy pieniądze wyżej od honoru cenią!...«<br>
{{tab}}Zdarzała mi się także częściej rzecz inna; osoby, którym umie i więcej takich jak ja dawano, kilkakrotnie ręką sięgały, nim się odważyły nas wziąć, i ze wstrętem nam się przyglądały. Jakby szpilkami nadziane albo rozpalone w ogniu, tak karciłyśmy posiadaczy naszych, a przecież nas brali; ale podobne wypadki coraz rzadziej mi się zdarzają, i uważałam nawet, że gdy mi się przytrafi być powtórnie u takich osób, coraz mniej ja, i podobne mnie, je dolegamy. Bo nieraz już bywałam kilkakrotnie w jednymże ręku. Tak, byłam przeszłego roku u owej ładnej mężatki; i położenie jej i piękność okropnie się zmieniły: jej zbytki wtrąciły męża do grobu; i jednej dwuzłotówki po nim nie zostało; ona teraz bawi się przy jednej wielkiej pani, a raczej tą panią bawi, czy jej się chce. czy nie chce; dłużej teraz mieszkałam u niej sama w sypełku od płóciennej chustki, niż niegdyś trzysta z nas w batystowej chusteczce, i lepiej mnie użyła, bo mnie na dobrą polską zamieniła książkę. Do poczciwego Józia zatoczyłam się także po kilka razy, zawsze w pensyi coraz znaczniejszej, którą od rządu pobiera; dobra babunia mieszka przy nim ciągle, robi pończochy dla wnucząt., które zarówno z ich Matką kocha.<br>
{{tab}}I do Antoniny się dostałam, ledwiem ją poznała, gdyż teraz inaczej mieszka, inaczej się ubiera, a nawet inaczej ją zowią. Za pomocą dobroczynnego kupca, założyła dom szwaczek, chodzi do niej kilkanaście dziewcząt, ma wiele roboty, córki też podrosły i pomagają jej, chłopców posyła do szkoły. Pobyt u niej był ostatnim kursem moim; ztamtąd zatoczyłam się już od pół roku do szczególnego człowieka: dzień i noc chodzi koło tego i myśli, jakby najwięcej zebrał pieniędzy? a nie używa ich tak jak inni; lada czem się obywa, w wytartych sukniach chodzi, je bardzo mało, nikomu nic nie daje, tylko zupełnie kocha się w srebrnej i złotej monecie, nie dlatego co przynieść może, ale dla niej samej.<br>
{{tab}}Pierwszych dni, gdym mu się dostała, nosił mnie przy sobie, wyjmował często, przyglądał się; jużem kilka razy myślała, że mnie między ludzi puści, ale nie: obejrzawszy, włożył napowrót do kieszeni. Od kilku zaś miesięcy zsypał mnie z innemi w worek i zamknął do skrzyni; rzadko kiedy otwiera ją i to zawsze w nocy: dukaty myje, talary i dwuzłotówki rachuje. Ani nadziei wydostać się od niego, jedna śmierć jego uwolnić mnie i towarzyszów moich może; a tej mówią, że nikomu, nauel skąpcom i złym ludziom życzyć nie należy — lubo śmierć u nich pierwszym jest korzystnym dla ludzkości czynem. Powieści historyczne. <br>
{{tab}} CZĘŚĆ TRZECIA. POWIEŚCI HISTORYCZNE.<br>
{{tab}}Nocleg w Kromołowie.<br>
{{tab}}(Rok lCCfli.<br>
{{tab}}»Ostrożnio! ostrożnie! pomięszacie mi wszystko! dajcie temu pokój! niech sam Raczek przy pytlu s1oi!« — Tak wołała średniego wieku niewiasta, na prostym drewnianym siedząca stołku, pośród worków zboża i mąki, na dorodnego młodzieńca i dorodniejszą jeszcze dziewczynę, którzy odgarniali na wyścigi, sypiącą się naprzód szarawą, potem białą jak śnieg, teraz znowu mniej piękną mąkę: ale szum wody, kół warczenie, stępów bicie, cały hałas młyński nie dozwalał im słyszeć jej głosu: »Dajcie pokój! mówię* —— krzyknęła już trochę z gniewem. Na ten raz usłyszeli młodzi, a odstępując wszystkiego, z pośpiechem ku niej pobiegli. ’Przepraszam was, kochana matko!* powiedziała z nieśmiałością dziewczyna, całując ją w kolana. Nie gniewajcie się, pani stryjenko! — wyrzekł młodzieniec, kłaniając jej się do nóg — my dobrze chcieli. Wszak i bratanka Anna zna się już na gatunkach mąki, i was samych nie w jednem wyręcza«. »Jeszczeby też! — odezwała się niewiasta, ruszając ramionami — a byłażby warta żyć na tym świecie, gdyby się na gospodarstwie nie znała? baj bardzo! żeby też szesnasto-Ietnią dziewką wyręczyć się nie można? Anna wszystko niemal tak dobrze polrali jak ja, ale kiedy waści nie ma; bo skoro waść jesteś z niemi dziewczętami, juści psot i figlów pełno«. ».luż nigdy nie będziemy — szepnęła Anna, całując powtórnie matki kolana«. »Nigdy! nie mów nigdy! •— rzekła już ze śmiechem niewiasta — to rzecz daremna, zwłaszcza w takim razie; a na przeprosiny, poustawiajcie mi dobrze te worki, każdy według znaku swego, żebym wiedziała, ile mam mąki i jakiej? Święty Michał zapasem, prowiant to na całą zimę. Bóg dał tego lala przeniczkę piękną, zebrało się sucho, będzie co jeść, a jest też i komu. Poczciwa Baczkowo! — dodała wołając na przędącą opodal młynarkę, — dajcie mi kredki, zrachuję sobie na stole, wiele korczyk wyd;ił?«<br>
{{tab}}»Wzięli się młodzi do ustawiania worków, nie bez wesołości, szeptów i śmiechu, ale już bez psoty; a niewiasta rachowała pilnie, wzywając pomocy kresek, karbów i palców, i przytykając często rękę do czoła. Wiem wbiedł do młyna zadyszany pokojowiec; skłonił się głęboko, położył na stole list odpieczętowany znacznej wielkości, i powiedział: »Księżna pani przysyła waszmości to pismo, abyś go najrychlej odczytała i spieszyła do dworu. Byłaby przysłała powóz, ale wszystkie konie w robocie*. »A toż znowu zkąd? — zawołała z niesmakiem niewiasta — bodajże to! właśniem już ładu dochodziła z moim rachunkiem. Stanisławie! — rzekła do młodzieńca — przeczytajże mi waść owo pismo tak pilne. Od kogoż przecie?« »Od króla!« zawołał Stanisław, biorąc<br>
{{tab}}I:: I w rękę; a te słowa: od króla! przechodząc z ust do ust po całym młynie, jak pociąg czarowny zebrały wszystkich przytomnych w jedno grono; odbiegł Raczek pytla, żona jego kądzieli, zeskoczył z drabiny syn ich jedynak Maciej, rzucili worki z mąką parobcy i stanęli ubieleni; a wszyscy wlepiwszy oczy w Stanisława i wielkie otworzywszy gęby, słuchali co następuje:<br>
{{tab}}Najukochańsza Matko nasza, i osobliwsza<br>
{{tab}}JJobrod ziejko!<br>
{{tab}}Jadąc z Warszawy do Krakowa na koronacyą, która odprawi się. da Bóg, w święto naszego patrona, obraliśmy drogę na Częstochowę, aby przed solennem tej frasobliwej korony przyjęciem, polecić się onej potężnej Królowej nieba i Polski patronki. Od Tej jednej Matki, mając już dziś otrzymać ostateczne błogosławieństwo, przez ręce wielebnego tulejszego przeora, chcielibyśmy jutro wieczorem otrzymać wasze, najukochańsza Matko nasza i osobliwa Dobrodziejko! Przeto wysyłamy naszego pazia, który powinien na cztery godziny przed nami w Kromołowie stanąć, gdzie jak nam wiadomo jeszcze gościcie. Radzono nam tu, ażebyśmy was zjechali znienacka, ku większej radości, ale ponieważ dosyć znaczny orszak nam towarzyszy, baliśmy się nabawić jejmość panią starościnę a siostrę naszą kłopotu, zwłaszcza, że nocleg w jej domu wypada. Nie chcąc spóźniać tego uwiadomienia, kończymy to pisanie nasze, zostając dozgonnie<br>
{{tab}}Waszej Książęcej Mości najukochańszej Matki i osobliwej dobrodziejki pełny respektu syn<br>
{{tab}}MICHAŁ król.<br>
{{tab}}Da 11 w (V.o«tnc1iowif, dnia 20. Wrz śnin Tfi(iJ>. r., panowania naszego pier^sze^u. »Zawsze dobry i pamiętny!“ zawołała niewiasta, wstając spiesznie ze stołka, rzucając karty i kredkę. Szkoda jednak, że się choć do jutra nie wstrzymał; trzebać mi to biedź prędko, do dworu kawał drogi, i przyrządzić wszystko na przyjęcie króla brata. Jeszcze u mnie nie był od czasu, jak mu ta korona z nieba spadła... Ale w co się moja mąka obróci“? zostawiłaćbym tu Annę albo Stanisława, lecz z pośpiechu pomieszaliby mi wszystko; zresztą znajdzie się dla nich w domu robota. Mój Raczku! jużto na nikogo nie padnie tylko na ciebie; dopilnujże mi dobrze: król brat wiezie ludu dosyć, a każdemu dać trzeba uczciwą wieczerze. Anno! wybierz worek najpiękniejszej mąki; tej w spiżarni braknąć może, a musimy i ciast napiec. Idźmy! bywajcie zdrowi, poczciwi ludziska! a nie zmażcie lego coin nakreśliła na stole; przyjdę ja tu jutro, da Bóg doczekać! Czegóż mnie tak za nogi ściskacie? Czy chcecie czego?« »A jużei, jaśnie wielmożna pani!« powiedział młynarz skrobiąc się w głowę. »To mówcie, tylko prędko!*. “Oto, kiedy z woli Boga i narodu, brat jaśnie wielmożnej pani królem naszym został, chcielibyśwa z onego szczęścia i na ród nasz trocha się sypnęło. Mamy jedynaka syna Macieja; zna go dobrze jaśnie wielmożna, dziarski chłopak; miałci on być młynarzem po umie, jak całemu miastu wiadomo; ale kiedy taka pora się zdarza, już oddawna mówiła mi moja kobieta, czemuby nie miał być dworakiem? I zapewne, jużci większa sława królowi służyć, niźli pylliska pilnować®. »Może sława większa — odpowiedziała niewiasta — lecz czy chleb pewniejszy to wielkie pylanie! Jednak kiedy chcecie, wspomnę o tera, ale niech mi tymczasem pan dworak mąki dobrze pilnuje, bo go nie polecę królowi bratu. Bywajcie zdrowi!* 1 poszła z Anną i Stanisławem; po koj o wiec wziął worek z mąką i ruszył za niemi. Ciągła była przez długą drogę rozmowa: jak wszystko rozporządzić, ułożyć, jakie dać potrawy a szmer słów głuszony był tylko odgłosem szybkiego stąpania i szelestem pęku kluczy, wiszących u pasa niewiasty.<br>
