Difference between revisions 42282 and 42283 on thwikibooks

<div id="91"></div>
{| class="toccolours" style="text-align: center; width: 99%; padding: 3px; border: 1px solid gray; margin: 0 auto;"
|-
|<div><br>
</div>[[ไฟล์:A old white plate-Cetiyas Nirvana.png|59px|link=]]
{{fs|131%|[[#เล่ม -|'''พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๓ ''']]}}
{| width="99%" 
|-
(contracted; show full)แล้ว  อมนุษย์ทั้งหลายถูกเมล็ดน้ำกระทบแล้ว  ๆ ยังไม่หนีไปก่อน  ที่อาศัย
กองหยากเยื่อและส่วนแห่งฝาเรือนเป็นต้น     ก็หนีไปแล้วโดยประตูนั้น  ๆ.
ประตูทั้งหลายไม่มีช่องว่างแล้ว.   อมนุษย์เหล่านั้นเมื่อไม่ได้โอกาส  ก็ทำลาย
กำแพงหนีไป.      มหาชนประพรมท้องพระโรงในท่ามกลางพระนครด้วย
ของหอมทั้งปวง      ผูกผ้าเพดานอันวิจิตรด้วยดาวทองเป็นต้นในเบื้องบน
ตกแต่งพุทธอาสน์  นำเสด็จพระศาสดามาแล้ว.


<div id="151"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 151]]
พระศาสดา  ประทับนั่งบนอาสนะอันตกแต่งแล้ว.  ทั้งภิกษุสงฆ์  ทั้ง
หมู่เจ้าลิจฉวีนั่งแวดล้อมพระศาสดาแล้ว.   แม้ท้าวสักกเทวราชอันหมู่เทวดา
แวดล้อมแล้ว ได้ประทับยืนในโอกาสสมควร.   ฝ่ายพระเถระเที่ยวไปสู่พระ-
นครทั้งสิ้นโดยลำดับแล้ว   มากับมหาชนผู้หายโรค  ถวายบังคมพระศาสดา
นั่งแล้ว     พระศาสดาทรงตรวจดูบริษัทแล้ว      ได้ทรงภาษิตรัตนสูตรนั้น
นั่นเอง.  ในกาลจบเทศนา การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พันแล้ว.
พระศาสดา  ทรงแสดงรัตนสูตรนั้นเหมือนกันตลอด ๗ วัน   คือแม้
ในวันรุ่งขึ้น   ก็ทรงแสดงอย่างนั้น      ทรงทราบความที่ภัยทั้งปวงสงบแล้ว
ตรัสเตือนหมู่เจ้าลิจฉวีแล้ว         เสด็จออกจากเมืองไพศาลี.       เจ้าลิจฉวี
ทั้งหลายทรงทำสักการะทวีคูณ        นำเสด็จพระศาสดาไปสู่ฝั่งแม่น้ำคงคา
โดย ๓ วันอีก.
พวกพระยานาคทำการบูชาพระศาสดา
พระยานาคทั้งหลายผู้เกิดในแม่น้ำคงคา  คิดว่ามนุษย์ทั้งหลายย่อมทำ
สักการะแด่พระตถาคต,  เราทั้งหลายจะทำอะไรหนอ ?"  พระยานาคเหล่า-
นั้นนิรมิตเรือสำเร็จด้วยทองคำ  เงิน  และแก้วมณี   จัดตั้งบัลลังก์สำเร็จด้วย
ทองคำ  เงิน และแก้วมณี    ทำน้ำให้ดาดาษด้วยดอกปทุม ๕  สี    แล้วทูล
อ้อนวอนพระศาสดา    เพื่อประโยชน์เสด็จขึ้นเรือของตน ๆ ว่า     " ข้าแต่
พระองค์ผู้เจริญ      ขอพระองค์ทรงทำการอนุเคราะห์แม้แก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย
เถิด."   มนุษย์และนาคทั้งหลายย่อมทำการบูชาพระตถาคต.
เทวดาทั้งปวง  ตั้งต้นแต่เทวดาผู้สถิต  ณ ภาคพื้น  ตลอดถึงพรหม-
โลกชั้นอกนิฏฐ์คิดว่า    " พวกเราจะทำอะไรหนอ ?"    แล้วทำสักการะ.
บรรดามนุษย์และอมนุษย์เหล่านั้น       นาคทั้งหลายยกฉัตรซ้อน ๆ กันขึ้น

<div id="152"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 152]]
ประมาณโยชน์หนึ่ง.    ฉัตรที่ซ้อน ๆ กัน   อันมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลาย
คือนาคภายใต้  มนุษย์ที่พื้นดิน  ภุมมัฏฐกเทวดาที่ต้นไม้  กอไม้  และภูเขา
เป็นต้น   อากาสัฏฐกเทวดาในกลางหาว  ต่างก็ยกขึ้นแล้ว    ตั้งต้นแต่นาคภพ
ตลอดถึงพรหมโลก    โดยรอบจักรวาล   ด้วยประการฉะนี้.    ในระหว่าง
ฉัตรมีธงชัย,  ในระหว่างธงชัยมีธงแผ่นผ้า,  ในระหว่าง ๆ แห่งธงเหล่านั้น
ได้มีเครื่องสักการะมีพวงดอกไม้   จุณเครื่องอบ    และกระแจะเป็นต้น.
เทพบุตรทั้งหลายประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง   ถือเพศแห่งคน
เล่นมหรสพ  ป่าวร้องเที่ยวไปในอากาศ.  ได้ยินว่า   สมาคม ๓ แห่งเท่านั้น
คือ  " สมาคมในเวลาแสดงยมกปาฏิหาริย์ ๑    สมาคมในเวลาเสด็จลงจาก
เทวโลก ๑  สมาคมในเวลาลงสู่คงคานี้  ๑ "  ได้เป็นสมาคมใหญ่.
พระเจ้าพิมพิสารให้เตรียมรับเสด็จพระพุทธเจ้าอีก
ฝ่ายพระเจ้าพิมพิสาร    ทรงตระเตรียมสักการะทวีคูณ  จากสักการะ
อันพวกเจ้าลิจฉวีทำ  ได้ทรงยืนแลดูการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่
ที่ฝั่งโน้น.      พระศาสดาทอดพระเนตรการบริจาคใหญ่     ของพระราชา
ทั้งหลายใน ๒  ฝั่งแห่งแม่น้ำคงคา   และทรงทราบอัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย
มีนาคเป็นต้น      แล้วทรงนิรมิตพระพุทธนิรมิตพระองค์หนึ่ง ๆ    มีภิกษุ
องค์ละ  ๕๐๐  เป็นบริวารไว้ที่เรือลำหนึ่ง ๆ.  พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นอันหมู่
นาคแวดล้อมแล้ว  ได้ประทับนั่ง ณ  ภายใต้แห่งเศวตฉัตรคันหนึ่ง ๆ  และ
ต้นกัลปพฤกษ์และพวงระเบียบดอกไม้. ทรงนิรมิตพระพุทธนิรมิตพระองค์
หนึ่ง ๆ    พร้อมทั้งบริวารในโอกาสแห่งหนึ่ง ๆ    แม้ในเทวดาทั้งหลายมี
เทวดาชั้นภุมมัฏฐกะเป็นต้น.     เมื่อห้องจักรวาลทั้งสิ้นเกิดเป็นประหนึ่งว่า
มีมหรสพอันเดียวและมีการเล่นอันเดียว  ด้วยประการฉะนี้แล้ว,  พระศาสดา

