Difference between revisions 250119 and 253215 on sawiki

<poem>
'''स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः'''||'''विवेकचूडामणिः''' (Vivekachudamani) ( शङ्कराचार्यविरचितः) ||

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् |
गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ||१||

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता
तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् |
आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः
मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते ||२||

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् |
मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः ||३||

लब्ध्वा कथचिन्नरजन्म दुर्लभं
तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् |
यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः
स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ||४||

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति |
दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम् ||५||
वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान्
    कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः |
आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्तिः
    न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि ||६||
अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः |
ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः ||७||
अतो विमुक्त्यै प्रयतेत् विद्वान्
    संन्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् |
सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं
    तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा ||८||
उद्धरेदात्मनात्मानं मग्नं संसारवारिधौ |
योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ||९||
संन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये |
यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः ||१०||
चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये |
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित्कर्मकोटिभिः ||११||
सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा |
भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी ||१२||
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः |
न स्नानेन न दानेन प्राणायमशतेन वा ||१३||
अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः |
उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः ||१४||
अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ||
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ||१५||
मेधावी पुरुषो विद्वानुहापोहविचक्षणः |
अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः ||१६||
विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः |
मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ||१७||
साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः |
येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति ||१८||
आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते |
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् |
शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ||१९||
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः |
सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः ||२०||
तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः |
देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि ||२१||
विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः |
स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते ||२२||
विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके |
उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः |
बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा ||२३||
सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् |
चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ||२४||
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् |
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ||२५||
सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा |
तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् ||२६||
अहंकारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् |
स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ||२७||
मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना |
प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम् ||२८||
वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते |
तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः ||२९||
एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः |
मरौ सलीलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता ||३०||
मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी |
स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते ||३१||
स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः |
उक्तसाधनसंपन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः |
उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञ्यं यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ||३२||
श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः |
ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः |
अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम् ||३३||
तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः |
प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः ||३४||
स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो
    कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ |
मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या
    ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या ||३५||
दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं
    दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः |
भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः
    शरण्यमन्यद्यदहं न जाने ||३६||
शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो
    वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः |
तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना- 
    नहेतुनान्यानपि तारयन्तः ||३७||
अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर- 
    श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् |
सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश- 
    प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ||३८||
ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूर्तैः सुशीतैर्युतैः
युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय |
संतप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो
धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः ||३९||
कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं
    का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः |
जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो
    संसारदुःखक्षतिमातनुष्व ||४०||
तथा वदन्तं शरणागतं स्वं
    संसारदावानलतापतप्तम् |
निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या
    दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ||४१||
विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे
    मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे |
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय
    तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ||४२||
मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः
    संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः |
येनैव याता यतयोऽस्य पारं
    तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ||४३||
अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः |
तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ||४४||
वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् |
तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ||४५||
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगाम्मुमुक्षोः
    मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः |
यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य
    मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ||४६||
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव
    ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः |
तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः
    अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ||४७||
          शिष्य उवाच |
कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया |
यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात् ||४८||
को नाम बन्धः कथमेष आगतः
    कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः |
कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा
    तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम् ||४९||
          श्रीगुरुवाच |
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावित ते कुलं त्वया |
यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ||५०||
ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः |
बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन ||५१||
मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते |
क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित् ||५२||
पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा |
आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ||५३||
वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा
    स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन |
चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव
    ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ||५४||
अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् |
कः शक्नुयाद्विनात्मानं कल्पकोटिशतैरपि ||५५||
न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया |
ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा ||५६||
वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् |
प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते ||५७||
वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् |
वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये ||५८||
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला |
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ||५९||
शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् |
अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः ||६०||
अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना |
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः ||६१||
न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः |
विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ||६२||
अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः |
ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम् ||६३||
अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् |
राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति ||६४||
आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं
निक्षेपः समपेक्षते नहि बहिः शब्दैस्तु निर्गच्छति |
तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते
मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः ||६५||
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये |
स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः ||६६||
यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः |
सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः ||६७||
शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते |
तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ||६८||
मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते
    वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु |
ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा
    न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम् ||६९||
ततः शृतिस्तन्मननं सतत्त्व- 
    ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः |
ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान्
    इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति ||७०||
यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् |
तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय ||७१||
मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म- 
    त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् |
पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः
    अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत् ||७२||
अहंममेतिप्रथितं शरीरं
    मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः |
नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः
    सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ||७३||
परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा
    स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः |
मात्रास्तदीया विषया भवन्ति
    शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः ||७४||
य एषु मूढा विषयेषु बद्धा
    रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन |
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः
    स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः ||७५||
शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च
    पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः |
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन- 
    भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ||७६||
दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि |
विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम् ||७७||
विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् |
स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि ||७८||
आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून्
    भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् |
आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले
    निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ||७९||
विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः |
स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः ||८०||
विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः
    प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि |
हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या
    प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि ||८१||
मोक्षस्य कांक्षा यदि वै तवास्ति
    त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा |
पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव- 
    प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात् ||८२||
अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं
    अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् |
देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे
    यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति ||८३||
शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति |
ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदि तर्तुं स गच्छति ||८४||
मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु |
मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति ||८५||
मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु |
यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ||८६||
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंकुलम् |
पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः ||८७||
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा |
समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः |
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः ||८८||
बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां
    स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् |
करोति जीवः स्वयमेतदात्मना
    तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे ||८९||
सर्वाऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः |
विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः ||९०||
स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः
    स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः |
वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽमयाः स्युः
    पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः ||९१||
बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि
    घ्राणं च जिव्हा विषयावबोधनात् |
वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः
    कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु ||९२||
निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः
    अहंकृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः |
मनस्तु संकल्पविकल्पनादिभिः
    बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः ||९३||
अत्राभिमानादहमित्यहंकृतिः |
    स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम् ||९४||
प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः |
स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत् ||९५||
वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च
    प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च |
बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी
    पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः ||९६||
इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं
    लिङ्गं त्वपञ्चीकृतसम्भवम् |
सवासनं कर्मफलानुभावकं
    स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः ||९७||
स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था
    स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र |
स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत्
    कालीननानाविधवासनाभिः ||९८||
कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते
    यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा |
धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी
    न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः |
यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः
    न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः ||९९||
सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः |
वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम् ||१००||
अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः
    सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः |
बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव
    श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः ||१०१||
उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत्
    प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः |
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः
    प्राणस्य धर्मावशनापिपासे ||१०२||
अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि |
अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा ||१०३||
अहंकारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् |
सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते ||१०४||
विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये |
सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ||१०५||
आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः |
स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः
तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन ||१०६||
यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते |
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति ||१०७||
अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः
    अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा |
कार्यानुमेया सुधियैव माया
    यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते ||१०८||
सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो
    भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो |
साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो
    महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ||१०९||
शुद्धाद्वयब्रह्मविभोधनाश्या
    सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा |
रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा
    गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ||११०||
विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका
    यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी |
रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं
    दुःखादयो ये मनसो विकाराः ||१११||
कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया
    अहंकारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः |
धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिः
    यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः ||११२||
एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य
    शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा |
सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः
    विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः ||११३||
प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- 
व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा संबोधितोऽपि स्फुटम् |
भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान्
हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः ||११४||
अभावना वा विपरीतभावना
    असंभावना विप्रतिपत्तिरस्याः |
संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं
    विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम् ||११५||
अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा- 
    प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः |
एतैः प्रयुक्तो नहि वेत्ति किंचिन्
    निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति ||११६||
सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि
    ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते |
यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन्
    प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम् ||११७||
मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः
    त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः |
श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षता च
    दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः ||११८||
विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः
    स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः |
तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा
    यया सदानन्दरसं समृच्छति ||११९||
अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं
    तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः |
सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था
    प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः ||१२०||
सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः
    बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः |
सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः
    किंचिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः ||१२१||
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः
    सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः |
व्योमादिभूतान्यखिलं न विश्वं
    अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा ||१२२||
माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् |
असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम् ||१२३||
अथ ते संप्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः |
यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते ||१२४||
अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहंप्रत्ययलम्बनः |
अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः ||१२५||
यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु |
बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम् ||१२६||
यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन |
यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम् ||१२७||
येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन |
अभारूपमिदं सर्वं यं भान्त्यमनुभात्ययम् ||१२८||
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः |
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ||१२९||
अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः |
वेद्यन्ते घटवद् येन नित्यबोधस्वरूपिणा ||१३०||
एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो
    निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः |
सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो
    येनेषिता वागसवश्चरन्ति ||१३१||
अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां
    अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः |
आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते
    स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन् ||१३२||
ज्ञाता मनोऽहंकृतिविक्रियाणां
    देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् |
अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो
    न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन ||१३३||
न जायते नो म्रियते न वर्धते
    न क्षीयते नो विकरोति नित्यः |
विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि- 
    न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम् ||१३४||
प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः
    सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः |
विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था- 
    स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः ||१३५||
नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्मन्
    ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् |
जनिमरणतरंगापारसंसारसिन्धुं
    प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः ||१३६||
अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः
    प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसंपातहेतुः |
येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या
    पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत् ||१३७||
अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा
विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा |
ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः
ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे ||१३८||
अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या
    स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् |
समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा
    तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम् ||१३९||
तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान्
    अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति |
ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः
    परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति ||१४०||
महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो
    धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया |
अपारे संसरे विषयविषपूरे जलनिधौ
    निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः ||१४१||
भानुप्रभासंजनिताभ्रपङ्क्तिः
    भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा |
आत्मोदिताहंकृतिरात्मतत्त्वं
    तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम् ||१४२||
कवलितदिननार्थे दुर्दिने सान्द्रमेघैः
    व्यथयति हिमझंझावायुरुग्रो यथैतान् |
अविरततमसात्मन्यावृते मूढबुद्धिं
    क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः ||१४३||
एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः |
याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽत्मानं भ्रमत्ययम् ||१४४||
बीजं  संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो
रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोओऽसवः शाखिकाः |
अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं
नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः ||१४५||
अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो
    नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः |
जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख- 
    प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य ||१४६||
नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना
    छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः |
विवेकविज्ञानमहासिना विना
    धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना ||१४७||
श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म
    निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य |
विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं
    तेनैव संसारसमूलनाशः ||१४८||
कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति |
निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम् ||१४९||
तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् |
तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः ||१५०||
पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः |
नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयंज्योतिः ||१५१||
आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा |
तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ||१५२||
मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात्
    प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् |
विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं
    तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः ||१५३||
देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशः
    चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः |
त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिः
    नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः ||१५४||
पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति
    जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः |
नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः
स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता ||१५५||
पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् |
तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः ||१५६||
देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः |
सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः ||१५७||
शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः |
कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः ||१५८||
त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा- 
    वहंमतिं मूढजनः करोति |
विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो
    निजस्वरूपं परमार्थ भूतम् ||१५९||
देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः
    देहे च जीवे विदुषस्त्वहंधीः |
विवेकविज्ञानवतो महात्मनो
    ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि ||१६०||
अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे
    त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ |
सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे
    कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व ||१६१||
देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां
    विद्वानहंतां न जहाति यावत् |
तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता- 
    प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी ||१६२||
छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे
    यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे |
यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि- 
    ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु ||१६३||
देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां
    जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् |
यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात्
    त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा ||१६४||
कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं
    प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ||
येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः
    प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु ||१६५||
नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो
    गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः |
यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं
    स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः ||१६६||
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात्
    कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः |
संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां- 
    स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः ||१६७||
पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः
    प्रचीयमानो विषयाज्यधारया |
जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः
    मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम् ||१६८||
न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता
    मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः |
तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं
    विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते ||१६९||
स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या
    भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् |
तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः
    तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ||१७०||
सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने
    नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः |
अतो मनःकल्पित् एव पुंसः
    संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति ||१७१||
वायुनाऽऽनीयते मेधः पुनस्तेनैव नीयते |
मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ||१७२||
देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं
    बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन |
वैरस्यमत्र विषवत् सुवुधाय पश्चाद्
    एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ||१७३||
तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः
    बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने |
बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः
    मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम् ||१७४||
विवेकवैराग्यगुणातिरेका- 
    च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै |
भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो- 
    स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे ||१७५||
मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु |
चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः ||१७६||
मनः प्रसूते विषयानशेषान्
    स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः |
शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान्
    गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम् ||१७७||
असंगचिद्रूपममुं विमोह्य
    देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य |
अहंममेति भ्रमयत्यजस्रं
    मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ||१७८||
अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः
    अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः |
रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो
    जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत् ||१७९||
अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः |
येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम् ||१८०||
तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा |
विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते ||१८१||
मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं
    निर्मूल्य संन्यस्य च सर्वकर्म |
सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो
    रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः ||१८२||
मनोमयो नापि भवेत्परात्मा
    ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् |
दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः
    द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः ||१८३||
बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः |
विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम् ||१८४||
अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः
    विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः |
ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं
    देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम् ||१८५||
अनादिकालोऽयमहंस्वभावो
    जीवः समस्तव्यवहारवोढा |
करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः
    पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ||१८६||
भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज- 
    न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः |
अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्- 
    स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः ||१८७||
देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म- 
    गुणाभिमानः सततं ममेति |
विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः
    प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः |
अतो भवत्येष उपाधिरस्य
    यदात्मधीः संसरति भ्रमेण ||१८८||
योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः |
कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः ||१८९||
स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः
    तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः |
सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं
    स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव ||१९०||
उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा
    ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः |
अयोविकारानविकारिवन्हिवत्
    सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात् ||१९१||
          शिष्य उवाच |
भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः |
तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते ||१९२||
अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः |
न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद ||१९३||
          श्रीगुरुरुवाच |
सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु |
प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ||१९४||
भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः |
न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत् ||१९५||
स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य
    प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः |
भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो
    मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात् ||१९६||
यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता
    मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् |
रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव
    भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत् ||१९७||
अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते |
उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि ||१९८||
प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति |
अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम् ||१९९||
अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः |
यद्बुद्ध्युपाधिसम्बम्धात्परिकल्पितमात्मनि ||२००||
जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः |
सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः ||२०१||
विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा |
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम् ||२०२||
तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति |
ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः ||२०३||
जलं पंकवदत्यन्तं पंकापाये जलं स्फुटम् |
यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः ||२०४||
असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं
    प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः |
ततो निरासः करणीय एव
    सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः ||२०५||
अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् |
विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः |
दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ||२०६||
आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता
स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः |
पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं
सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना ||२०७||
आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा |
स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसंदर्शनाविना ||२०८||
नैवायमानन्दमयः परात्मा
    सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् |
कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया
    विकारसंघातसमाहितत्वात् ||२०९||
पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः |
तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते ||२१०||
योऽयमात्मा स्वयंज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः |
अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः |
सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता ||२११||
          शिष्य उवाच |
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु |
सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो |
विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता ||२१२||
          श्रीगुरुरुवाच |
सत्यमुक्तं त्वया विदन्निपुणोऽसि विचारणे |
अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु ||२१३||
सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते |
तमात्मानं वेदितारं विद्दि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया ||२१४||
तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते |
कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते ||२१५||
असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते |
अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः ||२१६||
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते
प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा |
नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहंधीमुखान्
नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि ||२१७||
घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब- 
    मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते |
तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं
    भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते ||२१८||
घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं
    विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः |
तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः
    स्वयंप्रकाशो विदुषा यथा तथा ||२१९||
देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं
    विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् |
द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं
    सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम् ||२२०||
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
    अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः |
विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत्
    पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः ||२२१||
विशोक आनन्दघनो विपश्चित्
    स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् |
नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः
    विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः ||२२२||
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् |
येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः ||२२३||
ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः |
विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः ||२२४||
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् |
नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति ||२२५||
सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् |
न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम् ||२२६||
यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् |
तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ||२२७||
मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः
    कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् |
न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः
    कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः ||२२८||
केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं
    घटस्य संदर्शयितुं न शक्यते |
अतो घटः कल्पित एव मोहा- 
    न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम् ||२२९||
सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं
    तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति |
अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो
    विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः ||२३०||
ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी
    श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा |
तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं
    नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य ||२३१||
सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ
    न तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता |
असत्यवादित्वमपीशितुः स्या- 
    न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम् ||२३२||
ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः |
न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत् ||२३३||
यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तामुपलभ्यताम् |
यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा ||२३४||
अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः
    पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् |
आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ- 
    धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण ||२३५||
भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं
    ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः |
इदंतया ब्रह्म सदैव रूप्यते
    त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम् ||२३६||
अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं
    विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् |
प्राशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं
    निरन्तरानन्दरसस्वरूपम् ||२३७||
निरस्तमायाकृतसर्वभेदं
    नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् |
अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं
    ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति ||२३८||
ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् |
केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः ||२३९||
अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् |
अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः ||२४०||
तत्त्वंपदाभ्यामभिधीयमानयोः
    ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् |
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग्
    एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ||२४१-
एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः
    निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः |
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः
    कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ||२४२||
तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो
    न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः |
ईशस्य माया महदादिकारणं
    जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम् ||२४३||
एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः
    सम्यङ्निरासे न परो न जीवः |
राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटकः
    तयोरपोहे न भटो न राजा ||२४४||
अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं
    निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् |
श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- 
    त्तयोर्निरासः करणीय एव ||२४५||
नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं
    रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च |
इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य
    ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः ||२४६||
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ
    तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये |
नालं जहत्या न तथाऽजहत्या
    किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम् ||२४७||
स देवदत्तोऽयमितीह चैकता
    विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते |
यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये
    विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ||२४८||
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः
    अखण्डभावः परिचीयते बुधैः |
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते
    ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ||२४९||
अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य
    सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् |
अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं
    जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् |
ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या
    विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम् ||२५०||
मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं
तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् |
यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ||२५१||
निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा
मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः |
यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत्
तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम् ||२५२||
यत्र भ्रान्त्या कल्पित तद्विवेके
    तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् |
स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं
    स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे ||२५३||
जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं
    नामरूपगुणदोषवर्जितम् |
देशकालविषयातिवर्ति यद्
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५४||
यत्परं सकलवागगोचरं
    गोचरं विमलबोधचक्षुषः |
शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद्
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५५||
षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्- 
    भावितं न करणैर्विभावितम् |
बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद्
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५६||
भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं
    स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् |
निष्कलं निरुपमानवद्धि यद्
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५७||
जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय- 
    व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् |
विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५८||
अस्तभेदमनपास्तलक्षणं
    निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् |
नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद्
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२५९||
एकमेव सदनेककारणं
    कारणान्तरनिरास्यकारणम् |
कार्यकारणविलक्षणं स्वयं
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२६०||
निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं
    यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् |
नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२६१||
यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा- 
    न्नामरूपगुणविक्रियात्मना |
हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२६२||
यच्चकास्त्यनपरं परात्परं
    प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् |
सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं
    ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ||२६३||
उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं
    भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया |
संशयादिरहितं कराम्बुवत्
    तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ||२६४||
सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं
    विज्ञाय संघे नृपवच्च सैन्ये |
तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो
    विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम् ||२६५||
बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं
    ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् |
तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां
    पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः ||२६६||
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः |
प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना- 
न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत् ||२६७||
अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि |
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया ||२६८||
ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् |
सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि ||२६९||
लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् |
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ||२७०||
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च |
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ||२७१
संसारकारागृहमोक्षमिच्छो- 
    रयोमयं पादनिबन्धशृंखलम् |
वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं
    योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम् ||२७२||
जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- 
    दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना |
संघर्षणेनैव विभाति सम्य- 
    ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे ||२७३||
अन्तःश्रितानन्तदूरन्तवासना- 
    धूलीविलिप्ता परमात्मवासना |
प्रज्ञातिसंघर्षणतो विशुद्धा
    प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम् ||२७४||
अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना |
नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम् ||२७५||
यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः
    तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् |
निःशेषमोक्षे सति वासनानां
    आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या ||२७६||
स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः |
वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु ||२७७||
तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति |
तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु ||२७८||
प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः |
धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु ||२७९||
नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् |
वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ||२८०||
श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः |
क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु ||२८१||
अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः |
तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु ||२८२||
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः |
ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ||२८३||
अहंभावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि |
सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु ||२८४||
प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता |
तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु ||२८५||
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः |
क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ||२८६||
मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः |
त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव ||२८७||
घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि |
विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने ||२८८||
स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मना |
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ||२८९||
चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहंधियम् |
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ||२९०||
यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा |
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ||२९१||
यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं
    चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् |
तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत
    शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः ||२९२||
सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव
    नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् |
जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः
    कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत् ||२९३||
अहंपदार्थस्त्वहमादिसाक्षी
    नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् |
ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं
    तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः ||२९४||
विकारिणां सर्वविकारवेत्ता
    नित्याविकारो भवितुं समर्हति |
मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं
    पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः ||२९५||
अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे
    पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते |
कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं
    ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ||२९६||
त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम- 
    रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु |
लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादिं- 
    स्त्यक्ता भवाखण्डसुखस्वरूपः ||२९७||
सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः |
तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहंकारः ||२९८||
यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहंकारेण दुरात्मना |
तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ||२९९||
अहंकारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते |
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रभः ||३००||
यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो
    बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया |
तस्यैव निःशेषतया विनाशे
    ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः ||३०१||
ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहंकारघोराहिना
संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः
विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं
निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुंक्षमः ||३०२||
यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे |
कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै ||३०३||
अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या |
प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम् ||३०४||
अहंकारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा
विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि |
यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला
प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम् ||३०५||
सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो- 
    रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः |
नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते
    विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः ||३०६||
तस्मादहंकारमिमं स्वशत्रुं
    भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् |
विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं
    भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम् ||३०७||
ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं
    संत्यक्तरागः परमार्थलाभात् |
तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या
    पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः ||३०८||
समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः
    व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् |
संजीव्य विक्षेपशतं करोति
    नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा ||३०९||
निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः
    क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया |
स एव संजीवनहेतुरस्य
    प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु ||३१०||
देहात्मना संस्थित एव कामी
    विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् |
अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव
    भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः ||३११||
कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते |
कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत् ||३१२||
वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना |
वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते ||३१३||
संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः |
वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः ||३१४||
ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः |
त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा ||३१५||
सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः |
सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते ||३१६||
क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः |
वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ||३१७||
सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति
    ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना |
अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां
    विलीयते साधु यथा तमिस्रा ||३१८||
तमस्तमःकार्यमनर्थजालं
    न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे |
तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ
    नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः ||३१९||
दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन्
    सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् |
समाहितः सन्बहिरन्तरं वा
    कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे ||३२०||
प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन |
प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः ||३२१||
न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः |
ततो मोहस्ततोऽहंधीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा ||३२२||
विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः |
विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम् ||३२३||
यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति |
आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ||३२४||
लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद्
    बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः |
प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः
    सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा ||३२५||
विषयेष्वाविशच्चेतः संकल्पयति तद्गुणान् |
सम्यक्संकल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम् ||३२६||
अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः
    विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ |
समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक्
    समाहितात्मा भव सावधानः ||३२७||
ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः |
पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते ||३२८||
संकल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् |
जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः |
यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः ||३२९||
यदा कदा वापि विपश्चिदेष
    ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् |
पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव
    यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात् ||३३०||
श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे
    दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति |
उपैति दुःखोपरि दुःखजातं
    निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ||३३१||
सत्याभिसंधानरतो विमुक्तो
    महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् |
मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद्
    दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः ||३३२||
यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय
    स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत्
सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या
    हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम् ||३३३||
बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं
    दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् |
ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं
    स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम् ||३३४||
बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता
    मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् |
तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो
    बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः ||३३५||
कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी
    श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी |
जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं
    स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः ||३३६||
देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः
    मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः |
सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः
    स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात् ||३३७||
अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु
    ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य |
त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः
    पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः ||३३८||
सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः
    सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् |
दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ
    सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ||३३९||
दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो
बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः |
संन्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः
तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः ||३४०||
सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः |
समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः ||३४१||
आरूढशक्तेरहमो विनाशः
    कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः |
ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः
    तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ||३४२||
अहंबुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् |
विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः ||३४३||
विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं
    निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे |
दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे
    नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् |
निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो
    विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे ||३४४||
सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो
    विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् |
छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं
    यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः ||३४५||
परावरैकत्वविवेकवन्हिः
    दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् |
किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं
    अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य ||३४६||
आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः |
मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः ||३४७||
एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् |
तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा ||३४८||
अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान्
    मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः |
तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा
    दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु ||३४९||
ततो विकाराः प्रकृतेरहंमुखा
    देहावसाना विषयाश्च सर्वे |
क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- 
    मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा ||३५०||
नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो
    बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः |
अहंपदप्रत्ययलक्षितार्थः
    प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा ||३५१||
इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य
    निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या |
ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं
    तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति ||३५२||
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा |
समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम् ||३५३||
त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात्
    प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे |
प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो
    विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या ||३५४||
शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं
कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् |
तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान्
ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः ||३५५||
समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं
    श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि |
त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः
    नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः ||३५६||
उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते
    चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः |
तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान्
    वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया ||३५७||
सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया |
कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते ||३५८||
क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको
    ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति |
तथैव योगी परमात्मतत्त्वं
    ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया ||३५९||
अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं
    न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति |
समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्या
    ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः ||३६०||
यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं
    त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति |
तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं
    ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम् ||३६१||
निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं
    पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा |
तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः
    स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः ||३६२||
समाधिनाऽनेन समस्तवासना- 
    ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः |
अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा
    स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात् ||३६३||
श्रुतेः  शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि |
निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम् ||३६४||
निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं
    ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् |
नान्यथा चलतया मनोगतेः
    प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत् ||३६५||
अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन्
    निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि |
विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया
    कृतं सदेकत्वविलोकनेन ||३६६||
योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः |
निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ||३६७||
एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः
संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना |
तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः
तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः ||३६८||
वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ
    बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि |
तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे
    विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व ||३६९||
देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः |
यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः ||३७०||
तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् |
संदृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः ||३७१||
अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते |
त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया ||३७२||
बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः |
विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः ||३७३||
वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत्
    पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् |
विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं
    ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति ||३७४||
अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः
    समाहितस्यैव दृढप्रबोधः |
प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः
    मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः ||३७५||
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः
तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् |
एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं
सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे ||३७६||
आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- 
स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः |
देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि
त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः ||३७७||
लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं
स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् |
ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं
ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम् ||३७८||
अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् |
चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम् ||३७९||
एष स्वयंज्योतिरशेषसाक्षी
    विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् |
लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण- 
    मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय ||३८०||
एतमच्छीन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया |
उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम् ||३८१||
अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु संत्यजन् |
उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत् ||३८२||
विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे
    निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे |
शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन्
    पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः ||३८३||
देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः
    स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः |
विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं
    पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत् ||३८४||
घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः
    गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् |
भवति न विविधं तथैव शुद्धं
    परमहमादिविमुक्तमेकमेव ||३८५||
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः |
ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ||३८६||
यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके
    तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् |
भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं
    रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम् ||३८७||
स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः |
स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ||३८८||
अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च
    स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् |
स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां
    तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात् ||३८९||
तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि
    सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा |
चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत्
    सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम् ||३९०||
सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः
सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः |
पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं
वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया ||३९१||
क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः |
ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये ||३९२||
आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं
    निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् |
अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं
    स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ||३९३||
वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं
ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः |
ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः संत्यक्तबाह्याः स्फुटं
ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम् ||३९४||
जहि मलमयकोशेऽहंधियोत्थापिताशां
    प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् |
निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं
    स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ ||३९५||
शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः
परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः |
यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम्
तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ||३९६||
स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः |
स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ||३९७||
समाहितायां सति चित्तवृत्तौ
    परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे |
न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः
    प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः ||३९८||
असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि |
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ||३९९||
द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि |
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ||४००||
कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि |
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ||४०१||
तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् |
अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ||४०२||
एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् |
सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ||४०३||
न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात्
    सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे |
कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे
    न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम् ||४०४||
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः |
इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते ||४०५||
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् |
पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः ||४०६||
चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन |
अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ||४०७||
किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं
    निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् |
निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं
    हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ||४०८||
प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं
    समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् |
निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं
    हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ||४०९||
अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं
    स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् |
शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं
    हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ ||४१०||
समाहितान्तःकरणः स्वरूपे
    विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् |
विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं
    यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ||४११-
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् |
भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने ||४१२||
छायेव पुंसः परिदृश्यमान्- 
    माभासरूपेण फलानुभूत्या |
शरीरमाराच्छववन्निरस्तं
    पुनर्न संधत्त इदं महात्मा ||४१३||
सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य
    त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे |
अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु
    स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय ||४१४||
समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ
    सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे |
ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा- 
    नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः ||४१५||
प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं
    प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् |
न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता- 
    | अऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः ||४१६||
अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः |
किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित् ||४१७||
संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः |
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ||४१८||
वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् |
स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ||४१९||
यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् |
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ||४२०||
दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् |
यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् |
पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति ||४२१||
विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः
    प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् |
तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ
    नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात् ||४२२||
अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः |
अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः ||४२३||
वासनानुदयो भोग्ये वैरागस्य तदावधिः |
अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः |
लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा ||४२४||
ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी- 
रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् |
स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी- 
रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि ||४२५||
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते |
ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः ||४२६||
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी |
निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते |
सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते ||४२७||
यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः |
प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते ||४२८||
लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः |
बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ||४२९||
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः |
यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते ||४३०||
वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि |
अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ||४३१||
अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् |
औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ||४३२||
गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे |
सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ||४३३||
इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि |
उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ||४३४||
ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः |
अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ||४३५||
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहंभाववर्जितः |
औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः ||४३६||
विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् |
भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः ||४३७||
देहेन्द्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके |
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ||४३८||
न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः |
प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः ||४३९||
साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः |
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः ||४४०||
यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता
    नदीप्रवाहा इव वारिराशौ |
लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां
    उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः ||४४१||
विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः |
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ||४४२||
प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् |
न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना ||४४३||
अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि |
तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः ||४४४||
निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते |
ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात् ||४४५||
सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते |
फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित् ||४४६||
अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् |
सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ||४४७||
यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् |
सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा ||४४८||
स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा |
न श्लिष्यति च यक्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ||४४९||
न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते |
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ||४५०||
ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति |
अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ||४५१||
व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ |
न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ||४५२||
प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः
सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्संचितागामिनाम् |
ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः
तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ||४५३||
उपाधितादात्म्यविहीनकेवल- 
    ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः |
प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता
    स्वप्नार्थसंबन्धकथेव जाग्रतः ||४५४||
न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे
    देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे |
करोत्यहन्तां ममतानिदन्तां
    किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण ||४५५||
न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा
    न संग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः |
तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे
    न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम् ||४५६||
तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः
    सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते |
स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे
    तथा विदः प्राशनमोचनादौ ||४५७||
कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् |
नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ||४५८||
अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् |
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ||४५९||
प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः |
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ||४६०||
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि |
अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः |
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ||४६१||
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि |
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् ||४६२||
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः |
न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ||४६३||
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६४||
सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६५||
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६६||
अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६७||
निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६८||
अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४६९||
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् |
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ||४७०||
निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः
    शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः |
विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते
    प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात् ||४७१||
भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः
    स्वरूपमानन्दघनं विचार्य |
विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं
    मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः ||४७२||
समाधिना साधुविनिश्चलात्मना
    पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा |
निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे- 
    च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते ||४७३||
स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा- 
    त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ |
शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं
    चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ||४७४||
बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः |
स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ||४७५||
तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा |
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया ||४७६||
स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् |
संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि ||४७७||
वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा
    ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च |
अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो
    ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम् ||४७८||
इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात्
    परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या |
प्रशमितकरणः समाहितात्मा
    क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत् ||४७९||
किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् |
उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ||४८०||
बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः
    ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या |
इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने
    किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम् ||४८१||
वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते
स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् |
अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो
यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम् ||४८२||
क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् |
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ||४८३||
किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् |
अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे ||४८४||
न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् |
स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः ||४८५||
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने
    विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय |
नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे
    भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने ||४८६||
यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका- 
    पातधूतभवतापजश्रमः |
प्राप्तवानहमखण्डवैभवा- 
    नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात् ||४८७||
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् |
नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात् ||४८८||
असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः |
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः ||४८९||
अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः |
शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ||४९०||
द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् |
नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा ||४९१||
नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् |
बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ||४९२||
निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् |
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम् ||४९३||
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं
    पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः |
अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी
    निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ||४९४||
सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो
    ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् |
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं
    यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा ||४९५||
मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः |
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् ||४९६||
स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा- 
    दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः |
काले यथा कल्पकवत्सराय- 
    णर्त्वा दयो निष्कलनिर्विकल्पे ||४९७||
आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्
    कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः |
नार्द्रिकरोत्यूषरभूमिभागं
    मरीचिकावारि महाप्रवाहः ||४९८||
आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं
    आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् |
अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं
    अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ||४९९||
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः |
अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ||५००||
उपाधिरायाति स एव गच्छति
    स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते |
स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं
    कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः ||५०१||
न मे  प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः
    सदैकरूपस्य निरंशकस्य |
एकात्मको यो निविडो निरन्तरो
    व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ||५०२||
पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
    निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः |
कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः
    ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः ||५०३||
छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा |
न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम् ||५०४||
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् |
अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ||५०५||
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
    वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् |
रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः
    तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ||५०६||
कर्तापि वा कारयितापि नाहं
    भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् |