{{tab}}Czytelnicy może jeszcze niezupełnie się domyślają, o kim tu mowa? jak pogodzić rodzinę królewską, z młynem, z kluczami? To zdarzenie jesl jednak zupełnie prawdziwe i wcale nie nadzwyczajne, gdy wspomnimy na dawnych czasów dziwne wypadki, a proste obyczaje. Jeszcze dziś na pół drogi między Częstochową i Krakowem, przy źródle rzeki Warty, jest miasteczko Kromołów zwane; jeszcze dziś stoi młyn Raczkiem od rodziny młynarskiej przed laty tam zamieszkałej, przezwany; jeszcze dziś pokazują w nim miejsce, gdzie na prostym drewnianym stołku siedziała raz pani Tarłowa, starościna goszczyńska pilnując dokładnago miewa swojej pszenicy i mąk odbierania, kiedy jej dać dano, że zjedzie na nocleg do jej domu król, a brat jej Michał. Nie była ona jednak rodzoną, ale stryjeczną jego siostrą. Michał Korybut Wiśniowiecki był jedynakiem; lecz wychowany przez matkę jego Gryzeldę z Zamojskich księżnę Jeremiową Wiśniowiecką, przez nią za mąż wydana, od niej jako córka, od jej syna jako rodzona siostra uważaną była. Księżna Jeremiowa z bogactw przywiedziona do niedostatku, z szczęścia pogrążona w niedolę, zawczesną śmiercią męża, zawsze znajdowała w Kromołowie przytułek i pociechę. Przyjmowana jakby matka od starosty goszczyńskiego, dopóki żył, nieinaczej witaną była od zacnej i prostomyślnej wdowy jego; a trzy ich córki: Anna, Maryanna, Helena, syn jedyny Józef, który był w szkołach w Warszawie, i bratanek Stanisław Tarło, czę.sto u stryjenki bawiący, patrzyli na nią zc czcią i poszanowaniem. Nawykli z dzieciństwa widzieć w niej ozdobę ich domu, głowę całej rodziny, każde jej słowo było wyrokiem, każde życzenie rozkazem. Teraz już od dwóch miesięcy w Kromołowie gościła. Doczekawszy się w Warszawie więcej jeszcze pożądanego niźli spodziewanego wyniesienia syna, dawszy mu błogosławieństwo, nie mogąc zaradzić jego królewskiej nędzy, znieść jej widoku nie mogła. Te dary, które on od poddanych przyjmować musiał, zamiast je rozdawać, raniły jej duszę; sama też nie będąc bynajmniej w możności ukazania się w stolicy, na stopniu matki panującego, wolała schronić się do wiejskiej i rodzinnej zagrody, gdzie wyższym umysłem i wiekiem tyle miała przewagi, że już jej zwiększyć nie zdołała wiadomość, czem jej syn został. Nadzieja rychłego oglądania tego syna, serce jej napełniła radością. Starościna goszczyńska przyszedłszy do dworu, zastała ją swobodnej myśli, wspanialszej niż kiedy postawy i suto przybraną. Włożyła suknię z złotej materyi, kontusik z karmazynowago aksamitu sobolami podbity, i takąż czapkę z kosztów nem spięciem. Z dwiema inłodszemi starościankami kończyła właśnie urządzać swoją komnatę, ustawiać w niej rzędem wysokie krzesła dębowe, żółtym adamaszkiem obite, przykrywać stoły jesionowe bogatemi kobiercami, bo w niej miała zamiar przyjąć króla; i słusznie, gdyż la komnata w całym dworcu największą i najwygodniejszy była. »Patrzcież kochane dziatki — rzekła do wchodzących — jakie mi Pan Bóg zsyła niespodziewane wesele; oddajcież mi list króla, a syna mego; niech mi go Stanisław raz jeszcze odczyta; a ty kochanko, spiesz rozporządzić wszystko: będzie do IrzydziesLu osób, drugie tyło ludzi i 150 koni jak rai paź króla Iinci powiadał,.luz mówiłam Marysi i Halce, żeby się ogarnęły; i ty Anno ubierz się w co masz najlepszego. Wszak usłuchasz rady mojej, kochanko, i oddasz ją do dworu, skoro król a syn mój przyzwoite zawrze małżeństwo?«<br>
{{tab}}» Wiecie dobrze, księżno stryjenko — odpowiedziała starościna — że jako matkę was uważając, rad waszych zewsze chętnie słucham; ale w tem wybaczyć raczycie, moje dziewczęta prostaczki jako i ja, żleby u dworu szpilnwały. Ś. p. ich ojciec zawsze mawiał: »Niech domu pilnują; da Bóg, zajedzie po nich i do Kromołowa szlachcic jaki uczciwy. A nie zajedzie mniejsza o to: nie przykrzyć mi się żadna«. »Jak chcesz — wyrzekła z przyciskiem księżna — ale nie zapomnijźe przynajmniej mościa pani i innych szat przywdziać: to co masz na sobie zupełnie umączone«. »Nie zapomnę — zawołała starościna z uśmiechem, a to mówiąc, pocałowała rękę poważnej matrony, i poszła skwapliwie do zatrudnień gospodarskich, zacząwszy je od dobrego uczęstowania przybyłego pazia.<br>
{{tab}}Nie potrzeba opisywania, w jakim był ruchu dom cały kromołowski. Wszystkie sepely, skrzynki szafy w ścianach, kantorki pootwierano; dobyto zaśniedziałe srebra, oddawna w butwiejących puzdrach zamknięte puhary, zakurzone odwiecznie szkła czeskie, dawne makaty, kobierce, holenderskie obrusy, serwety. Służebne, pokojowcy, pacholiki, czeladź cała, a nawet sam paź królewski, wszystko to biegało i krzątało się. Ta na folwark po mleko i śmietanę, ten do księdza proboszcza po sztucce i opłatki, tamten do młynarza po miski; ci do żydów miejskich po mięso i jaja; owi na wieś jedną i drugą po drób i skopy; tamci do stawu i rzeki po ryby; inni<br>
{{tab}}KI z T. Hofwanowa. T. VI.	9 do ogrodów i sadu po warzywa, jarzyny, owoce; te z wielkierai miotłami doby wały z kątów szanownych dawnością. śmieci, tamte okurzały ściany i obrazy; ci piaskiem wysypywali sień i podwórzec, owi cienkiemi pręcikami kanapy i krzesła trzepali. 1 paniąlka nie próżnowały; pan Stanisław odczytawszy list księżnie, udał się do piwnicy, kazał wytoczyć dwie beczki wystałego miodu, baryłkę wiśniaku, do stołowej zanieść je izby; a wszystkie okna i pułki pozostawiał okrytemi sędziwą pleśnią butelkami. Najmłodsza z starościanek Helena, acz z ukrytym żalem, z rozkazu matki została przy księżnie dla jej posługi, a dwie starsze uniósłszy kontusików i zawinąwszy rękawy, pracowały niepomału; Marysia zabrała się do ciast i do przygotowania bijanii1), Anna dobywała specyały z będącej pod jej kluczem apteczki. Obwarzanki migdałowe, biszkopty białe i żółte, konfekta czyli różne smażone owoce na sucho i w syropach, cukier kolorowy piżmowa ny do ciast posypywania, cukierki na migdałach, cynamonie, anyżu, kolędrze; pierniki różnej wielkości i kszałtu i wiele innych przysmaków, na skorupkach ku leniu przeznaczonych ułożone zostały. Ich obfitość, rozma tość kolorów i symetrya z jaką za pomocą bratanka2), ustawiła je Anna na stole w podkowę urządzonym, pochwa-<br>
{{tab}}’) Bijanka, przysmak ówczesny; oto jej przepis; »Ryż suszony utłucz i pi-zesicj; w wrzącą wudę, gdy zwierać będzi, wiej wody różanej, włóż cukru i syp lę uiąkę, a mięs/ai pilnie na węglu; gdy uivre, miej formy na to zgotowane, klóre oblewaj wodą różaną i wlewaj w nie tej materyi; postaw na zimnie, gdy stężeje przełóż z formy na półmisek, i daj zaraz bo osłabieje«. — Obacz dzieło: »Zebranie potraw Czernieckiego« kuchmistrza, <br>
{{tab}}*) Ten sam Stanisław Tarło był później kuchmistrzem koronnym — z młodu okazywał skłonność do tego urzędu.<br>
{{tab}}li|M sama nawet księżna, gdy z ciekawości przyszła zastawę wpeczerzy obaczyć.<br>
{{tab}}Lecz ze wszystkich osób nad przygotowaniem uczty pracujących, bez wątpienia najwięcej zajętą była sama pani starościna, o ktcJrej głowę wszystko się obijało Ale nawykła jak każda ówoeŁsna polska HHWffyni, do licznych i nagłych zjazdów, praeeftrna, rozgarniona, skrzętna i rządna, rada 4 domu a bez pretensyi, bo pewna swojego i gości swoich serca, ni§ zaszła w głowę; owszem, pamiętała o wszystkiem, ze wszystkiem zdążyła. Już wszystko było w pogotowiu, wszędzie porządnie, ciasta rosły w piecu, bijanka tężała na zimnie, ubiór ni«vTiast był odmieniony, kiedy na koniu pędem biegnącym, wpadł na podworzec hajduk ^Suto przybrany; a nim jeszcze spieniony rumak stanął jak wryty przed dworem, on już wielkim głosem zawołał: »Król jedzie«. Wyszła natychmiast przed ganek pani starościna z rodziną i czeladką; księżna wierna rodzicielskiej powadze, została w komnacie; napełnił się wnet podwórzec całv, i przyległa do niego lipowa ulica, powozami, końmi i ludźmi; z pierwszej i najwspanialszej kolebki, wysiadł pan suto przybrany, młody jeszcze, dorodnej postaci, oczy jego ciemne, wzrok miały więcej łagodny niż żywy, twarz miłą choć btadą, upiękniał wyraz otwartości.<br>
{{tab}}Był to król Michał, przywitał się serdecznie z siostrą, pozdrowił ją i dziatki najmilszenn słowy; skłonił się łaskawie wszystŁim i pospieszył do matki Sędziwa matrona wystąpiła na środek komnaty; król rzucił jej się do nóg: podniosła go i kazała usiąść przy sobie; weszli panowie d\ft>rscy, a po długich ukłonach i komplimenlach, zrjęu wskazane SOJIO przez nią miejsca. Utrzymywała ciągłą rozmowę matka królewska; a wypytując się<br>
{{tab}}9* i: to co w kraju się działo, czy uspokojeni książęta ubiegający się o tron? co Turek porabia? gdzie wielki helnian Sobieski? czy prymas Prażmowski jeszcze zagniewany? co myślą zdziałać na sejmie koronacyjnym? czy wynagrodzą tym, których dobra obcy zabrali? czy zapobiegną wolności zrywania sejmów? zdawała się rozumować o dobrze jej znanych wypadkach. A kiedy król przez dobroć lub nieśmiałość uchybił sam sobie, okazywał wstręt, nienawyknienie do swej godności, kiedy któremu z panów obecnych pozwolił sobie w najmniejszej rzeczy ubliżyć, pokrywała zręcznie słabość jego, i podsunietem słówkiem umiało go wesprzeć i zastanowić. Bo matka Michała nie była zwyczajną kobietą; córka Tomasza Zamojskiego i Kalarzyny księżniczki Oslrogskicj, rodzona wnuczka sławnego.lana, wdowa po walecznym Jeremim, tylu rycerzy godnym potomku, łączyła w sobie dumę, chęć sławy, wielkość tych trzech rodzin; słabość umysłu jedynaka, byłaby rada własną krwią zatrzeć; a widząc w nim cnoty łagodne, rozsądek, naukę, ale żadnej ambicyi, żadnej tęgości umysłu, zupełną nieudolność do utrzymania królewskiej powagi, wątpić czasem miała ochotę, czy on był istotnie jej i Jeremiego synem. Prawda, że Michał przyszedł na świat słaby i matka jego ulegając na len raz zwyczajnej matkom tkliwości, myślała długo raczej o lem, żeby żył, jak żeby po rycersku żyć umiał’; prawda, że ona tylko wychów anie jego zaczęła, a dziecię więcej przejmować zwykło od tej co je wychowa, niżeli od