<div id="153"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 153]]
เมื่อจะทรงทำการอนุเคราะห์แก่นาคทั้งหลาย  ได้เสด็จขึ้นสู่เรือแก้วลำหนึ่ง.
แม้บรรดาภิกษุทั้งหลายรูปหนึ่ง ๆ  ก็ขึ้นสู่เรือลำหนึ่ง ๆ เหมือนกัน.
พระยานาคทั้งหลาย    นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้
เข้าไปสู่นาคภพ     ฟังธรรมกถาในสำนักของพระศาสดาตลอดคืนยังรุ่ง
ในวันที่ ๒   อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข   ด้วยของควรเคี้ยว
ด้วยของควรบริโภคอันเป็นทิพย์.     พระศาสดาทรงทำอนุโมทนาแล้วออก
จากนาคภพ     อันเทวดาในจักรวาลทั้งสิ้นบูชาอยู่     ทรงข้ามแม่น้ำคงคา
ด้วยเรือ  ๕๐๐  ลำแล้ว.
พระราชาทรงต้อนรับ    อัญเชิญพระศาสดาให้เสด็จลงจากเรือ  ทรงทำ
สักการะทวีคูณ  จากสักการะอันเจ้าลิจฉวีทั้งหลายทำในเวลาเสด็จมา   นำ
พระศาสดามาสู่กรุงราชคฤห์  โดย ๕ วัน    โดยนัยก่อนนั่นแล.
พวกภิกษุชมพุทธานุภาพ
ในวันที่ ๒ พวกภิกษุกลับจากบิณฑบาตแล้ว  ในเวลาเย็นนั่งประชุม
กันในโรงธรรม    สนทนากันว่า   " น่าชม !  อานุภาพของพระพุทธเจ้า
ทั้งหลาย.   น่าประหลาดใจ !   เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพากันเลื่อมใสใน
พระศาสดา;  พระราชาทั้งหลายทรงทำพื้นที่ให้สม่ำเสมอในหนทาง  ๘ โยชน์
ทั้งฝั่งนี้ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา      เกลี่ยทรายลงลาดดอกไม้มีสีต่าง ๆ โดย
ส่วนสูงประมาณเพียงเข่า  ด้วยความเลื่อมใสอันเป็นไปแล้วในพระพุทธเจ้า,
น้ำในแม่น้ำคงคาก็ดาดาษ  ด้วยดอกปทุม  ๕  สี  ด้วยอานุภาพนาค,  เทวดา
ทั้งหลายก็ยกฉัตรซ้อน ๆ กันขึ้นตลอดถึงอกนิฏฐภพ,   ห้องจักรวาลทั้งสิ้น
เกิดเป็นเพียงดังว่ามีเครื่องประดับเป็นอันเดียว  และมีมหรสพเป็นอันเดียว."

<div id="154"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 154]]
พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า    " ภิกษุทั้งหลาย   บัดนี้    เธอ
ทั้งหลายนั่งประชุมกันด้วยกถาอะไรหนอ ?"   เมื่อภิกษุเหล่านั้น  กราบทูลว่า
" ด้วยกถาชื่อนี้,"    จึงตรัสว่า  " ภิกษุทั้งหลาย   เครื่องบูชาและลักการะนี้
มิได้บังเกิดขึ้นแก่เราด้วยพุทธานุภาพ,    มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพนาคและ
เทวดาและพรหม,     แต่ว่าเกิดด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคมีประมาณน้อย
ในอดีต"  อันภิกษุทั้งหลายทูลอ้อนวอนแล้ว  ใคร่จะประกาศเนื้อความนั้น
จึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสว่า :-
เรื่องสุสิมมาณพ
ในอดีตกาล    ในเมืองตักกสิลา     ได้มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อสังขะ.
เขามีบุตร (คนหนึ่ง) เป็นมาณพชื่อสุสิมะ    มีอายุย่างเข้า  ๑๖   ปี.     ในวัน
หนึ่ง  สุสิมมาณพนั้นเข้าไปหาบิดาแล้ว    กล่าวว่า   " พ่อ  ผมปรารถนาจะ
เข้าไปสู่เมืองพาราณสีท่องมนต์."    ลำดับนั้น  บิดากล่าวกะเขาว่า  " พ่อ ถ้า
กระนั้น    พราหมณ์ชื่อโน้นเป็นสหายของพ่อ    เจ้าจงไปสู่สำนักของสหาย
นั้น   แล้วเรียนเถิด."     เขารับคำว่า  " ดีละ "   แล้วถึงเมืองพาราณสีโดย
ลำดับ  เข้าไปหาพราหมณ์นั้นแล้ว  บอกความที่ตนอันบิดาส่งมาแล้ว.
ลำดับนั้น  พราหมณ์นั้นรับเขาไว้  ด้วยคิดว่า  " บุตรสหายของเรา "
แล้วเริ่มบอกมนต์กะเขา  ผู้มีความกระวนกระวายอันระงับแล้วโดยวันเจริญ๑
สุสิมมาณพนั้น  เรียนเร็วด้วย  เรียนได้มากด้วย  ทรงจำมนต์ที่เรียนแล้ว  ๆ
ไม่ให้เสื่อมไป  ราวกะว่าน้ำมันสีหะอันเขาเทไว้ในภาชนะทองคำ   ต่อกาล
ไม่นานนัก   ได้เรียนมนต์ทั้งหมดอันตนพึงเรียนจากปากของอาจารย์   ทำ
การสาธยายอยู่   ย่อมเห็นเบื้องต้นและท่ามกลางแห่งศิลปที่ตนเรียนแล้วเท่า
๑.  คืนวันดี  เป็นวันมงคล.