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं
    सोऽहं स्वयंज्योतिरनीदृगात्मा ||५०७||
चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य- 
    मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति |
स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं
    कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ||५०८||
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः |
नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ||५०९||
कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता- 
    जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः |
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
    स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ||५१०||
सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि |
किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति ||५११||
अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत्
    विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् |
व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं
    ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ||५१२||
सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं
    सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् |
नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं
    ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ||५१३||
यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं
    प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् |
सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं
    ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ||५१४||
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि
    निष्कलोऽस्मि निराकृतिः |
निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
    निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ||५१५||
सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः |
केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः ||५१६||
स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा
    भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् |
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
    नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु ||५१७||
महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने
भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् |
अहंकारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया
प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो ||५१८||
नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः |
यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ||५१९||
इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं
    समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् |
प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः
    पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ||५२०||
ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः
पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि |
रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते
तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम् ||५२१||
कस्तां परानन्दरसानुभूति- 
    मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् |
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने
    चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत् ||५२२||
असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन्
    न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः |
तदद्वयानन्दरसानुभूत्या
    तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ||५२३||
स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् |
स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते ||५२४||
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
    विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् |
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
    शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ||५२५||
तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः
    बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः |
ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो
    यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ||५२६||
नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् |
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः ||५२७||
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा |
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ||५२८||
न देशकालासनदिग्यमादि- 
    लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः |
संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति
    स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ||५२९||
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते |
विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ||५३०||
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते |
न देशं नापि कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ||५३१||
देवदत्तोऽहमोत्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् |
तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ||५३२||
भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा |
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ||५३३||
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि |
येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ||५३४||
एष स्वयंज्योतिरनन्तशक्तिः
    आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः |
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो
    जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः ||५३५||
न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते
    न सज्जते नापि विरज्यते च |
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
    निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः ||५३६||
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः |
तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ||५३७||
चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरंकुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने |
वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही
संचारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ||५३८||
विमानमालम्ब्य शरीरमेतद्
    भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् |
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
    योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः ||५३९||
दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
    त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः |
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
    पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ||५४०||
कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचारो मुनिः |
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ||५४१||
क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः |
क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः
चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः ||५४२||
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः |
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः ||५४३||
अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि |
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ||५४४||
अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् |
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ||५४५||
स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः
    सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च |
विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः
    कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा ||५४६||
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः |
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ||५४७||
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् |
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् ||५४८||
अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति |
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना ||५४९||
स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् |
दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु ||५५०||
प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः
    संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः |
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
    चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः ||५५१||
नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुंक्त एष
    नैवापयुंक्त उपदर्शनलक्षणस्थः |
नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स
    स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः ||५५२||
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना |
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ||५५३||
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः |
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ||५५४||
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् |
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ||५५५||
यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् |
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम् ||५५६||
सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
    पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा |
न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा
    त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय ||५५७||
देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः |
अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ||५५८||
कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे |
पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ||५५९||
पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्- 
    देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः |
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या- 
    नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः ||५६०||
प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् |
अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ||५६१||
अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः |
प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ||५६२||
पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या
    दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव |
देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं
    ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ||५६३||
विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि |
तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ||५६४||
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् |
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ||५६५||
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले |
संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः ||५६६||
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् |
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ||५६७||
सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः |
अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः ||५६८||
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः |
यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ ||५६९||
आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे |
नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् |
यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः ||५७०||
बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा
    बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति |
दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
    यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम् ||५७१||
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि |
बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ||५७२||
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि |
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने |
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ||५७३||
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः |
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ||५७४||
सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं
    परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य |
अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं
    स्वसुतवदसकृत्त्वां भाव्यित्वा मुमुक्षुम् ||५७५||
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः |
स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ||५७६||
गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः |
पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ||५७७||
इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् |
निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ||५७८||
हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां
    विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः |
भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः
    श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ||५७९||
संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा- 
खिन्नानां जलकांक्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् |
अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय- 
त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसंदायिनी ||५८०||
    ||इति शंकराचार्यविरचितं विवेकचूडामणि ||
	
              ||ॐ तत्सत् ||

</poem>
* Bulleted list item
''''Italic text''''
'''Bold text'''

[[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
⏎
⏎
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]⏎
[[वर्गः:भाषानुबन्धः योजनीयः]]