lej, co urodzi, wykarmi wypiasluje. Kiedy Jeremi Wiśniowiecki, zaledwie lat 39 mający, zapadł na gwałtowną gorączkę i po ośmiu dniach skonał w Pawołoczy dnia 22 sierpnie 16ol r., wdowa jego w ciężkim żalu po jego stracie, i po zniszczeniu widoków wielkości, o kiórych ciągło marzyła, na syna jedynaka przelała wszystkie nadzieje. Wtedy dopiero przyglądając mu się pilnie, ujrzała z boleścią, że dla wzmocnienia ciała, zaniedbała harfowania ducha; wtedy chciała wynaleść sposób wynagrodzenia tej omyłki. Małżonek jej nie był dobrze widziany u dworu, zazdrość potrafiła wystawić go niebezpiecznym tak w oczach Władysława A I jak i Jana Kazimierza, i chociaż tyle zwycięstw odniósł, przecież minęła go buława. Ale małżonek jej sam przez siebie dzielny i wielki, gdyby nie śmierć zawczesna, byłby pokonał swych wrogów i najwyższych doszedł zaszczytów. Po synie spodziewać się tej dzielności nic mogła; stałość umysłu, zdolność do wykonania wielkich rzeczy, już się w dziecięciu objawia: nie widziała ich w nim wcale; upatrzyła więc dla niego inną do wyniesienia drogę. Syn ten, wr czasie śmierci ojca dopiero 12 lat mający, wdzięcznej poslaci. za matki staraniem pozyskał łaski królewicza Karola Ferdynanda, biskupa płockiego; który go dnia jednego bratowej swojej Maryi Ludwice, żonie Jana Kazimierza przedstawił. Ta królowa nie mająca sama potomstwa, a może przezto samo więcej jeszcze obce dzieci lubiąca, upodobała sobie niezmiernie książęcego sierotę i naparła się go koniecznie. Król jej małżonek tkliwy i rzetelny, rad był wypłacenia synowi w czem mimowolnie uchybić mógł ojcu; uprzejmie więc prosili oboje wdowy Jeremiego o powierzenie im jedynaka Nie wzbraniała się długo. Ta prośba dogadzała skrytym jej widokom, wreszcie ujętą została grzecznością królestwa; duma wielkich zwykła niknąć, jak płomień świecy przy słońcu, przed względami tych, których możniejszymi ud siebie uznają. Chociaż wTięc kochała syna z zapałem, rozłączyła się z nim chętnie, królewskie ręce obcemi jej się nie zdały; ich dary nie były dla niej ani ciężarem, ani upokorzeniem i nieraz nasuwała jej się myśl, dla wszystkich smutna, dla niej urocza, że Jan Kazimierz nie ma dzieci, że nie było dotąd wiadomego na“ tron polski następcy... a przed myślą tak świetnej przyszłości, niknęło obecne poniżenie.<br>
{{tab}}Lata najważniejsze dla mężczyzny, te, w przeciągu których dziecię w człowieka się zmienia, Michał Wiśniowiecki przepędził dworu. Ulubiony od królowej i jej niewiast dla dobroci i uprzejmości swojej, mało z ich pokojów wychodził; a wie każdy, jak w ciągłem i wyłącznem towarzystwie kobiet, dusza najmężniejsza słabiejc. Uczył on się wprawdzie i uczył się dobrze, bo miał rozum pojętny lubo nie bystry; ale uczył się tego najwięcej, co opiekunce jego i jej orszakowi podobać się mogło. Biegły w językach, a osobliwie w francuskim, w literaturze czasowej, umiał śpiewać pięknie, tańczyć zręcznie, potrafił rozmawiać przyjemnie, a nawet rozumować rozsądnie; lecz nie byłby zdołał przemówić dzielnie wśród zgromadzonych obywateli, zbijać zarzuty, stać przy własnem zdaniu, tłumaczyć prawa i ustawy krajowe, lub też wojsko do zwycięztwa prowadzić. Parę lat za granicą i w akademii pragskiej przebyte, dla dokończenia tego wychowania, wyćwiczyły go w przymiotach jakie już miał, ale nie dały tych na których mu zbywało. Matka patrząc tylko z daleka na to prowadzenie syna, łudziła się zawsze nadzieją, że ciągły widok majestatu królewskiego obudzi w nim nareszcie uśpioną dumę, że przestając ciągle z możnemi, także możnym być zapragnie. Ale takowy widok na nieśmiałej z natury duszy zwykł czynić przeciwne wrażenie.<br>
{{tab}}W najpomyślniejszej dobie rosną troski koło tronu;<br>
{{tab}}cóż dopiero dnieje się wtedy, kiedy losy są przeciwne! któż nie wie jakiem pasmem nieszczęść było p.inowani’ Jana Kazimierza? Młodv książę nie widział leż bynajmniej blasku, l\lke ciernie korony; przysłuchując się nieraz narzekaniom króla, świadek próżnych jego usiłowali, Iow arzysz tułactwai raczej wstrętem do tronu, niżeli jego żąd/ą się przejął. Światło które posiadał, nauki których nabvł, jeszcze go mocniej przi konywały: że wtenczas Polsce trzeba było wielkiego króla, Zygmunta sU^e-go albo Stefana lub leż dzielniejszego jeszcze. Przeto, kiedy z puwszechnem zadziw ’tniem, za jednein Jędizeja Olszowskiego pismem’) (ale może me za jednym matki zabiegiem) Michał Wiśniowiecki wykrzykniony zoslał królem, na równinach pod Wolą, w wigilią Bożego Ciała r. 1669; kiedy młodzieńca bez dóbr, bez urzędu, bez pomocy, bez przyjaciół, bez zalecenia od postronnych, naród zgromadzony wyniósł na tron, przekładając go nad Filipa W lliehna Falcgraffa, Karola księcia Lotaryńskiego, i wielkiego Kondeusza, on z płaczem wypraszał się od tej dostojności; mówił w szczerości ducha: »Niech odejdzie łen kielich odemnif!«.)4Jciekać chciał od tej korony, której tak pragnęli drudzy<br>
{{tab}}Matka od niejakiego czasu \* Warszawie goszcząca, u strzymywała go na tym upragnionym od niej szczycie; w dniu clekcyi, skoro ten Król z musu uwolnił się od otaczającej go pompy, udał się do niej, choć już było po północy; a Lam odebrawszy z rąk jej chrześcijańskie błogosławieństwo, słuchał przez godzinę całą wyniosłej i męzkiej duszy rad i napomnień. I dziś kiedy już po ostateczne utwierdzenie tej cierniowej korony jechał, kiedy mu dokuczali panowie, zwłaszcza wielki hetman i prymas, i do wszystkiego co chciał przedsięwziąć dla dobra kraju, zapory mu stawiano, wstąpił umyślnie do Kromołowa, ażeby znękaną duszę wzmocnić męzką księżnej dzielnością. Od chwili przyjazdu wyglądał tajemnej i pokrzepiającej z nią rozmowy. Jedynie przez wrodzoną sobie dobroć, ukształconą jeszcze dwrorską grzecznością, siedział bez okazania tęsknoty i niecierpliwości przy wieczyści długiej o trzech daniach wieczerzy, z których każde po ośmnaście półmisków miało. Jedynie skutkiem tejże dobroci pozwalał na nieprzezliczone wiwaty, wnoszone ochoczo przez młodego Stanisława Tarłę, miejsce gospodarza trzymającego; i przełykał jadło i trunki, do których przymuszała go nielitościwie z jak najlepszego serca, siedząca przy nim starościna. Już kilka razy chciał się jej oprzeć, chciał talerz kopiasty paziom oddać, kwartowy puhar do góry dnem przewrócić; zwłaszcza kiedy z żalem wymawiała te słowa: »KróIowi bratu już nie smakuje chleb chi i dopacholski«. (i wał!, więc czyniąc sobie, jadł, zapijał i chwalił.<br>
{{tab}}Alcć wszystko musi mieć swój koniec; skończyła się wieczyście długa wieczerza; król wstał uradowany: podziękowawszy uprzejmie siostrze, zostawił ją z panami dworskimi, którzy dopijali miodu i wina, a sam udał się z matką do jej komnaty. Ona pierwsza głos zabrała; piękna była jej mowa, godna inęzkiego pióra. Mógłby kto myśleć, że Sparty córkę, lub rzymską matronę słyszy; słowa swoje opierała na przykładach, dodawała im dzielności wskazując na wizerunki zdobiące ściany jej komnaty, rozjaśnione blaskiem kilkunastu świec jarzących. »Niech się gmin dziwi, — mówiła nakoniec — żeś ty królem został; tyś bynajmniej dziwić się temu nie powinien: nie jeden król potężny, nierównie dalej od tronu się rodził. — Od kogożto ród Wiśniowieckich początek swój wiedzie? od tych samych książąt, z których powstał ów król Jagiełło, którego dzielne potomstwo Polsce, Czechom, Węgrom, królów, — Litwie i Rusi tyle książąt wydało. Z kim łączyli się ojcowie twoi? z krwią książąt udzielnych, z krwią Chodkiewiczów. Kto był nad dziadem twoim? oto patrz, ten Dymitr, który razem męczeńską i bohaterską śmierć poniósł; którego drgające serce Turcy z przebitego strzałami ciała dobyli, a pokrajawszy jedli, chcąc nabyć odwagi jaka Wt nim była1). Któż był ojcem twoim? bohater, który od dzieciństwa wojennym tchnął duchem, klórcgo spojrzenie, choć słabo pędzlem tu zatrzymane, jeszcze do męztwa zagrzewa.<br>
{{tab}}’) Dymitr Wiśniowiecki syn Aleksandra księcia i Skorucianki, był wielkim mężem; szczodrobliwością i wspaniałością serca równa! się królom, odwagą i męztworn, nikt z nim równać się nie śmiał. Tatarów, Turków, Wołochów, własnym żołnierzem gromił; od Cara Iwana przeciw Talarom był wzywany, i dopomógł mu do ich zwyciężenia. W roku 1562 ciężko zachorował; troskliwy o tak drogie dla ojczyzny zdrowie, Zygmunt August swoich własnych lekarzy mu posłał Sławą jego imienia wzbudzona Wołosza ofiarowała mu hospodarstwo; on je przyjął; ale większa liczba Wołochów ogłosiła w tymże samym czasie hospodarem niejakiego Tomszę, który wojsko miał liczne. Nie ustąpił jednak śmiały Dymitr, z garslką żołnierzy potykał się z Tomszą; lecz uledz musiał przemocy, zwłaszcza, że i rborym był jeszcze. Pojmanych jego żołnierzy, poobrzynawszy im nosy i uszy, poodsyłnł Tomsza wolnych do Polski, ale Dymitra i towarzysza jego Jana Piaseckiego, herbu Zabawa do Stambułu jako buntownika odesłał. Tam z jednej strony<br>
{{tab}}On to nie po czcze i błache naukj ale po wyćwiczenie się wT sztuce rycerskiej dd^obcych jeździł kr ijów. On pierwsze stawiając pole, tak się dał nieprzyjacielowi oj czyzny we znaki, że po do błagania pokoju przymusił. On zbił Oinera Agę, wodza tatarskiego pokonał, Zbaraża tfcziedzicznegn ni iwsta oblężenie dzielnic wytrzymał. On tak był wTspaniałv, że Co rok z dochodów u łasnych 180.000 złt między rycerskich ludzi rozrzucał; a gdy raz na wykupienie dziesięciu rodaków z tatarskiej niewoli. niestało mu już pieniędzy (bo więcej leszcze książęcy był umysł jego niżeli majątek] sygnet ślubny, z skarbcu Zamojskich mu dany, zajął z palca, i oddał bez wahanijfc wiedział, że wdzięczną mu będą za ten uszczerbek miłości dla sławy uczyniony. A kiedy już bliskim był skonania, pamiętasz jakie bvły jego słowa? »O! czemuż na łożu z nikczemnej gorączki, jak podły nędzarz umieram? czemuż mnie nie ugodził w bitwie, oszczep Tatarzyna? Opowiedzcie żal mój synowi... niech on przynaimnic umiera inacaej!« A matką twroią wiesz kto jest? wiesz czyj żywot cię nosił? czyje piersi karmiły? — Zamojskiej. Q! zapewnij nie zemnie wziąłeś<br>