<div id="155"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 155]]
นั้น, (แต่) ไม่เห็นที่สุด.     เขาเข้าไปหาอาจารย์แล้ว    กล่าวว่า   "ผมย่อม
เห็นเบื้องต้นและท่ามกลางแห่งศิลปนี้เท่านั้น,    ย่อมไม่เห็นที่สุด,"    เมื่อ
อาจารย์กล่าวว่า  "พ่อ  แม้ฉันก็ไม่เห็น,"  จึงถามว่า     "ข้าแต่อาจารย์  เมื่อ
เป็นเช่นนั้น   ใครจะรู้ที่สุด."    เมื่ออาจารย์กล่าวว่า   "พ่อ  ฤษีทั้งหลาย
เหล่านั้นย่อมอยู่ในป่าอิสิปตนะ,    ฤษีเหล่านั้นพึงรู้,    เจ้าเข้าไปสู่สำนักของ
ท่านแล้วจงถามเถิด,"   จึงเข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว  ถามว่า
"ได้ยินว่า  ท่านทั้งหลายย่อมรู้ที่สุดหรือ ?"
ปัจเจก.   เออ   เราทั้งหลายย่อมรู้
สุสิมะ.    ถ้ากระนั้น     ขอท่านทั้งหลาย  จงบอกแก่ข้าพเจ้า.
ปัจเจก.   เราทั้งหลายย่อมไม่บอกแก่คนไม่ใช่บรรพชิต,    ถ้าท่านมี
ประสงค์ด้วยที่สุด,   จงบวชเถิด.
สุสิมมาณพนั้นรับว่า  "ดีละ"  แล้วบวชในสำนักพระปัจเจกพุทธะ
เหล่านั้น.   ลำดับนั้น  พระปัจเจกพุทธะเหล่านั้นกล่าวแก่ท่านว่า  "เธอจง
ศึกษาข้อนี้ก่อน"   แล้วบอกอภิสมาจาริกวัตร   โดยนัยเป็นต้นว่า   "ท่าน
พึงนุ่งอย่างนี้,     พึงห่มอย่างนี้."      ท่านศึกษาอยู่ในอภิสมาจาริกวัตรนั้น
เพราะความที่ตนมีอุปนิสัยสมบูรณ์  ต่อกาลไม่นานนักก็ตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิ
ปรากฏในเมืองพาราณสีทั้งสิ้น   เป็นราวกะว่าพระจันทร์เต็มดวงปรากฏอยู่
ในท้องฟ้า    ได้เป็นผู้ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและเลิศด้วยยศ.    ท่านได้
ปรินิพพานต่อกาลไม่นานเลย  เพราะความที่แห่งกรรมซึ่งอำนวยผลให้เป็น
ผู้มีอายุน้อยอันตนทำแล้ว.    ลำดับนั้น     พระปัจเจกพุทธะทั้งหลาย    และ
มหาชน (ช่วยกัน)  ทำสรีรกิจของท่านแล้ว      ถือเอาธาตุประดิษฐานพระ-
สถูปไว้ใกล้ประตูพระนคร.

<div id="156"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 156]]
ฝ่ายสังขพราหมณ์   คิดว่า  " บุตรของเราไปนานแล้ว,  เราจักรู้ความ
เป็นไปของเขา"   ปรารถนาจะเห็นบุตรนั้น  จึงออกจากเมืองตักกสิลา    ถึง
เมืองพาราณสีโดยลำดับ   เห็นหมู่มหาชนประชุมกันแล้ว  คิดว่า  " ในชน
เหล่านี้    แม้คนหนึ่งจักรู้ความเป็นไปแห่งบุตรของเราเป็นแน่."   จึงเข้าไป
หาแล้ว  ถามว่า   " มาณพชื่อสุสิมะมาในที่นี้,   ท่านทั้งหลายทราบข่าวคราว
ของเขาบ้างหรือหนอ ?"      มหาชนตอบว่า     " เออ  พราหมณ์   เรารู้,
สุสิมมาณพนั้นสาธยายไตรเพท  ในสำนักของพราหมณ์ชื่อโน้น   บวชแล้ว
ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิปัญญา   ปรินิพพานแล้ว,   นี้สถูปของท่านอันเรา
ทั้งหลายให้ตั้งเฉพาะแล้ว."     สังขพราหมณ์นั้น    ประหารพื้นดินด้วยมือ
ร้องให้คร่ำครวญแล้ว    ไปยังลานพระเจดีย์   ถอนหญ้าขึ้นแล้ว   เอาผ้าห่ม
นำทรายมา   เกลี่ยลงที่ลานพระเจดีย์    ประพรมด้วยน้ำในลักจั่น    ทำบูชา
ด้วยดอกไม้ป่า  ยกธงแผ่นผ้าด้วยผ้าสาฎก   ผูกฉัตรของตนในเบื้องบนแห่ง
พระสถูปแล้วก็หลีกไป.
อานิสงส์แห่งการบริจาคสุขพอประมาณ
พระศาสดา  ครั้นทรงนำอดีตนิทานนี้มาแล้ว  ตรัสว่า   " ภิกษุทั้งหลาย
ในกาลนั้นเราได้เป็นสังขพราหมณ์,  เราได้ถอนหญ้าในลานพระเจดีย์  ของ
พระปัจเจกพุทธะชื่อสุสิมะ,   ด้วยผลแห่งกรรมของเรานั้น  ชนทั้งหลายจึง
ทำหนทาง ๘ โยชน์ให้ปราศจากตอและหนามทำให้สะอาด  มีพื้นสม่ำเสมอ,
เราได้เกลี่ยทรายลงในลานพระเจดีย์นั้น,        ด้วยผลแห่งกรรมของเรานั้น
ชนทั้งหลายจึงเกลี่ยทรายลงในหนทาง ๘  โยชน์แล้ว;     เราทำการบูชาด้วย
ดอกไม้ป่าที่พระสถูปนั้น,    ด้วยผลแห่งกรรมของเรานั้น    ชนทั้งหลายจึง
โปรยดอกไม้สีต่าง ๆ ลงในหนทาง ๘ โยชน์,    น้ำในคงคาในที่ประมาณ

<div id="157"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 157]]
โยชน์หนึ่งจึงดาดาษไปด้วยดอกปทุม  ๕  สี,     เราได้ประพรมพื้นที่ในลาน
พระเจดีย์นั้น   ด้วยน้ำในลักจั่น,   ด้วยผลแห่งกรรมของเรานั้น   ฝนโบก-
ขรพรรษจึงตกลงในเมืองไพศาลี,      เราได้ยกธงแผ่นผ้าขึ้นและผูกฉัตรไว้
บนพระเจดีย์นั้น,   ด้วยผลแห่งกรรมของเรานั้น   ห้องจักรวาลทั้งสิ้น  จึง
เป็นราวกะว่ามีมหรสพเป็นอันเดียวกัน    ด้วยธงชัย   ธงแผ่นผ้า   และฉัตร
ซ้อน ๆ กันเป็นต้นตลอดถึงอกนิฏฐภพ,  ภิกษุทั้งหลาย  เพราะเหตุดังนี้แล
บูชาสักการะนั่นเกิดในแก่เรา      ด้วยพุทธานุภาพก็หาไม่,    เกิดขึ้นด้วย
อานุภาพแห่งนาคเทวดาและพรหมก็หาไม่,     แต่ว่า เกิดขึ้นด้วยอานุภาพ
แห่งการบริจาคมีประมาณน้อย     ในอดีตกาล   ดังนี้แล้ว   เมื่อจะทรงแสดง
ธรรมจึงตรัสพระคาถานี้ว่า:-
๑.        มตฺตาสุขปริจฺจาคา          ปสฺเส   เจ   วิปุล   สุข
จเช   มตฺตาสุข  ธีโร         สมฺปสฺส  วิปุล  สุข.
" ถ้าบุคคลพึงเห็นสุขอันไพบูลย์   เพราะสละสุข
พอประมาณเสีย,  ผู้มีปัญญา   เมื่อเห็นสุขอันไพบูลย์
ก็พึงสละสุขพอประมาณเสีย      [จึงจะได้พบสุขอัน
ไพบูลย์]."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า   มตฺตาสุขปริจฺจาคา  ความว่า  เพราะ
สละสุขเล็กน้อยพอประมาณ   ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  "มตฺตาสุข."
สุขอันโอฬาร  ได้แก่สุขคือพระนิพพาน  พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า  สุขอัน
ไพบูลย์.  ความว่า   ถ้าบุคคลพึงเห็นสุขอันไพบูลย์นั้น.
ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ดังนี้ว่า  " ก็ชื่อว่าสุขพอประมาณ  ย่อมเกิด

<div id="158"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 158]]
ขึ้นแก่บุคคลผู้ให้จัดแจงถาดโภชนะถาดหนึ่ง   แล้วบริโภคอยู่,   ส่วนชื่อว่า
นิพพานสุข   อันไพบูลย์  คืออันโอฬาร  ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้สละสุขพอ
ประมาณนั้นเสียแล้ว  ทำอุโบสถอยู่บ้าง;   ให้ทานอยู่บ้าง;   เพราะเหตุนั้น
ถ้าบุคคลเห็นสุขอันไพบูลย์    เพราะสละสุขพอประมาณนั้นเสีย   อย่างนั้น,
เมื่อเช่นนั้นบัณฑิตเมื่อเห็นสุขอันไพบูลย์นั่นโดยชอบ  ก็พึงสละสุขพอประ-
มาณนั้นเสีย.
ในกาลจบเทศนา   ชนเป็นอันมากบรรลุอริยผลทั้งหลาย    มีโสดา-
ปัตติผลเป็นต้น    ดังนี้แล.
เรื่องบุรพกรรมของพระองค์  จบ.

<div id="159"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 159]]
๒.  เรื่องกุมาริกากินไข่ไก่  [๒๑๕]
 
ข้อความเบื้องต้น
พระศาสดา    เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน    ทรงปรารภกุมาริกาผู้
กินไข่ไก่คนหนึ่ง      ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า     " ปรทุกฺขูปธาเนน "
เป็นต้น.
แม่ไก่ผูกอาฆาตในนางกุมาริกา
ได้ยินว่า   บ้านหนึ่งชื่อปัณฑุระ   อยู่ไม่ไกลเมืองสาวัตถี,   ในบ้าน
นั้น   มีชาวประมงอยู่คนหนึ่ง.     เขาเมื่อไปยังเมืองสาวัตถี   เห็นไข่เต่าริม-
ฝั่งแม่น้ำอจิรวดีแล้ว    ถือเอาไข่เต่าเหล่านั้นไปสู่เมืองสาวัตถีให้ต้มในเรือน
หลังหนึ่งแล้วเคี้ยวกิน    ได้ให้ไข่ฟองหนึ่งแก่กุมาริกาในเรือนนั้น.     นาง
เคี้ยวกินไข่เต่านั้นแล้ว     จำเดิมแต่นั้น    ไม่ปรารถนาซึ่งของควรเคี้ยวอย่าง
อื่น.   ครั้งนั้นมารดาของนาง   ถือเอาไข่ฟองหนึ่งจากที่แม่ไก่ไข่แล้ว    ได้
ให้  (แก่นาง).   นางเคี้ยวกินไข่ฟองนั้นแล้ว   อันความอยากในรสผูกแล้ว
จำเดิมแต่นั้น   ก็ถือเอาไข่ไก่มาเคี้ยวกินเองทีเดียว.   ในเวลาตกฟอง  แม่ไก่
เห็นกุมาริกานั้นถือเอาไข่ของตนเคี้ยวกินอยู่   ถูกกุมาริกานั้นเบียดเบียนแล้ว
ผูกอาฆาต  ตั้งความปรารถนาว่า   " บัดนี้เราเคลื่อนจากอัตภาพนี้แล้ว  พึง
เกิดเป็นยักษิณี     เป็นผู้สามารถจะเคี้ยวกินทารกของเจ้า"     ทำกาละแล้ว
บังเกิดเป็นนางแมวในเรือนนั้นนั่นเอง.
การจองเวรกันให้เกิดทุกข์
แม้นางกุมาริกานอกนี้    ทำกาละแล้ว   บังเกิดเป็นแม่ไก่ในเรือนนั้น
เหมือนกัน.       แม่ไก่ตกฟองทั้งหลายแล้ว.      นางแมวมาเคี้ยวกินฟองไข่
เหล่านั้นแล้ว   แม้ครั้งที่  ๒  แม้ครั้งที่  ๓  ก็เคี้ยวกินแล้วเหมือนกัน.   แม่ไก่

<div id="159"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 160]]
ทำความปรารถนาว่า   "  เจ้าเคี้ยวกินฟองไข่ทั้งหลายของเราตลอด  ๓  คราว
บัดนี้   ยังปรารถนาจะเคี้ยวกินเรา,    เราเคลื่อนจากอัตภาพนี้แล้ว    พึงได้
เพื่อเคี้ยวกินเจ้าพร้อมทั้งลูก "     เคลื่อนจากอัตภาพนั้นแล้ว     บังเกิดเป็น
นางเสือเหลือง.
ฝ่ายนางแมวนอกนี้    ทำกาละแล้วบังเกิดเป็นนางเนื้อ.   ในเวลานาง
เนื้อนั้นคลอดแล้ว      นางเสือเหลืองก็มาเคี้ยวกินนางเนื้อนั้นพร้อมด้วยลูก
ทั้งหลาย.   สองสัตว์นั้นเคี้ยวกินอยู่อย่างนี้   ยังทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่กันและกัน
ใน  ๕๐๐  อัตภาพ    ในที่สุดนางหนึ่งเกิดเป็นยักษิณี,     นางหนึ่งเกิดเป็น
กุลธิดาในเมืองสาวัตถี.
เบื้องหน้าแต่นี้        พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในพระคาถาว่า
" น   หิ   เวเรน   เวรานิ "   เป็นอาทิ   นั่นแล.
แต่ในเรื่องนี้   พระศาสดาตรัสว่า   " ก็เวรย่อมระงับด้วยความไม่มี
เวร,     ย่อมไม่ระงับด้วยเวร,"       ดังนี้แล้ว     เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ชน
แม้ทั้งสองงจึงตรัสพระคาถานี้ว่า :-
๒.        ปรทุกขูปธาเนน               โย    อตฺตโน  สุขมิจฺฉติ
เวรสสคฺคสสฏฺโ               เวรา  โส  น  ปริมุจฺจติ.
" ผู้ใด    ย่อมปรารถนาสุขเพื่อตน  เพราะก่อทุกข์
ในผู้อื่น,  ผู้นั้น  เป็นผู้ระคนด้วยเครื่องระคนคือเวร
ย่อมไม่พ้นจากเวรได้."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า  ปรทุกฺขุปธาเนน   ความว่า  เพราะก่อ
ทุกข์ในผู้อื่น,  อธิบายว่า  เพราะยังทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น.

<div id="161"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 161]]
บาทพระคาถาว่า   เวรสสคฺคสสฏฺโ   ความว่า     บุคคลนั้นเป็นผู้
ระคนแล้วด้วยเครื่องระคนคือเวร  อันตนทำให้แก่กันและกัน   ด้วยสามารถ
แห่งการด่าและการด่าตอบ   การประหารและการประหารตอบ  เป็นต้น.
บาทพระคาถาว่า   เวรา  โส   น  ปริมุจฺจติ  ความว่า  ย่อมถึงทุกข์
อย่างเดียว   ตลอดกาลเป็นนิตย์   ด้วยสามารถแห่งเวร.
ในกาลจบเทศนา นางยักษิณีตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย  สมาทานศีล ๕
พ้นแล้วจากเวร,    ฝ่ายกุลธิดานอกนี้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว,    เทศนา
ได้มีประโยชน์แม้แก่บุคคลผู้ประชุมกันแล้ว   ดังนี้แล.
เรื่องกุมาริกากินไข่ไก่  จบ.