{{tab}}wszelkie łaski i dary, z drugiej śmierć mu stawiano, jeśli wiary Chrystusa dla Mahometa nauki nie odstąpi; on zaś jako rycerz chrześcijański wzgardził wielkością, uchwycił si^śmierei. Zawiesili go więc Turcy przez poł na haku żelaznym nad odnogą morską ku Galacie idąc Gdy tak na powrozie wisiał, pytali go się jeszcze czy uzna ftlahoniota? on zawsze Chrystusa wielbił. Po dwóch dniach prosił, żeby mu łuk z strzałami podano; i lubo zawieszony, kilku Turków zabił; rozruszeniu bisurmanie zaczęli także sirzały do niego ciskać; mówią, że sam wielki Sułtan Selim tę rzucił, która mu śmiei* zadała. Turcy wyjęli mu serce, a dzieląc się niem pożywali je, 	Nieaiecla. Iwą skromność zbyteczną. Ów wielki Jan, Ojciec ojca mojego, który *ró(l nasz tak podniósł, wynioślejszych myśli od wnuczk; swoj), mieć nie mógł! owa żona jego Gryzelda, której mię rni dano, lubo synowica królewską1 w.ęcej królewskich uczuć nie miała: w budź więc i 1y synu ducha twego, zrównaj go z twoją godnością; pamiętaj, że na wysokim stopniu podlejszą jwzoze słabość się wydaje: chwalebną jest skromność w pospolitych ludziach, ale w takim jak ty niewczesną, kto na samym sobie nie polowa, któż na nim polegać zechce^ Zaufaj przeciż raz sobie, , połącz się z jakim panującym domem, choćby z cesarskim, slaw się dzielnie panom i szlacht; przunus prymasa do żebrania łaski twojej; niech cię, broii Boże. żaden nie przewyższy poddany, a zwłaszcza ten chorąży, którego meona, żona nienawidzi mnie i ciebie, bom niegdyś przeciwną była jąj związkowa z moim bratem; niewiasta rozumna i [“ękna, lecz chytra i prze biegła, swemu tylko narodowi życzliwa, która patrzy z zawiścią na wyniesienie nasze, która tą jedynie żyje nadziyą, że jej mąż a raczej Ona, kiedyś panować będzie; bo i w Janie Sobieskim obok rnęzkijjpo ramienia mc wieścią jest dusza1). Wyrodziło się już dzielnych Polaków plemię! w ięcej dzis w białogłow ach męzlwtt. Biada nam’ ach biada!«.<br>
{{tab}}Tu wzruszona umilkła; ale król Michał nie przerwał ję milczenia; znużonego drogą, zmęczonego jadłem, rozmarzonego trunkami, ukołysała mowa matki: usnął mimowolnie, sam niewiedząc kiedy, usnął jak najsmacz-<br>
{{tab}}’J Marya Kazimiera d’Aiqnin była najprzód zoną Jana Zamojskiego syna Tomaswa, wi^a króla Michała; gdy w powlórne śluby weszła z Sobieskim w r. 16G7, on był dopiero chorążym.<br>
{{tab}}czniej. — Na ten widok mocny rumieniec okrył twarz księżny, krew ledwie jej z oczu nie trysła. — »0 Roże! — wyrzekła z boleścią — takiź to owoc wszystkich zabiegów moich! takie życzeń spełnienie! o my nędzni ludzie! Jakże często wysłuchując żądań naszych, srogo nas karzesz Panie?«<br>
{{tab}}Kiedy tak skłoniwszy głowę gorzko dumała, uchyliła się zwolna drzwi od komnaty, i słowa: Gzy wolno? wyszły z ust jaśniejącej radością starościny. Opoiwszy, nakarmiwszy gości swoich, troskliwa o wywczas stryjenki i brata, odważyła się przerwać im rozmowę, chcąc do spoczynku nakłonić. Nie zadziwił ją wcale stan uśpienia królewski. »Niebożątko! — powiedziała zcicha, — już to dobrze po północy, kur piał dwa razv«. A zwoławszy służebnych dworskich, zanieść go kazała z krzesłem do przeznaczonej mu sypialni; i nie odeszła dopóki go nie zobaczyła wygodnie leżącego na własnem jej łóżku. Napół tylko ocknął się król Michał, i w śnie głębokim resztę przepędził nocy. Podobnyż sen ogarnął wnet wszystkich, i panów dworskich leżących pokotem w jadalnej izbie, i starościnę z córkami mieszczącą się na ten raz w ciasnej komorze, i całą podochoconą służbę królewską w stajniach, spichlerzu i stodołach rozkwaterowaną, i zmęczoną czeladkę: jedna tylko księżna nie zmrużyła oka, nie położyła się nawet.<br>
{{tab}}Kiedy nazajutrz wraz ze w schodem słońca, syn wszedł do niej na dobry dzień i pożegnanie, nie wyrzekła słowa o tem co się stało; chciał ją przepraszać za mimowolne uchybienie — nie dała; ale błogosławiła go z uczuciem. On zaś ucałował jej nogi, pożegnał się serdecznie z siostrą, podziękował za miły i wygodny nocleg, gościnne przyjęcie, siostrzenicę i wszystkich domowych udarowa! hojnie; synowi młynarza Raczka zaraz z sobą jechać kazał, a łzy rozczulenia mając w oczach wsiadł do powozu. Zostawił starościnę uszczęśliwioną, długo<br>
0	{{tab}}czem wspominać miała; długo opowiadać Raczkom, znaczniejszym mieszczanom, sąsiadom, księdzu proboszczowi, jak wszystko tego wieczora szło jej jak z płatka, jak się ciasta udały, nie przegotowały ryby, jak dobrze Marysia utrafiła bijankę, jak król brat rad był wszystkiemu, jadł i pił smaczno, a panowie dworscy jak byli weseli i podochoceni. Lecz w księżnie WIśniowieckiej widoczna od tej pory zaszła odmiana: smutna, mało mówiąca, nie długo nawet w lvromołowrie gościła; udała się do Warszawy a tam zamknięta w PP. Wizytek klasztorze, jedynie postom i modlitwie oddana, zdała się zapominać zupełnie, że matką jest królewską: nie ucieszyła się tem nawet, kiedy jej w niedługim czasie znać dano, że syn jej poślubił sobie Eleonorę, córkę Ferdynanda 111. a nim minął rok trzeci, zakończyła życie. Ubolewała nad jej oddaleniem i stratą dobra starościna; ubolewała niemniej nad niedolą i wczesnym zgonem króla Michała; ale jak wyniesienie jego nie miało wpływu na jej życie<br>
1	{{tab}}szczęście domowe, ta i śmierć w niczem ich nie zmieniła. Jedyne odmiany, jakie zaszły w Kromołowie, kiedy brat jego dziedziczki zszedł z tego świata i z tronu, były te: Maciej Raczek wrócił do pytla, a wesele Anny z Stanisławem Tarłem, które długo dla blizkiego pokrewieństwa przeszkód doznawało, jeszcze o sześć tygodni się zwlekło. Obiad Czwartkowy.<br>
{{tab}}Opis wyjęLy z nieznanych dotąd pamiętników.<br>
{{tab}}....Byłem nareszcie i ja na jednem z owych posiedzeń czyli obiadów czwartkowych u króla Stanisława Poniatowskiego, o których marzyłem w snach moich śpiąc i na jawie, do których należeć sądziłem być najwyższym zaszczytem, których byłem ciekawszy jak Rozy na Paryża, a Muzułman raju. Byłem i przyznam, że co rzadko się tralia, rzeczywistość odpowiedziała prawie zupełnie oczekiwaniu mojemu; tylkom ja sam nie odpowiedział sobie — bo w moich marzeniach, więcej miałem przytomności i dowcipu. To szczęście, tak odda w na żądane, a którego użyć na chlubę moją wcale nie umiałem, wczoraj mnie spotkało; za świeżej pamięci umieszczę w notatach moich, dokładny opis tego wszystkiego eoin tam widział i słyszał; będzie to niejakie wynagrodzenie za śmieszną w moim wieku nieśmiałość, będzie zasiłek do zapasów, które zbieram od lat kilku w celu utworzenia z nich kiedyś zajmujące dzieło pod napisem: »IIistorya ludzi z którymi żyłem«.<br>
{{tab}}Blisko od tygodnia w Warszawie, zaraz po przyjeździe starałem się być przedstawionym królowi i złożyć mu dzięki za wyświadczone mi dobrodziejstwo, pierwsze udało się: byłem na pokojach w niedzielę; król przyjął mnie uprzejmie i łaskawie; ale co o wdzięczności, ani słowa wspomnieć nie dał, owszem przepraszał, że dary jego tak późno mnie doszły. Historya wyda kiedyś bezstronny wyrok o Stanisławie Auguście, wiele mu zarzucić będzie musiała i dziś ma on już sobie przeciwnych;<br>
{{tab}}ale ktokolwiek do jego towarzystwa jest. przypuszczony, kto doznał jego dobroczynności, len koniecznie powiedzieć musi, że trudno wystawić sobie uprzejmiejszego monarchę, któryby lepiej znał się na ludziach, delikatniej dobrze czynić im umiał, zgoła, wyborniejszego mecenasa. Gdy wychodząc z pokojów, koło mnie przechodził, rzekł łaskawie; Proszę zawitać na czwartkowe posiedzeniem Te słowa niespodzianie wobec tylu wyrzeczone świadków, przejęły mnie radością; skłoniłem się nizko, a dostawszy nazajutrz formalną na czwartek inwitacyę, starałem się dowiedzieć, kto na ten obiad wezwany, do kogoby się przyczepić? Uczeni, ci przynajmniej, którzy mają szczerą intencyę być takimi, tworzą między sobą rodzaj rzeczypospolitej, i bez urnowy schodzą i zbierają w te same miejsca. Tegoż więc dnia zdybałem niemal tych wszystkich, którzy mieli być na czwartkowem posiedzeniu i dowiedziałem się, że jeden z nich Franciszek Zabłocki ), ma w ten dzień podać królowi nową komedyę swoją, wraz z odą na cześć monarchy napisaną. Ponieważ nie w jednem miejscu, od dzieci i od starszych, od panów i ubogich, ten dobrze widziany i przyjęty, kto z pełnemi rękami przychodzi, umyśliłem na ów mądry obiad przyczepić się do Zabłockiego. Jakoż i on chętnie na to przystał. Z Zabłockim znam się nie dawno; młodszy jest odemnie lat kilkanaście, wabi mnie jednak ku niemu skłonność taka, jak gdybyśmy chowali się razem; on jest dowcipny, wesoły, nawet krotofilny, zwłaszcza między swemi: ja przecież dostrzegłem pod tą ucieszną barwą smutek ukryły i rzewność myśli, i może to ze mną podobieństwo skłonności całej przyczyną. CzłowieK rad w idzi podobnych sobie. Zabłocki, który ledwie ma tat dwadzieścia i kitka, piękną już pozyskał sławę. Jest dotąd a może będzie na czas długi, najcelniejszym komicznym pisarzem Polsk, , łączy znajomole sgtuki dramatycznej i serca ludzkiego; panem j«t jzyka, którym włada według woli a zawsze szczęśliwie.<br>