<div id="162"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 162]]
๓.  เรื่องภิกษุชาวนครภัททิยะ   [๒๑๖]
 
ข้อความเบื้องต้น
พระศาสดา   เมื่อเสด็จอาศัยนครภัททิยะ      ประทับอยู่ในชาติยาวัน
ทรงปรารภภิกษุชาวนครภัททิยะ  ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า  " ย  หิ  กิจฺจ "
เป็นต้น.
ภิกษุละเลยสมณกิจ
ดังได้สดับมา    ภิกษุชาวนครภัททิยะเหล่านั้น    ได้เป็นผู้ขวนขวาย
ในการประดับเขียงเท้า.
สมจริงตามที่พระอุบาลีเถระกล่าวไว้ว่า   " ก็โดยสมัยนั้นแล    พวก
ภิกษุนครภัททิยะ         ตามประกอบความเพียรในการประดับเขียงเท้าชนิด
ต่าง ๆ กันอยู่ :   ทำเองบ้าง   ให้คนอื่นทำบ้าง    ซึ่งเขียงเท้าหญ้าธรรมดา
ทำเองบ้าง ให้คนอื่นทำบ้าง   ซึ่งเขียงเท้าหญ้าปล้อง  เขียงเท้าหญ้ามุงกระต่าย
เขียงเท้าต้นแป้ง     เขียงเท้าผ้ากัมพล,    ย่อมละทิ้งอุทเทส    (ศึกษาเล่าเรียน
ธรรมวินัย)   ปริปุจฉา  (การไต่ถาม)     อธิศีล   (อินทรียสังวร)    อธิจิต
(สมถภาวนา)  อธิปัญญา  (วิปัสสนาภาวนา).   ภิกษุทั้งหลาย   ตำหนิโทษ
ความที่ทำเช่นนั้นของภิกษุเหล่านั้น     จึงกราบทูลแด่พระศาสดา.
พระศาสดาทรงตำหนิโทษแล้วเทศนา
พระศาสดา  ทรงติเตียนภิกษุเหล่านั้นแล้ว  ตรัสว่า   " ภิกษุทั้งหลาย
เธอทั้งหลายมาด้วยกิจอย่างอื่นแล้ว  ขวนขวายในกิจอย่างอื่นแล "   ดังนี้แล้ว
เมื่อจะทรงแสดงธรรม   ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า :-
๓.        ยญฺหิ   กิจฺจ   ตทปวิทฺธ         อกิจฺจ  ปน  กยิรติ๑
อุนฺนฬาน  ปมตฺตาน              เตส  วฑฺฒนฺติ  อาสวา.

<div id="163"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 163]]
เยสญฺจ  สุสมารทฺธา         นิจฺจ  กายคตา   สติ
อกิจฺจนฺเต  น  เสวนฺติ        กิจฺเจ  สาตจฺจการิโน
สตาน  สมฺปชานาน          อตฺถ  คจฺฉนฺติ  อาสวา.
" ก็ ภิกษุละทิ้งสิ่งที่ควรทำ,   แต่ทำสิ่งที่ไม่ควร
ทำ;   อาสวะ๑ทั้งหลาย ย่อมเจริญแก่ภิกษุเหล่านั้น  ผู้มี
มานะประดุจไม้อ้ออันยกขึ้นแล้ว  ประมาทแล้ว;   ส่วน
สติอันไปในกาย   อันภิกษุเหล่าใด  ปรารภด้วยดีเป็น
นิตย์,   ภิกษุเหล่านั้นมีปกติทำเนือง ๆ  ในกิจที่ควรทำ
ย่อมไม่เสพสิ่งที่ไม่ควรทำ;   อาสวะทั้งหลายของภิกษุ
เหล่านั้น  ผู้มีสติ   มีสัมปชัญญะ  ย่อมถึงความตั้งอยู่
ไม่ได้."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น   สองบทว่า  ย   หิ   กิจฺจ   ความว่า    ก็กรรม
มีอาทิอย่างนี้คือ  การคุ้มครองศีลขันธ์อันหาประมาณมิได้   การอยู่ป่าเป็น
วัตร  การรักษาธุดงค์  ความเป็นผู้ยินดีในภาวนา  ชื่อว่าเป็นกิจอันควรทำ
ของภิกษุ   จำเดิมแต่กาลบวชแล้ว.    แต่ภิกษุเหล่านี้ละเลย   คือทอดทิ้งกิจ
ที่ควรทำของตนเสีย.
บทว่า   อกิจฺจ   เป็นต้น   ความว่า   ก็การประดับร่ม   การประดับ
รองเท้า   การประดับเขียงเท้า  บาตร  โอ  ธมกรก  ประคดเอว  อังสะ  ชื่อว่า
เป็นกิจไม่ควรทำของภิกษุ.   อธิบายว่า    ภิกษุเหล่าใดทำสิ่งนั้น,    อาสวะ
๑. อาสวะมี ๔  คือ กามาสวะ  อาสวะคือกาม ๑  ภวาสวะ  อาสวะคือภพ ๑  ทิฏฐาสวะ  อาสวะ
คือความเห็นผิด ๑ อวิชชาสวะ  อาสวะคืออวิชชา ๑.

<div id="164"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 164]]
ทั้ง ๔ ย่อมเจริญแก่ภิกษุเหล่านั้น  ผู้ชื่อว่า   มีมานะประดุจไม้อ้ออันยกขึ้น
แล้ว   เพราะการยกมานะเพียงดังไม้อ้อเที่ยวไป   ชื่อว่าประมาทแล้ว   เพราะ
ปล่อยสติ.
บทว่า   สุสมารทฺธา  ได้แก่   ประคองไว้ดีแล้ว.
สองบทว่า  กายคตา  สติ  ได้แก่ ภาวนาอันเป็นเครื่องตามเห็นกาย.
บทว่า   อกิจฺ จ   ความว่า  ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่เสพ   คือไม่ทำสิ่งที่
ไม่ควรทำนั่น    มีการประดับร่มเป็นต้น.
บทว่า  กิจฺเจ  ความว่า  ในสิ่งอันตนพึงทำ  คือในกรณียะ   มีการ
คุ้มครองศีลขันธ์อันหาประมาณมิได้เป็นต้น    จำเดิมแต่กาลบวชแล้ว.
บทว่า  สาตจฺจการิโน  ได้แก่    มีปกติทำเนือง ๆ   คือทำไม่หยุด,
อธิบายว่า   อาสวะแม้ทั้ง ๔   ของภิกษุเหล่านั้น  ผู้ชื่อว่ามีสติ   เพราะไม่อยู่
ปราศจากสติ     ผู้ชื่อว่ามีสัมปชัญญะ  เพราะสัมปชัญญะ  ๔ อย่าง    คือ
' สาตถกสัมปชัญญะ     สัปปายสัมปชัญญะ       โคจรสัมปชัญญะ       อสัมโมห-
สัมปชัญญะ '      ย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้  คือถึงความสิ้นไป  ได้แก่  ไม่มี.
ในกาลจบเทศนา  ภิกษุเหล่านั้นตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว.  เทศนาได้มี
ประโยชน์แม้แก่บุคคลที่ประชุมกันแล้ว   ดังนี้แล.
เรื่องภิกษุชาวนครภัททิยะ  จบ.

<div id="165"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 165]]
๔.  เรื่องพระลกุณฏกภัททิยเถระ  [๒๑๗]
 
ข้อความเบื้องต้น
 
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน  ทรงปรารภพระลกุณฏก-
ภัททิยเถระ     ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า    " มาตร  ปิตร  หนฺตฺวา "
เป็นต้น.
อาคันตุกภิกษุเข้าเฝ้าพระศาสดา
ความพิสดารว่า    วันหนึ่งภิกษุอาคันตุกะหลายรูปด้วยกัน    เข้าไป
เฝ้าพระศาสดา     ผู้ประทับนั่ง  ณ ที่ประทับกลางวัน     ถวายบังคมแล้วนั่ง
ณ ที่ควรข้างหนึ่ง.  ขณะนั้นพระลกุณฏกภัททิยเถระเดินผ่านไปในที่ไม่ไกล
แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้า.
พระศาสดา ทรงทราบวารจิต  (คือความคิด)  ของภิกษุเหล่านั้นแล้ว
ตรัสว่า   " ภิกษุทั้งหลาย  พวกเธอเห็นหรือ ?    ภิกษุนี้ฆ่ามารดาบิดาแล้ว
เป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไปอยู่ "  เมื่อภิกษุเหล่านั้นมองดูหน้ากันและกันแล้ว  แล่น
ไปสู่ความสงสัยว่า    " พระศาสดา  ตรัสอะไรหนอแล ?"  จึงกราบทูลว่า
" พระองค์ตรัสคำนั่นชื่ออะไร ?"   เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น
จึงตรัสพระคาถานี้ว่า:-
๔.        มาตร  ปิตร  หนฺตฺวา             ราชาโน  เทฺว   จ  ขตฺติเย
รฏฺ  สานุจร  หนฺตฺวา           อนีโฆ   ยาติ  พฺราหฺมโณ.
" บุคคลฆ่ามารดาบิดา  ฆ่าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์
ทั้งสอง       และฆ่าแว่นแคว้นพร้อมด้วยเจ้าพนักงาน
เก็บส่วยแล้ว  เป็นพราหมณ์  ไม่มีทุกข์  ไปอยู่."

<div id="166"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 166]]
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  สานุจร  ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยผู้จัดการ
ส่วยให้สำเร็จ   คือเจ้าพนักงานเก็บส่วย.
ก็ในพระคาถานี้    บัณฑิตพึงทราบวินิจฉัยว่า  ตัณหา  ชื่อว่ามารดา
เพราะให้สัตว์ทั้งหลายเกิดในภพ  ๓  เพราะบาลีว่า  " ตัณหายังบุรุษให้เกิด."
อัสมิมานะ๑   ชื่อว่าบิดา  เพราะอัสมิมานะอาศัยบิดาเกิดขึ้นว่า  " เรา
เป็นราชโอรสของพระราชาชื่อโน้น       หรือเป็นบุตรของมหาอำมาตย์ของ
พระราชาชื่อโน้น"  เป็นต้น.
ทิฏฐิทุกชนิด   ย่อมอิงสัสสตทิฏฐิ   และอุจเฉททิฏฐิทั้งสอง  เหมือน
ชาวโลกอาศัยพระราชาฉะนั้น,   เพราะฉะนั้น    สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ
จึงชื่อว่าพระราชาผู้กษัตริย์สองพระองค์.
อายตนะ  ๑๒๒    ชื่อว่าแว่นแคว้น       เพราะคล้ายคลึงกับแว่นแคว้น
โดยอรรถว่ากว้างขวาง.     ความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดี     ซึ่งอาศัย
อายตนะนั้น    ดุจบุรุษเก็บส่วย    จัดการส่วยให้สำเร็จ    ชื่อว่าเจ้าพนักงาน
เก็บส่วย.
บทว่า  อนีโฆ   ได้แก่   ไม่มีทุกข์.   บทว่า    พฺราหมฺโณ   ได้แก่
ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว.
ในพระคาถานี้    มีอธิบายดังนี้      " ผู้ชื่อว่ามีอาสวะสิ้นแล้ว     เพราะ
กิเลสเหล่านั้นมีตัณหาเป็นต้น   อันตนกำจัดได้    ด้วยดาบคืออรหัตมรรค-
ญาณ   จึงเป็นผู้ไม่มีทุกข์  ไปอยู่."
ในกาลจบเทศนา   ภิกษุเหล่านั้นดำรงอยู่ในพระอรหัตแล้ว.
๑. การถือว่าเป็นเรา.  ๒. อายตนะภายใน ๖ มีจักษุเป็นต้น.  ภายนอก ๖ มีรูปเป็นต้น.

<div id="167"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 167]]
(พระคาถาที่  ๒)
แม้ในพระคาถาที่ ๒   เรื่องก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเอง.
แม้ในกาลนั้น   พระศาสดาทรงปรารภพระลกุณฏกภัททิยเถระเหมือน
กัน    เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น   จึงตรัสพระคาถานี้ว่า:-
มาตร  ปิตร  หนฺตฺวา           ราชาโน   เทฺว    จ  โสตฺถิเย
เวยฺยคฺฆปญฺจม  หนฺตฺวา       อนีโฆ   ยาติ  พฺราหฺมโณ.
" บุคคลฆ่ามารดาบิดา  ฆ่าพระราชาผู้เป็นพราหมณ์
ทั้งสองได้แล้ว  และฆ่าหมวด ๕ แห่งนิวรณ์มีวิจิกิจฉา-
นิวรณ์      เช่นกับหนทางที่เสือโคร่งเที่ยวไปเป็นที่  ๕
แล้ว   เป็นพราหมณ์  ไม่มีทุกข์   ไปอยู่. "
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น  สองบทว่า  เทฺว  จ  โสตฺถิเย  คือ ผู้เป็นพราหมณ์
ทั้งสองด้วย.
ก็ในพระคาถานี้   พระศาสดาตรัสสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิให้เป็น
พระราชาผู้เป็นพราหมณ์ทั้งสอง       เพราะพระองค์เป็นใหญ่ในพระธรรม
และเพราะพระองค์เป็นผู้ฉลาดในวิธีเทศนา.
บัณฑิตพึงทราบวิเคราะห์  ในบท  เวยฺยคฺฆปญฺจม  นี้   ว่าหนทาง
ที่เสือโคร่งเที่ยวไป   มีภัยรอบด้าน    เดินไปลำบาก   ชื่อว่าทางที่เสือโคร่ง
เที่ยวไปแล้ว.   แม้วิจิกิจฉานิวรณ์  ชื่อว่าเป็นดุจทางที่เสือโคร่งเที่ยวไปแล้ว
เพราะความที่วิจิกิจฉานิวรณ์นั้น       คล้ายกับทนทางอันเสือโคร่งเที่ยวไป
แล้วนั้น,   วิจิกิจฉานิวรณ์เช่นกับทนทางที่เสือโคร่งเที่ยวไปแล้วนั้น   เป็น
ที่  ๕  แห่งหมวด ๕ แห่งนิวรณ์นั้น     เพราะฉะนั้น  หมวด  ๕ แห่งนิวรณ์
จึงชื่อว่ามีวิจิกิจฉานีวรณ์   เช่นกับทนทางที่เสือโคร่งเที่ยวไปแล้วเป็นที่ ๕.