{{tab}}Król zowie jo (swoim Molierem; bardzo jego praqe lubi, i nawafc co nie zawsze drugim pisarzom uchodzi, gminnym i swawolnym mu być pozwala. Jest to może przywilej po mistrzu; a Stanisław August któryby dosyć pragnął wyjść naLudwika XIV, może nie śmie delii i tmej^zych od niego mieć uszów. Niedawno Zabłocki dostał’ medal z napisem met en/ihus; zaszczyt dotąd znakomitszy od wielu orderów, bo nie tak pospolity. Bardzo więc byłem rad temu, że tak. naw. iął mi się przewodnik, i z większą jeszcze niecierpliw7ością, bo pewniejszy powodzeniu, oczekiwałem owego czwartku. Nadszedł o trzy kwadranse nr drugą ruszyliśmy remizą w mundurach wo^wwdztw naszych, wyfryzowani i wy pudrowani, przy szpadach; zdawało rn się żem podrósł, i na wszystkich których spotkaliśmy, patrzałem z góry.*Wjechawszy na d/.K-dzTiitc^ stanęliśmy przed korpusem zamków ywn i u eszli na marmurowe schody, k IóŁ’ lubo bardzo piękne i eleganckie, nie są przecież wspaniałe. Rozstawiona służba pokazywała nam z kolei dokąd udać się mamy; przeszliśmy pokojów kilka: każdy z nich tchnie tym gustem, który odznacza wielkie i drobne dzieła, wykonane pod okiem Stanisława Augusta. Posiada on bowiem t£n przymiot w najwyższym stopniu; dostał go od natury, rozwinął sztuką, zapatrywaniom się na piękne wzory i stolicy długo jaśnieć będzie lem, co on w niej zostawi.<br>
{{tab}}Doszliśmy nareszcie do wspaniałej sali pędzlem Bacciarellego1) ozdobnej, drogiej każdemu Polakowi, gdzie się uczestnicy czwartkowych obiadów zwykle zbierają. Nie było jeszcze żadnego i rad temu byłem, bom się mógł przypatrzeć pięknym, szacownym malowaniom i popiersiom, myśleć z dumą o czasach i ludziach których wystawiają. Tu Kazimierz Wielki prawa swe nadaje; tu Zygmunt August hołd księcia pruskiego przyjmuje; tu pokój z Turkami przy zwłokach Chodkiewicza zawarty, tam Jan III wyjeżdża do Wiednia, a wkoło na kształtnych podstawach stoją sławnych mężów popiersia. Tu ojciec poetów a przeto i mój, Jan Kochanowski; tam chluba nasza przed obcymi, Kopernik i Sarbiewski, tu mój wzór i rozpacz moja, Sielski Szymonowicz; tam nasz Talomon, mądry Lubomirski.<br>
{{tab}}Kiedym w zachwyceniu chodził od obrazów do popiersiów, więcej tym jeszcze się przyglądając, stał się jakby cud; jeden z nich ożywiony, stanął przedemną. Był to Naruszewicz ), którego król dosyć uczcić nie może, nad wszystkich żyjących i zmarłych Polaków chciałby go przenieść. Nie przeczę wielkim talentom biskupa smoleńskiego, ale pomimo dworskich pochwał, popiersia i medalu. nie mogę kłaść go wyżej od Sarbiewskiego, a na równi z Krasickim; złe języki mówią, że pochlebstwo<br>
{{tab}}’) Marcelli ŁSacciarclli, Wioch rodem, osiadły w Warszawie, u mai l 1798 r. mając lal 8(i.<br>
{{tab}}2) Król, jak wiadomo, popiersie Naruszewicza, lubo żyjącego w tej sali umieści!.<br>
{{tab}}KI. z T. ITofmanowa. T. VI, • tak wysoko go podniosło i trzyma: jeżeli tak jest, to kiedykolwiek spadnie! pochlebstwa są sztuczne skrzydła. Ale jeźli spadnie jako poeta, proza utrzyma go zawsze w świątyni sławy, i prace jego historyczne wiecznie trwać będą. O nich też mówiłem mu cokolwiek, a przynajmniej mówić chciałem, gdy zbliżył się do mnie, bo choć już parę razy byłem u dworu, i od dawna z wielkimi panami przestaję, jeszczem nie dworak i podobno nie będę nim nigdy: mniej będzie na starość chleba, ale cnoty więcej. Wnet po Naruszewiczu przybył Ignacy Potocki, ów obywatel prawy, człowiek światły, uczony, dobrze myślący przyjemny, który cnoty domowe i publiczne połączyć umie, a którego los tak srodze w najdroższych prześladuje związkach. Smutek był na jego twarzy, i smutek, który jak nudy rodzajem jest zarazy, wszystkich nas przejmować zaczynał, kiedy wpadł wesoło młody, dorodny mężczyzna i wszystkich ożywił. »Co za pomyślne zdarzenie! zawołał kłaniając nam się i modnie i grzecznie; wszakci to pan Bielawski ’j nie długo przybędzie. Nie mógł mi król Jmć większej sprawić przyjemności jak wzywając mnie z nim razem«. »Nie dla twoich to pięknych oczu, starościcu, powiedział Naruszewicz, ale króla bawią czasem wasze spory.« »Ciekawym był jednak, ponowił przybysz, jak Bielawskiego głupi żołądek, strawić może mądry obiad czwartkowy; on kiedy umrze /. indygestyi w piątek, a ja na grobie jego ten epilaf wyryję:<br>
{{tab}}»Tu leży Bielawski — szanujcie tę ciszę;<br>
{{tab}}Bo jak się obudzi, komedyę napisze«.<br>
{{tab}}Mimowolnie rozśmieliśmy się wszyscy, nawet smutny Potocki, a ja choćbym go nie był widział dawniej, po tych słowach i wierszach poznałbym Kajetana Węgierskiego1). »Szkoda lego młodzieńca, szepnął mi Zabłocki, on złą drogą idzie, a dowcip ma wielki: Wolter zawrócił mu głowę, chce być polskim Wolterem; nie mogąc w dobrom mu sprostać, w złem go naśladuje; Bielawski jest jego Freronem. Prawda, że był autorem pierwszej komedyi granej przed królem prz\ odrodzeniu się teatru polskiego; prawda, że mówią iż nieco ma być chciwy, służy panom za przedmiot zabawy a dukaty od nich łowi; prawda, że nie tęgi poeta: ale przecież nie godzi się tak z nikogo szydzić, zwłaszcza, kiedy ten cichy i nieśmiały, odcinać mu się nie umie... Ale otóż wchodzi®.<br>
{{tab}}Jakoż drzwi się otworzyły i wszedł hudy, wysoki, pokorny mężczyzna, a nie mówiąc ani słowa, kłaniał się wszystkim uniżenie, Węgierskiemu jeszcze niżej. «Cieszę się ze zdrowia dobrego, Mości Panie Bielawski, wyrzekł zadzierając nosa śpiewak organów, widać, że reumatyzmu w krzyżach niema, żeś rod począł po rzezi Humańskiej. Śliczneż to poema! a kiedy wyjdzie, bośmy już pieniądze na prenumerato złożyli?“ — «Wkrótce, odpowiedział Bie-<br>
{{tab}}’) Kajetan Węgierski! starościc korytilicki, szambelan króla Stanisława, urodził się r. 1755, umarł w r. 1787 w Marsylii, gdzie pochowany, w młodym wieku, bo mało zdrowia szanował. Wybór pism jego drukowany jest w Toinie I Wyboru pisarzów polskich, edyryi Mostowskiego.<br>
{{tab}}lawski, rąk zacierając,.lnic pan GriiU’) taki zatrudniony*... — <-Może to kieszeń Wmćpana w takim stanie, jak kraj w czasie tej okropnej rzezi... A teatrum kiedy będziemy mieli, wszak Wćpan otwierasz nowe?* «Ghciałbyjn, odpowiedział B.elawski, podnieść jeszcze bardziej sztukę dramatyczną w Polsce, ale jeszcze mi się nie bardzo j)owodzi; myślę Najjaśniejszego Pana błagać o pomoc.., “ «Gdybym miał, jakie znaczenie u Króla Jmci, użyłbym go chętnie w tak pięknej sprawie, przerwał Węgierski; smutne też czasy, już lak dawno w stolicy śmiać się z czego nie było. Ale mam obiecaną Szamhelaninę, wtedy bliżej monarchy nie przeponmę teatrum Wćpana».<br>
{{tab}}Kiedy tak mówił prędko, a Bielawski myślał pomału, czy i jak się odciąć, weszło razem dwóch ex-zwolenników Lojoli2); oba poważni, a jeden już sędziwy: pierwszym był znany mi dobrze Karol Wyrwh-z3), ów autor pierwszej w języku ojczystym geogralii politycznej, krytyk trafny i biegły; drugim Franciszek Bohomolec4).<br>
{{tab}}’) Groll, drukarz nadworny królewski, z pod pras którego wiele wyszło dziel wzorowych.<br>
{{tab}}, £) Zakon Jezuitów został zniesiony w r. 1773.<br>
{{tab}}s) Karol Wyrwicz, urodził się 171G roku, umarł 1793, kapłan zgromadzenia Jezusowego, później opat hebdowski, mąż z wielu miar znakomity. Prócz wzmiankowanej geogralii politycznej, dzieła wielce użytecznego, pracował wiele w przedmiotach historycznych i w rodzaju krytycznym. Pamiętnik Świtkowskiego w owym czasie wychodzący, miał w nim biegłego i surowego sędziego.<br>
{{tab}}4) Franciszek Bohomolec Jezuita, pierwszy pisarz komedyi w jeżyku ojczystym, zostawił ich przeszło 30; jest w nich dowcip, ale prócz innych ważnych uchybień, brak znajomości świata postrzegać się w nich duje. Pisał i inne rzeczy, jako to: życie.l ina który to prócz innych dzieł’ historycznych, hardzi gruntownych, pierwszy w języku polskim komedye pisać zaczął; naprzód jedynie dla młodzieży szkolnej, której był nauczycielem, a potem dla wszystkich i to obficie. Ich przytomność nie ukróciła języka węgierskiego.<br>
{{tab}}— Ale, ale Mci panie Bielawski — powiedział na głos — mam też do Waćpana dobr. wielką prośbę.<br>
{{tab}}— Rozkazać proszę! — rzekł tamten.<br>
{{tab}}— Oto, chociaż ja nie król1), chciej na moją instancyę wydać jeszcze jednę komedyę, ale w ten sposób: Weź treść z Moliera, niech ci Potocki z Wyrwiczem rozkład zrobią. Karpiński da rymy, Zabłocki wiersz napełni i napisz u spodu tytuł (którego inwencyę ja na siebie biorę): »Na prośbę Jmć pana Kajetana Węgierskiego, starościca, nie pisałem wcale tej mojej komedyi«. — Obiecuję ci sutą suskrypcyę; sam ją zbierać się podejmę.<br>
{{tab}}Odpowiedź Bielawskiego już gotową, jakem miarkował po zbladłej jeszcze twarzy i gryzionych wargach, zatrzymało za zębami przybycie kilku dworzan, którzy oświadczyli, że król.Imć przeprasza, jeżeli ci panowie czekają; jest w malarni i wnet przybędzie.<br>
{{tab}}— To wyśmienicie, że jest w malarni — zawołał Naruszewicz — dobrej myśli w czasie obiadu będzie.<br>
{{tab}}W rzeczy samej — powiedział mi wtedy Wyrwicz, do któregom się był zbliżył król tak namiętnie lubi piękne sztuki, zwłaszcza malarstwo, architekturę, <br>
{{tab}}Zamoyskiego, Jerzego Ossolińskiego, o języku polskim, zabawy oratorskie i t. d.<br>
{{tab}}’) Bielawski napisał i wydał na rozkaz króla komedye «Natręty».<br>