<div id="168"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 168]]
ในพระคาถาที่  ๒  นี้    มีอธิบายดังนี้ว่า   " ก็บุคคลฆ่าหมวด ๕ แห่ง
นีวรณ์มีวิจิกิจฉานีวรณ์เช่นกับทนทางที่เสือโคร่งเที่ยวไปแล้วเป็นที่  ๕  นี้
ไม่ให้มีส่วนเหลือ  ด้วยดาบคืออรหัตมรรคญาณ   เป็นพราหมณ์  ไม่มีทุกข์
เที่ยวไปอยู่."
บทที่เหลือ  เป็นเช่นกับบทที่มีในก่อนนั่นแล  ดังนี้แล.
เรื่องพระลกุณฏกภัททิยเถระ  จบ.

<div id="169"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 169]]
๕.  เรื่องนายทารุสากฏิกะ  [๒๑๘]
 
ข้อความเบื้องต้น
 
พระศาสดา    เมื่อประทับอยู่ในพระเวฬุวัน    ทรงปรารภบุตรของ
นายทารุสากฏิกะ    ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า   " สุปฺปพุทฺธ "  เป็นต้น.
เด็กสองคนเล่นขลุบ
ความพิสดารว่า  เด็กในพระนครราชคฤห์สองคน   คือ  " บุตรของ
บุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิคนหนึ่ง    บุตรของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิคนหนึ่ง"
เล่นขลุบอยู่ด้วยกันเนือง ๆ.     ในเด็กสองคนนั้น    บุตรของบุคคลผู้เป็น
สัมมาทิฏฐิ   เมื่อจะทอดขลุบ.    ระลึกถึงพุทธานุสสติแล้วกล่าวว่า   " นโม
พุทฺธสฺส "    แล้วจึงทอดขลุบ.     เด็กนอกนี้ระลึกเฉพาะพระคุณทั้งหลาย
ของพวกเดียรถีย์แล้ว    กล่าวว่า  "นโม   อรหนฺตานิ "  แล้วจึงทอด.
ในเด็กสองคนนั้น  บุตรของบุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ    ย่อมชนะ,   เด็กคน
นอกนี้   ย่อมแพ้.  บุตรของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐินั้น  เห็นกิริยาของบุตร
ผู้เป็นสัมมาทิฏฐินั้นแล้ว   คิดว่า " เพื่อนคนนี้   ระลึกแล้วอย่างนั้น  กล่าว
แล้วอย่างนั้น    ทอดขลุบไปจึงชนะเรา,    แม้เราก็จักทำอย่างนั้น  (บ้าง)"
ได้ทำการสั่งสมในพุทธานุสสติแล้ว.
เด็กผู้เป็นสัมมาทิฏฐิไปป่ากับบิดา
ภายหลังวันหนึ่ง    บิดาของเด็กผู้เป็นสัมมาทิฏฐินั้น    เทียมเกวียน
แล้วไปเพื่อต้องการไม้    ได้พาเด็กแม้นั้นไปแล้ว     บรรทุกเกวียนให้เต็ม
แล้วด้วยไม้ในดง    ขับมาอยู่  (ถึง)  ภายนอกเมือง  ปล่อยโคไปในที่อันมี
ความสำราญด้วยน้ำ  ในที่ใกล้ป่าช้า   แล้วได้กระทำการจัดแจงภัต.

<div id="170"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 170]]
ลำดับนั้น     โคของเขาเข้าไปสู่เมืองกับหมู่โคที่เข้าไปสู่เมืองในเวลา
เย็น.     ฝ่ายนายสากฏิกะเที่ยวติดตามโคอยู่     เข้าไปสู่เมืองแล้วในเวลาเย็น
พบโคแล้วจูงออกไปอยู่   ไม่ทันถึงประตู    ก็เมื่อเขายังไม่ทันถึงนั่นแหละ,
ประตูปิดเสียแล้ว.    ขณะนั้น    บุตรของเขาผู้เดียวเท่านั้น     นอนแล้วใน
ภายใต้แห่งเกวียนในส่วนแห่งราตรีก้าวลงสู่ความหลับแล้ว.
เจริญพุทธานุสสติป้องกันอมนุษย์ได้
ก็กรุงราชคฤห์     แม้ตามปกติก็มากไปด้วยอมนุษย์.   อนึ่ง   เด็กนี้
ก็นอนแล้วในที่ใกล้แห่งป่าช้า.      พวกอมนุษย์ในที่ใกล้แห่งป่าช้านั้นเห็น
เขาแล้ว.    อมนุษย์คนหนึ่ง    ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ    เป็นเสี้ยนหนามต่อพระ-
ศาสนา,  อมนุษย์ตนหนึ่ง  เป็นสัมมาทิฏฐิ.
ในอมนุษย์ทั้งสองนั้น  อมนุษย์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิกล่าวว่า  " เด็กคนนี้
เป็นภักษาหารของพวกเรา,   พวกเราจงเคี้ยวกินเด็กคนนี้."   อมนุษย์ผู้เป็น
สัมมาทิฏฐินอกนี้   ห้ามอมนุษย์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐินั้น    ด้วยคำว่า  " อย่าเลย,
ท่านอย่าชอบใจเลย."    อมนุษย์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐินั้น   แม้ถูกอมนุษย์ผู้เป็น
สัมมาทิฏฐินั้นห้ามอยู่   ก็ไม่เอื้อเฟื้อถ้อยคำของเขา  จับเท้าเด็กคร่ามาแล้ว.
ในขณะนั้น   เด็กนั้นกล่าวว่า  "นโม  พุทฺธสฺส"  เพราะความที่
ตนเป็นผู้สั่งสมในพุทธานุสสติ.     อมนุษย์กลัวภัยใหญ่    จึงได้ถอยไปยืน
อยู่แล้ว.
อมนุษย์รักษาและบำรุงเด็กผู้นอนในป่าคนเดียว
ลำดับนั้น  อมนุษย์ผู้เป็นสัมมาทิฏฐินอกนี้    กล่าวกะอมนุษย์ผู้เป็น
มิจฉาทิฏฐินั้นว่า.   " พวกเราทำสิ่งอันไม่ควรทำเสียแล้ว,    พวกเราจงทำ
ทัณฑกรรมเพื่อเด็กนั้นเสียเถิด"   ดังนี้แล้ว   ได้ยืนรักษาเด็กนั้น.   อมนุษย์