{{tab}}snycerstwo, że najszczęśliwszy, kiedy przestawać może z artystami lub przypatrywać się ich dziełom. Co środa daje dla nich obiady i mówią, że je woli od naszych czwartkowych. Ma zawsze koło siebie kilku sławnych malarzy, którym nieskończone daje roboty. Cassanelli umyślnie z Wenecyi sprowadzony, maluje mu widoki Warszawy i jej okolic; liacciarelli wykonywa historyczne obrazy, a najczęściej twarze kobiet z pierwszych piękności naszych bierze i wybornie trafia. Tenże Bacciarclli równie utalentowany jak pracowity, jest na czele nialarni zamkowej: tam pod jego przewodnie!wem wielu z młodzieży odkrywa, rozwija przyrodzone lalenta; król w tej malarni skoro może, całe godziny przesiaduje: sądzi, zachęca, gani. chwali, ocenia. Choć sam nie rysuje, tak biegłym jest znawcą i oko tyle ma trafne, że nieraz samemu Bacciarellemu uwagę jaką zrobi; ten według niej poprawi, doda lub ujmie, i robota jego zawsze na tej uległości zyszcze. Wszystkie te piękne gmachy za dzisiejszego panowania powstałe, wzory dobrego smaku, chociaż przez biegłych architektów stawiane, nie byłyby przecież takimi, gdyby król sam każdego planu nie był rozważył, poprawił, a często i w wykonaniu zmienił. Pałac w Łazienkach trzeci raz się upiększa, ale też i potomność nazwie go bezwątpienia gustownem pieścidłem. Patrz, w jakie to król szczegóły wchodzi.<br>
{{tab}}I to powiedziawszy, zaprowadził mnie do marmurowego stolika, na którym był ustawiony model sali Łazienkowskiej: ściany obite jak być miały, obrazy, kolumny, krzesła, inne sprzęty.<br>
{{tab}}— Każdy pokój znaczniejszy tak pierwej dla króla wypracowanym bywa powiedział jeszcze Wyrwicz<br>
{{tab}}on, co mu się nie zdaje, odmienia, co się podoba zostawia, i już potem na pewno wszystko robią.<br>
{{tab}}Jeszcze to mówił, kiedy hałas dał słyszeć; podwoje otworzono i król wszedł. Nie jest on wzrostu bardzo wysokiego, ale tak szlachetnej i znaczącej postawy, oczy jego czarne są tak piękne i ujmujące, rysy twarzy tak regularne, i cały układ tyle miły i poważny, że chociaż strój jego przepychem oczu nie zwraca, natychmiast między dworzanami rozeznać go trzeba. Miał na sobie mundur kadecki, order Orła białego, a na szyi orzeł pruski; nosi go zawsze z tej przyczyny, że dostał go nie będąc królem i dla tego jest mu miłym. Dosyć liczny otacza go orszak: doktór nadworny Bekler, adjutant na służbie będący; dwóch szambelanów, uczony Wybicki i wyszarmantowany Kownacki, dwóch paziów, piękny Narbut i śmiały i figlarny Turkuł. Stanęliśmy wszyscy rzędem, Król do każdego przystępował, każdemu coś uprzejmego powiedział. Kiedy na mnie kolej przyszła, wyrzekł łaskawie:<br>
{{tab}}— »Witaj między nami i bądź posiedzeń czwartkowych ozdobą»!<br>
{{tab}}Przeszedłszy tak koło nas, udał się do pokoju, gdzie stół był nakryty i mv za nim poszli.<br>
{{tab}}Przechodziliśmy przez inny bardzo zajmujący, w którego ścianach wykładanych marmurem krajowym, oprawiane są w złoto portrety wszystkich królów polskich, pędzla Bacciarellego; jedliśmy zaś w pokoju obok będącym, żółtym adamaszkiem wybitym, gdzie są znowu portrety tych, których król od początku przypuszcza do uczonych obiadów. Po większej części malował je pastelami Mcirteciu francuz, i są wybornie trafione. Konarski, <br>
{{tab}}Kopczyński, Piramowicz, Ogrodzki, i inni jak żywi, mowy im tylko brakuje1).<br>
{{tab}}Stół był okrągły, na dziesięć osób nakryty; koło króla, po obu stronach bardzo szerokie zastawione miejsce, dalej stołek obok stołka. Król usiadł, stanęła koło niego i za nim dworska służba, szambelanowie, pazie; slanął opodal Lociński podczaszy, w polskim stroju, poważny, właśnie jak na podczaszego przystało: król wezwał koło siebie Naruszewicza i Potockiego, my umieściliśmy się jak któremu wypadło: jam usiadł między Zabłockim i Wyrwiczem, wprost portretu Konarskiego, który mi jest wielce drogi, Łeduośmy posiadali, i wraz nam było, kiedy król powiedział: (łoś dziś szeroko u stołu mego, trzeba tu kogo jeszcze wezwać. Mości panowie zsuńcie się. Prosić pana szambelana Łojko'') od marszałkowskiego stołu. Jemu przystoi być na uczonymi obiedzie Na te słowa króla, Potocki przepraszając uprzejmie sąsiada swego Bohomolca, prosił go żeby się odsunął i miejsce dla Łojki obok niego zrobił. Ci dwaj mężowie: Potocki i Łojko, takąż miłością kraju tchnący, równie o dobro jego i sław ę troskliw i, lubią być razem: swój swego szuka.<br>
{{tab}}Przyszedł wnet Łojko, podziękował królowi za łaskawe wezwanie, skłonił się nam wszystkim, a zobaczywszy się Potockiego sąsiadem, wyraźnie się ucieszył;<br>
{{tab}}’) Te portrety były później w sali Komisyi Oświecenia.<br>
{{tab}}2) Feliks Łojko, mąż wielkich cnót obywatelskich i głębokich wiadomości; sławnym jest jego » Historyczny wyvvód«, w r. 1773 wydany. Wielkie maleryały zebrał do historyi i ekonomii politycznej, ale śmierć zawczesna nie dozwoliła mu wydać owocu tej pracy na widok publiczny.<br>
{{tab}}oni obadwa zyskali zapewne na leni zbliżeniu, może i Rzeczpospolita zyskała, ale obecni stracili; bo ile przyzwoitość dozwoliła, tyle rozmawiali między sobą. jak widać było, o rzeczach ważnych. Gdy usiadł Łojko, król nieznacznie porachował siedzących:<br>
{{tab}}— O! mości panowie! — zawołał, — źle; nie do pary nas jest: dwunastego koniecznie potrzeba. Chciejcie spróbować, pewno jeszcze miejsce się znajdzie.<br>
{{tab}}Znowu stołki były w ruchu: zacząłem się przysuwać do Zabłockiego, odsuwając się od Wyrwicza, jak mogłem najdalej; jakoś mi przykro było: rad byłbym uczynić się maleńkim jak dziecię, i wyznaję, że gdyśmy tak już ściśnięci byli, że łokcie koło siebie trzymać należało, z mimowolną zazdrością patrzyłem na szerokie po obu stronach króla, myśląc sobie:<br>
{{tab}}— Niedoświadczony może i z dobrego serca przykrość drugim zrobić; boć ta chęć widzenia wielu osób u stołu swego początek ma w dobrem sercu.<br>
{{tab}}Gdy król zobaczył, że zrobiło się miejsce jakie takie:<br>
{{tab}}— Proście pana szambelana Wojny ’) — powiedział — on tu nie zawadzi. Pan Węgierski i Bielawski wpuszczą Wojnę między siebie.<br>
{{tab}}— 1 tak już jest oddawna między nami! — powiedział śmiało Węgierski.<br>
{{tab}}Rozśmieli się wszyscy, nawet Bielawski, który zwykłym sobie cichym głosem tak się odezwał:<br>
{{tab}}— Kiedyć ma już być koniecznie Wojna między nami, niechże takiego będzie rodzaju!<br>
{{tab}}’) Wojna, szambetan, starosta stanislawski, poseł do Wiednia, znany z nauki i przyjemności rozumu.<br>
{{tab}}— O, prawda! — dodał król. — bodaj takie wszystkie by wał\,!<br>
{{tab}}Tymczasem zupę rozdali, był to barszcz wyborny z uszkami, tryumf pierwszego kucharza królewskiego Trotmona, który, chociaż Szwajpear, doskonałe wszystkie potrawy polskie przeprawia.<br>
{{tab}}— Założyłbym się, że w tym barszczu uięcej niż dwa grzyby! — powiedział Węgierski, zbierając brząkającą łyżką ostatnie krople z talerzu.<br>
{{tab}}— Niezupełnie laki musiał być barszcz u ojców naszych. jeź’i tylko jeden kładli — dodał Wojna.<br>
{{tab}}— Nie zazdroszczę 1111 tez wcale, — ponowił tamten, — a i dla barszczu<br>
{{tab}}Bardzo mi jest milo, Ze dziś mi się żyć zdarzyło.<br>
{{tab}}— Szczęśliw y humor! — rzekł poważnie Wyrwicz, —bodajbyś mej starościcu, po najdłuższem życiu to samo po w tórzył.<br>
{{tab}}—Smutne myśli dobywać przy stole, jest to samo, GO w przedpokoju dobywać szampana — odpowiedział żywo Węgierski.<br>
{{tab}}— Zł 5 użytek YYryrwicza! —dodał śmiejąc się Naruszewicz.<br>
{{tab}}W ciągu tej ucinkowej rozmowy wysypały się jakby z rogu obfitości różne przysmaki, wędliny, marynaty, kiszki, kiełbasy, paszteciki różnego rodzaju; wszystko wykwintne i wyborne i dla smaku i dla oka. Król brał meledwie z każdego półmiska, jadł jakby nie smakując, ale dużo i nadzwyczajnie prędko. Zważałem jak Bekler obok Naruszewicza siedzący, z niespokojnością na ten pośpiech spoglądał: nareszcie rzekł:<br>
{{tab}}— Najjaśniejszy Panie! a Trciles? ’)<br>
{{tab}}— Poczciwy mój Beklerze! — zawołał król na tę odezwę i uśmiechnął się mile — już lepiej sprawiać się zacznę.<br>
{{tab}}— Cóż to znaczy? — spytał się Naruszewicz.<br>
{{tab}}— Nie wiecie, mości panowie — mówił dalej król — co ten Bekler zrobił. Oddawna mnie przestrzegano, żebym nie jadł tak prędko, jak mam zwyczaj, gdyż to zdrowiu szkodzi; jam go nie bardzo słuchał, lubo mu bardzo wierzę. Cóż on robi? bo przyznaj się Bcklerku, że to rzecz ukartowana; namawia sławnego Tralesa, ażeby mnie w tej mierze zastraszył: oddają mi dziś rano list ogromny, w którym z całą nauką swoją ten mądry lekarz dowodzi mi szkodliwych skutków prędkiego jedzenia, grozi, Bóg nie wie jaką chorobą.<br>
{{tab}}— Ale coś ten fortel nie bardzo Jmć panu Beklerowi się powiódł — wymówił z uśmiechem sędziwy Bohomolec.<br>
{{tab}}— Powiódł się — rzekł na to król, — bo mi dowiodły życzliwości przyjaciela, troskliwe jego o moje zdrowie starania. 1 to mówiąc, z uczuciem spojrzał na Beklera, który także był rozrzewniony i te jedynie zdołał wyrzec słowa:<br>
{{tab}}Zdrowie dobrego króla zdrowiem jest narodu: wielka odpowiedzialność na lekarzu jego spoczywa.<br>
{{tab}}Przez ten czas skończyły się wstępne obiadu przysmaki, któremi najeść można się było zupełnie; podczaszy Lociliski nalał królowi drugi “kieliszek wina i nasze powtórnie napełnione zostały; rozszedł się zapach rozmaicie przyprawianych sztuk mięsa; służba pokra-<br>
{{tab}}’) Trales, lekarz najsławniejszy w owym czasie. j*w«gf jo sublelnie, zaczęła roznosić: jeden z nicłt ogromny dźwigając pólmisik, podając go królów wyrzekł uroczyście: — »baran!« Król odpowiedzieł wykrzyknikiem: — ’A! i tak działo się z kolei na około całego stołu; a przez nunut kilka w yraz baJKlu i wykrzynik A! jedynie były słyszane; każdy zaś nakładał sołe kopiasle talerze, jadł i chwalił. Spytałem się Zabłockiego, cjoby ™ znaczyć miało, czy to ceremonia j ikaH »N, odpowiedział, ale król nad wszystkie mięsiwaMbaraninę przekłada; codzień musi być ^ stole je^o, a że Tremon tak ją przyprawią odmienia, iż c/mmii trudno poznać co to jest? mają rAzkaz roznoszący oznajmiania w takim razie godnoić półmiska pod a w aUego każdemu; a każdy jak widzisz, raduje się, bierze je i chwali.<br>
{{tab}}Właśnie dojadał król ulubionej sobie potrawy, kiedy wszedł ’Iremon, nadworny kuclunislrz, czy1’ Maitre d’hotel, brat kucharza. Dosyć bowiem szczególiiem, a wielce pomyśl nem zdarzeni, m, dwóch braci dostało się w służbę króla; jeden urządaa, drugi wykonywa: panuje między ni smi bratanka zgoda; i z tej przyczyny stół królewski tak dobrze urządzony i smaczny, jak rzadko którego monarchy. Szkoda że to szczęście króla Stanisława wyżej nad stół nie sięga!... Tremon człowiek wcale do raeczy, pełno i porządnie ma v głowie, jak w dobrze urządzonej spiżarni: bolaiuk biegły; skoro wszedł, król powitał go U mi słowy. Jak się masz Tremonku, uraczyłeś nas dzisiaj; był barszcz, kiełbasa, jest baran. Powio.sz kcal u, dodał, (-’Matnie kładąc do ust kawałki, że wybornie przyrządzony.*  Zda mi się, że tu imbieru użyto, powiedział Naruszewicz i przedziwnie smakuje.< ».lam też 1 gdy jeszcze iinb.eru ak rośnie nie widział, « rzekł król. »Najjaśniejszy Panie, odezwał się na In Tremon, wszak niedawno, w Łazienkowskim trebhauzic pokazywałem WKMości roślinę imbierową, która jest ślicznie utrzymana.’ »Pamiętaj że pokazać mi mi ją raz jeszcze, bo nic nie pamiętam. Złego ucznia ma Tremon ze mnie, botanika nie chce mi iść w głowę.« —Tyle w tę głowę już weszło, mymówił tu biskup smoleński, że miejsca zabrakło.« — Nie żartuj, ponowił król, ale wierz, że do całej ogromnej sztuki ani talentu ani też gustu nie mam. Kie będą mieli Polacy ogrodów po mnie. W KMość lubisz jednak drzewa i wody, « powiedział Bohomolec. >To prawda, zwłaszcza tez wody, i wielką w tych dniach z tego wzlędu miałem pociechę. Mój Merlini’) mnie przekonał, że tyle wody będzie w Łazienkach, i lakiem potrafi sporządzić kanały i szluzy, że ja wsiadłszy przed pałacem, na bacie wygodnym tu do zamku sobie przypłynę.Ślicznie to będzie, przebąknął Potocki, który na chwilę przerwał z Łojką rozmowę, ale dochodzą mnie posłuchy, że nie bardzo się cieszy Mokotów2) na Łazieniek piękności.< »Doszły one i mnie, powiedział król, ale mani nadzieję, że jako między sąsiady krwią i przyjaźnią złączonemi, nie powstanie ztąd żaden proces. A gdyby powstał jaki, mianuję zawczasu w a ćpa na, nu-i panie Potocki, polubownym na ten kompromis sędzią. Skłonił głowę Potocki, a król mówił dalej: Łazienki są prawdziwie moją rozkoszą; tak się<br>
{{tab}}’) Merlini. arcłiiteka i hydraulik króla Stanisława. Co obiecywał, spełniło się; później kiól przemieszkując zwykle przez lato w Łazienkach, bardzo często przypływał w ten sposób pod zamek Warszawski.<br>
{{tab}}2) Właśnie w tym czasie księżna marszałkowa Lubomirska stwarzała Mokotów, wodami ściągniętemi z tego miejsca zasilały się Łazienki.<br>
{{tab}}niemi cieszę, jak ojciec lem dziecięciem które najlepiej się uda: upatrzyłem sobie znowu wczoraj śliczny widok na Czerniaków, i wprost wyciąć kazałem. »Najjaśniejszy Pan zawsze lubi mieć przed sobą piękne i dalekie widoki, * odezwał się tu Węgierski. »Wolę patrzeć dalej jak wstecz, albo przed siebie.I słusznie, szepnął Łojko do Potockiego; ale lego nikt prócz na.-, dwóch nic; słyszał, chociaż po odpowiedzi króla nastąpiła dosyć długa chwila milczenia...<br>
{{tab}}Jak to zwykle w lakim razie bywa, przerwało to milczenie trzy głosy razem; ale ponieważ jeden z nich był królewski, tamte dwa w połowie słowa umilkły. Król właśnie coś do mnie przemówił, jam niezupełnie usłyszał, a pytać nie śmiałem; skłoniłem się więc tylko i przebąknąłem kilka słów niewyraźnych, bez związku, za co dotąd na siebie się gniewam; bo czyż nie miałem tyle ułożonych w domu konceptów na każdą okoliczność? Król chcąc zapewne ściągnąć ze mnie pomięszanego uwagę kompanii, odwrócił się do otaczającego go orszaku, a spojrzawszy na szambelana Kownackiego *), który stał świeży jak z igły zdjęty, a pachniał jak kwiatek włoski, zapytał się czy rybacy nie wyratowali mu czego z Wisły? — »Ta kamizelka i te inne ubiory, w które się dziś wystroił, odezwał się tu Węgierski, to jedne ze siu par, co mu zatonęły; wydobyto je z brzucha szczupaka, połknął je, myśląc na te bław aty, że to już szambelan.ł — »(idybyć choć takim sposobem jakaś partya. mojej garderoby wyratowaną była! wyrzekł i westchnieniom Kown.icki, ale nie wszystko stracone!«<br>
{{tab}}szainbelan zgubiony! jęknął paź Turkuł. — »A, pierwszy raz też głos T>irkuła słyszę, wymówił król; dla czegóżeś dzis taki posępny i milczący?« — IMP wie, choć zapewne nie zna, jaki to skutek głód na Polaku czyni; rzekł śmiały paź! Domyślam się co to ma znaczyć. Podaj mi wody!« — Podali paziowie wody, % Turkuł zawołał: lemz będę miał rozwiązane usta, ale teraz leż odejść muszę. — A skłoniwszy się nam pociesznie, wyszedł wesoło wraz z drugieini; bo wiedział trzeba, że poty nic odchodzą dworzanie na służbie będący do marszałkowskiego stołu, póki król tego znaku nie da.<br>
{{tab}}-Dobry iest bardzo zakład paziów przy dworach, powiedział król skoro odeszli; dwudziestu czterech dziarskiej młodzieży dziką pustynię rozweselić by mogło.« — »I Waszej Królewskiej Mości wybór paziów szczęsliwie się udaje, rzekł Naruszewicz. — »Mam ich zwłaszcza kilku, których bardzo lubię/ odpowiedział król; za dmami służby Turkuła niemal tęsknię, bo mnie jego śmiałość i pustoty niezmiernie bawią; ale są między rnen“ i młodzieńcy z gruntowniej szemi talentam Nie uwierzycie mości panowi, jak Lesseur’) pięknie rysuje. Moj Baccierelli mówi, a jemu wierzyć można, że to wielki mmiaturzysta będzie. Widziałem dziś jego roboty i bardzo byłem kontenl.^ — »WKMość dziś długo bawiłeś w malarni, J%dezwał się Wojna. — * Wiele rzeczy mi pokazywał mój Bacciarelli; Smugleu icz zj, który ciągle bawi<br>
{{tab}}’) Lesseur, naprzód paź, potem szambetan królewski dotrzymał (“o przyobiecał; miniatury jego od znawców są bardzo cenione, tak dla podobieństwa rysów jako dla delikatność, pędzla.<br>
{{tab}}2) Franciszek Sr.iuglewicz — jeden z najsławmejszvch dotąd nialaLzy i rysownikaw polskich.<br>
{{tab}}wc Włoszech, przysłał znowu dowód swego talentu i pracowitości; coraz więcej włoskiem niebem przechodzi. W pracach tutejszych uczniów dostrzegłem także z radością dwa znakomite talenla, młodego Kubickiego*) do architektury, Vogla2) do rysunku; ob u dwóch muszę wkrótce także do Włoch wyprawić. — ».lak też wiele Polska w tym względzie będzie winna WKMości, powiedział tu Potocki, prawdziwie to panowanie będzie odrodzeniem kunsztów i nauk. — Widzieć piękne sztuki i literaturę na wysokim stopniu, przyczynić się do tego, jest mojem najgorętszem życzeniem, odpowiedział na to król. Robię ku temu co mogę, a gdyby mi kto pokazał, co jeszcze uczynić należy, robiłbym i więcej, « — »Wasza Królewska Mość, jeśli sobie pozwolisz powiedzieć, zanadto już czynisz, odezwał się tu Węgierski; nie w sztukach pięknych, bo widać po owocach, że przyzwoite są koło nich zachody, ale w literaturze... Tłum pisarków od lat kilkunastu stopnie tronu W KMości codzień zarzuca szpargałami, coraz mniej godnych przybyszów do mądrych półmisków przypuszczonych widzimy, (tu Zabłocki i ja zmieszaliśmy się nieco), a ty Najjaśniejszy Panie, nie odrzuczasz nikogo, na wszystkich jesteś łaskaw, wszystko chwalisz. Pochwałami przecież szafować nie dobrze, zwłaszcza panom, bo wielu chwali dzieło nie dlatego, że dobre, ale że się komu znakomitemu podo-<br>
{{tab}}’) Jakób Kubicki — wspomnieć należy, że gdy szlo o plan na gmach wielkiego znaczenia, gdy król mistrzów zagranicznych i swoich wezwał do nakreślenia go, Kubickiego robota pierwszeństwo uzyskała<br>
{{tab}}z) Zygmunt VogeI. zmarły niezbyt dawno, profesor rysunków w uniwersytecie warszawskim.<br>
{{tab}}bało, albo że autor jego zjadł obiad mądry obok majestatu.<br>
{{tab}}Słuchali wszyscy z niejakiem zdziwieniem tej śmiałej i dość długiej mowy; jam się ledwo nie zadławił kością wybornego kwiczoła, bom myślał że lo i do mnie przytyk, a król powiedział: »Czemuż tedy waćpan, mości panie starościcu, nie piszesz więcej, i nie pokażesz drugim jak pisać? »0d świtu do późnej nocy próżnować, moja robota cała, odpowiedział wesoło.— »I jeść i zapijać, dodał Wojna, bo w rzeczy samej, w znacznej liczbie półmisków, potraw, jarzyn, ryb, melszpejzów, pieczystego, ciasla, które ciągle roznoszono, on mało który opuścił, każdy dzielnie popijał, a właśnie trzymajc biszkopt umaczany w winie, w czasie przyrnówki Wojny, powiedział nie tracąc fantazyi: »Ja nie jestem wcale za pasterskiej, bez kuchni życiem:<br>
{{tab}}Wolę biszkopt niż żołędzie;<br>
{{tab}}Kłoś żołądź smaczną rozumiał, <br>
{{tab}}Bo chleba upiec nie umiał «<br>
{{tab}}»I dajesz lego gustu oczywiste dowody, rzekł ze śmiechem Naruszewicz, ale nie wiem, czy lak długo udawać ci się będzie. Oto pan Zabłocki, to wzór młodzieży, skromny, mało je, mało niówi..« »A wiele pracuje, przerwał Wyrwicz, wiem że i dziś nie z próżnemi rękoma tu przyszedł.“ — »Czy tak? zawołał król, cieszę się bardzo. 1 cóż takiego? czy nowa komedya« — »Tak jest, Najjaśniejszy Panie, odpowiedział Zabłocki podnosząc się, czekam tylko z złożeniem jej u stóp W K Mości końca obiadu.* — > Kiedy nas taki deser czeka, skończcież żywo roznoszenie tego co na siole, zawołał król na<br>
{{tab}}KI t T. Hofmanowa T. VI.	J1 służbę; waćpanie Lociński, daj nam Popiela (tym przydomkiem król ochrzcił stare wino węgierskie).<br>
{{tab}}W niedługim czasie postawił Lociński na stole przed królem spleśniałą butelkę, odetkał ją; podano małe kieliszki a król sam je nalewał. Podał naprzód kieliszek Potockiemu mówiąc: Spodziewani się, że do smaku będzie. Naruszewiczowi dać się wzbraniał. Wasza wielebna uczoność pić tego nie zechce, mówił z uśmiechem; nie wierzysz w żadnego topielą.’? — Najjaśniejszy Panie, powiedział dziej opis biorąc niemal gwałtem kieliszek, togo uznaję a wypiwszy łyk, dodał: ^Zaiste prawdziwy! jeszcze myszką trąci.* Śmiech powstał ogólny, król przez chwil kika nalewać nie mógł wnna; potem rozesłał każdemu, i sam nawet, co bardzo rzadko ma się traliać, wypił pół kieliszka za zdrów ie nas wszystkich.<br>
{{tab}}Gdy się to skończyło, i już szczęściem przestano jedzenie roznosić, król zdjąć kazał nakrycie, obrus sam odsunął i wezwał Zabłockiego do wręczenia mu obiecanego deseru. Zabłocki powslał i następującą przeczytał odę:<br>
{{tab}}Wpośród tylu spraw ważnych, wpośród starań tyla, Które Cię zaprzątają, Najjaśniejszy Panie! Godzi się chociaż jedna odetchnienia chwila. Godzi się pracy, chociaż na moment przerwanie. INadto się wiele trudzisz kwoli Twojej sławie, Będziesz ją miał, choć oddasz chwilę i zabawie; Wszak nie zawsze się Jowisz rządem świata trudzi? Prace i troski jego lube dzielą wczasy, Miał i on niegdyś krnąbrny dla się rodzaj ludzi; Miewał do pokonania zuchwale gigasy: Wrócił nakoniec niebu pokój pożądany, 1 pierwszy nad wszystkiemi sam spoczął niehiany.<br>
{{tab}}Muzo! korzystaj z tych chwil; bardzo trudno o nie, <br>
{{tab}}Rzadko naszego Pana w spoczynku widzimy; I teraz gdy się zdaje bawić w miłym gronie, Kto wie! jeśli nie myśli, ze ma świat olbrzymy; Że ta, co się w tysiącznych przemianach układa. Nie przeto, że stłumiona, nie chce broić, zdrada. Muzo! przerwij te myśli Panu; jego zdrowie Bardzo długo dla Polskiej jest potrzebne doli: Zycie wasze jest naszem, o dobrzy królowie! Wątlić go nie do waszej zostawiono woli, Gdzie wielkość duszy z cnotą, tam i pomoc nieba: Masz je, Królu! troskliwych myśli mieć nie trzeba.<br>
{{tab}}Ale skąd te pochlcbne przyszły mi nadzieje? Abym mądrość mógł bawić? zkąd to zaufanie! Nie przejdęż tem zuchwalstwem śmiałe tiry a reje? Przez wzgląd chęci, śmiałości racz darować, Panie! Wszak dał kto hekatombe, czy gołąbków parę, Byle to czynił z serca, dobrą dał ofiarę. I to mi tylko może służyć za obronę, Że się ważę z tem blachem popisywać dziełem; Pióro moje przez Ciebie, Królu, zachęcone, Wziąłem medal, przeto się samo zadłużyłem; I choć Ci teraźniejszą ofiaruję pracę, Dar Twój wielki: w życiu się całem nie wypłacę.<br>
{{tab}}Gdy odczytał, Monarcha podziękował mu uprzejmie; dano kawę, a skoro każdy wziął filiżankę i król swoję jednym tchem wypróżnił, żądał ażeby Zabłocki przeczytał głośno przyniesioną komedyę. Wyszła służba z pokoju, zostali tylko obiadujący; ucieszyli się, a autor czytał swoje dzieło, tak dobrze jak go napisał, czego mu wróciwszy do domu z serca winszowałem. Komedya, Fircyk w zalotach, w lepszym nieco łonie od innych komedyi Zabłockiego, gładkim wierszem, prawdziwie po polsku jak wszystkie napisana, żywa w rozmowach, prosta w intrydze, dwa dobrze odznaczone mająca charaktery Fircyka i Podstoliny, tem mocniej słuchaczy<br>
{{tab}}11*<br>
{{tab}}zajęta, że jednozgodnie wszyscy od pierwszej sceny, w Fircyku obraz Węgierskiego upatrzyli. Jakoż lubo Zabłocki bynajiniej tej myśli nie miał, ułożyło się wiele rzeczy ku temu: oba starościce dowcipni, trzpioty, niby filozofy a jak to mówią po prostu, hultaje. Miał Węgierski za swoje, za wszystkie przypinane Bielawskiemu i nam łatki. Częstowano go różnemi przydomkami, Naruszewicz dosypywał’ soli, czasem i bez miary, nie szczędził i tłustych żartów, a za każdym wierszem do do tych np. podobnym:<br>
{{tab}}Ma tytuł starościca jeszcze od pradziada, <br>
{{tab}}Znam go, któżby o tem nie słyszał wietrzniku!<br>
{{tab}}Zacina prawda panicz trochę na szulera, Kocha młode kobietki, lubi winko stare...<br>
{{tab}}wszyscy wykrzykiwali ze śmiechem: To on — to« on Dopiero w końcu kiedy Fircyk, długo bałamut, pierwszy raz miłością szczerą się przejmuje i żeni się, wszyscy powiedzieli: To już nie on — to nie on;« jeden tylko poczciwy Bochomolec wyrzekł: >A może i on takim kiedy będzie.* Po skonczonej z zupełnym aplauzem komedyi. król odczytać sobie kazał niektóre kawałki, a między innemi, rozmowę Świstaka z Pustakiem w scenie 1-ej aktu 3-go, z której śmiał się serdecznie, i następujący wyjątek z drugiego aktu, który mi utkwił w pamięci:<br>
{{tab}}Fircyk.<br>
{{tab}}Powiedział Marcialis i ja za nim idę: Każdy człowiek jak może swoją łata biedę.<br>
{{tab}}Lecz nareszcie chcę mówić, filozofie z tobą, <br>
{{tab}}Jak z pełną wielkich maxyin, wielkich zdań osobą.<br>
{{tab}}Powiedz mi, co są ludzie, co len świat nasz znaczy, <br>
{{tab}}Jeżeli nie szulernią mieszkaną od graczy?<br>
{{tab}}Wyższe i niższe stany, panowie i kmiecie...<br>
{{tab}}Tej różnicy nie znano w pierwiastkowym świecie.<br>
{{tab}}Los ślepy zrobił szczęście, od szczęścia dopiero<br>
{{tab}}Ludzie równi naturą, tę nierówność biorą.<br>
{{tab}}Każdy ma z swoją stawką wstęp do jego banku, <br>
{{tab}}Lecz równie tak nie pewny zysku jak i szwanku.<br>
{{tab}}Tym próżne, tym zyskowne wypadną bilety;<br>
{{tab}}Są tam flinty, kaptury, ordery, niucety, <br>
{{tab}}Droęi szkarłat; gronostaj, kożuchy i gunie;<br>
{{tab}}Więc kto co weźmie, samej to winien fortunie.<br>
{{tab}}Całym światem przypadek i los rządzi ślepy, <br>
{{tab}}Temu dał łokieć, temu szablę, temu cepy.<br>
{{tab}}Ci się pocą w usługach, ci w przemocy tyją, <br>
{{tab}}Oddajże wszystko to co własnością jest czyją.<br>
{{tab}}Niech swe słuszność w dział ludzi wda porniarkowanie, <br>
{{tab}}Wieluby się w przeciwnym mogło znaleźć stanie?<br>
{{tab}}Co gdy tak jest, formuje sobie enlimema:<br>
{{tab}}Gra świat cały? więc w żadnej grze zdrożności niema.<br>
{{tab}}Z ogólnego podania do szczególnych wnioski, <br>
{{tab}}Wszak są prawe? wszak taki wyrok filozowski?<br>
{{tab}}A r y s t.<br>
{{tab}}Więc....<br>
{{tab}}F i r c y k.<br>
{{tab}}Więc wszystkim grać trzeba; a ztąd to wynika: Kto przegrał, niech nos zwiesi; kto zgrał, niech wykrzyka.<br>
{{tab}}A r y s t.<br>
{{tab}}Co też to się za choas temu we łbie miesza! Cep do szabli przyrównał, łokieć do lemiesza. Nie krzywdź ludzi i cnoty, nie powstawaj na nie;<br>
{{tab}}Ma ona w sercach prawych swą cześć, swe władanie. Ty sam, jeźliś krwi zacnej nie wziął przez azardy, I cnoty swoich przodków? czemuś z niej tak hardy? Czemu się tytułujesz starościcem? czemu Tem puszysz, co losowi winieneś ślepemu?<br>
{{tab}}Nie, bracie, pobłądziłeś w swojem zdaniu mocno, Los możnym, cnotę nadto czynisz bezowocną. Lecz wreszcie słuchaj, chcę cię przekonać zupełni: Człek, który powinności swoje zna i pełni, Który próżen arnbitu. bojaźni, nadzieje, Na wszystko okojętnie patrzy się i śmieje. Czy kto stanął wysoko, czy osiadł na dole; Który gotów na szczęście, tak jak na niedolę; Który ma dość sam w sobie aby był szczęśliwy. Który w tem wszystko zamknął, ze został poczciwy: Taki człek, prawych czciciel cnót., nie zna bałwana Fortuny, ni chimerze losów gnie kolana: Lecz pan swojego serca, skłonności, obejścia. Wbrew losom, sprawcą oraz jest własnego szczęścia.<br>
{{tab}}Po tem odczytaniu i wielu dla autora pochwałach, wszczęła się rozmowa o sztuce dramatycznej w Polsce, i trwała z pół godziny, dopóki król nie wstał i nie pożegnał nas wszystkich. W tej rozmowie Wyrwicz, Potocki, Wojna, Bohomolec, a przed wszystkiemi król, okazali wiele erudycyi i smaku; ale tego powtórzyć z pamięci trudno nie będąc tak uczonym jak oni; wiem tylko iżem się tak do tego rodzaju literatury zachęcił i ubóstwo jego u nas uczuł, że muszę napisać komedyą, operę, a kto wie. może tragedyą. Węgierski serdecznie upokorzony w ciągu tej całej rozprawy milczał, najpierwszy po odejściu króla się wymknął; ale dochodzą mnie wieści, że zaraz wczoraj pomścił się na czwartkowych obiadach, tak je opisując w wierszach do brata:<br>
{{tab}}A uczono obiady.’ /nasz może to imn, (Idzie polowa nie gada. a poiowa drzemie; W których król wszystkie musi zastąpić ekspensa: Powcipu, wiadomości i wina i mięsa.<br>
{{tab}}Mogą u u iClki’ j liczbie zderzyć się i takie, wczorajszy jednak lakan nie by1’. Prawda, że król ze wszystkich najwięct i najlepiej mówił, |cść i jm’ dał suto i vvj bornie; prawda że byli Uu y którz-y nie gadali, a U ch ja na czele: ale nikt nie drzemał Nad tym opisem możeby kio ziewnął, ale to nie byłaby obiadu i obiadujących wina, t\lko tego co dobrze i dokładnie opisać nie Lini ił. <br>
{{tab}} ’) Prred elekcyą, Jędizej Olszowski biskup chełmiński wydal był księgę, w której po rozstrząśniemu przymiolow ogłoszonych kandydatów, dowodź ł tego, iż najprzyzwoitsza rzecz byłaby Polaka obrać; w szczególności zas Księcia Michała Wiśniow eckiego wychwalał (Albcrłrandi k. 240,.<br>
{{tab}}