<div id="171"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 171]]
ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเข้าไปสู่พระนคร    ยังถาดโภชนะของพระราชาให้เต็มแล้ว
นำโภชนะมา.
ต่อมา   อมนุษย์แม้ทั้งสองเป็นประดุจว่ามารดาและบิดาของเด็กนั้น
ปลุกเด็กนั้นให้ลุกขึ้นแล้ว    ให้บริโภคโภชนะนั้น    ประกาศความเป็นไป
นั้นแล้ว  จารึกอักษรที่ถาดโภชนะ  ด้วยอานุภาพของยักษ์  ด้วยอธิษฐานว่า
" พระราชาเท่านั้น  จงเห็นอักษรเหล่านี้,    คนอื่นจงอย่าเห็น"  ดังนี้แล้ว
จึงไป.
ในวันรุ่งขึ้น     พวกราชบุรุษทำความโกลาหลอยู่ว่า       " พวกโจร
ลักเอาภัณฑะคือภาชนะไปจากราชตระกูลแล้ว"   จึงปิดประตูทั้งหลายแล้ว
ค้นดู  เมื่อไม่เห็นในพระนคร  จึงออกจากพระนคร   ตรวจดูข้างโน้นและ
ข้างนี้    จึงเห็นถาดอันเป็นวิการแห่งทองคำบนเกวียนที่บรรทุกฟืน   จึงจับ
เด็กนั้น     ด้วยความสำคัญว่า    " เด็กนี้เป็นโจร"    ดังนี้แล้ว      แสดง
แด่พระราชา.
เด็กถูกไต่สวน
พระราชาทอดพระเนตรเห็นอักษรทั้งหลายแล้ว      ตรัสถามว่า   " นี่
อะไรกัน ?    พ่อ."    เด็กนั้นกราบทูลว่า      " ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ
ข้าพระองค์ไม่ทราบ,        มารดาบิดาของข้าพระองค์มาให้บริโภคในราตรี
แล้วได้ยืนรักษาอยู่.  ข้าพระองค์คิดว่า  ' มารดาบิดารักษาเราอยู่"  จึงไม่มี
ความกลัวเลย   เข้าถึงความหลับแล้ว,   ข้าพระองค์ทราบเพียงเท่านี้."
ลำดับนั้น    แม้มารดาและบิดาของเด็กนั้น   ก็ได้ไปสู่ที่นั้นแล้ว.
พระราชาทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว   ทรงพาชนทั้งสามนั้นไปสู่
สำนักพระศาสดา  กราบทูลความเป็นไปทั้งปวงแล้ว   ทูลถามว่า    " ข้าแต่

<div id="172"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 172]]
พระองค์ผู้เจริญ   พุทธานุสสติเท่านั้น    ย่อมเป็นคุณชาติเครื่องรักษาหรือ
หนอแล ?   หรือว่าอนุสสติอื่น    แม้มีธัมมานุสสติเป็นต้น     ก็เป็นคุณชาติ
เครื่องรักษา."
พระศาสดาทรงแสดงฐานะ  ๖
ลำดับนั้น  พระศาสดาตรัสแก่พระราชานั้นว่า  " มหาบพิตร  พุทธา-
นุสสติอย่างเดียวเท่านั้น    เป็นคุณชาติเครื่องรักษาก็หามิได้,    ก็จิตอันชน
เหล่าใดอบรมดีแล้วโดยฐานะ  ๖.       กิจด้วยอันรักษาและป้องกันอย่างอื่น
หรือด้วยมนต์และโอสถ   ย่อมไม่มีแก่ชนเหล่านั้น  ดังนี้แล้ว     เมื่อจะทรง
แสดงฐานะ  ๖   ได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ว่า :-
๕.        สุปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ             ทา  โคตมสาวกา
เยส   ทิวา   จ  รตฺโต  จ          นิจฺจ  พุทฺธคตา  สติ.
ปฺปพุทฺธ  พุชฺฌนฺติ                    สทา  โคตมสาวกา
ส  ทิวา  จ   รตฺโต  จ                    นิจฺจ   ธมฺมคตา  สติ.
ปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ                     สทา  โคตมสาวกา
ส   ทิวา   จ  รตฺโต   จ                   นิจฺจ  สงฺฆคตา  สติ.
ปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ                      สทา  โคตมสาวกา
ส  ทิวา   จ  รตฺโต   จ                     นิจฺจ  กายคตา    สติ.
ปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ                       สทา   โคตมสาวกา
ส  ทิวา  จ  รตฺโต  จ               อหึสาย    รโต  มโน.
ปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ               สทา  โคตมสาวกา
ส   ทิวา  จ  รตฺโต  จ              ภาวนาย   รโต   นโน.

<div id="173"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 173]]
" สติของชนเหล่าใด      ไปแล้วในพระพุทธเจ้า
เป็นนิตย์     ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน,       ชนเหล่านั้น
เป็นสาวกของพระโคดม   ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ.
สติของชนเหล่าใด  ไปแล้วในพระธรรมเป็นนิตย์
ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน,   ชนเหล่านั้น   เป็นสาวกของ
พระโคดม   ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ.
สติของชนเหล่าใด   ไปแล้วในพระสงฆ์เป็นนิตย์
ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน,  ชนเหล่านั้น  เป็นสาวกของ
พระโคดม  ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ.
สติของชนเหล่าใด  ไปแล้วในกายเป็นนิตย์  ทั้ง
กลางวันทั้งกลางคืน,  ชนเหล่านั้นเป็นสาวกของพระ-
โคดม   ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ.
ใจของชนเหล่าใด   ยินดีแล้วในอันไม่เบียดเบียน
ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน,   ชนเหล่านั้น   เป็นสาวกของ
พระโคดม   ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ.
ใจของชนเหล่าใด   ยินดีแล้วในภาวนา  ทั้งกลาง
วันทั้งกลางคืน,   ชนเหล่านั้นเป็นสาวกของพระโคดม
ตื่นอยู่ด้วยดีในกาลทุกเมื่อ."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น     บาทพระคาถาว่า   สุปฺปพุทฺธ  ปพุชฺฌนฺติ
ความว่า   ชนเหล่านั้นยึดสติอันไปแล้วในพระพุทธเจ้า    หลับอยู่นั่นเทียว
เมื่อตื่น   ชื่อว่าตื่นอยู่ด้วยดี.

<div id="174"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 174]]
บาทพระคาถาว่า  สทา   โคตมสาวกา   ความว่า   ชื่อว่าเป็นสาวก
ของพระโคดม       เพราะความที่ตนเป็นผู้เกิดแล้วในที่สุดแห่งการฟังแห่ง
พระพุทธเจ้าผู้โคตมโคตร  (และ)   เพราะความเป็นคืออันฟังอนุสาสนีของ
พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นนั่นแล.
สองบทว่า  พุทฺธคตา  สติ  ความว่า   สติของชนเหล่าใดปรารภ
พระพุทธคุณทั้งหลายอันต่างด้วยคุณมีว่า   " อิติปิ  โส  ภควา "  เป็นต้น
เกิดขึ้นอยู่   มีอยู่ตลอดกาลเป็นนิตย์,    ชนเหล่านั้น    ชื่อว่าตื่นอยู่ด้วยดีแม้
ในกาลทุกเมื่อ.   ก็ชนเหล่านั้น   เมื่อไม่อาจ  (เพื่อจะกระทำ)   อย่างนั้นได้
ทำซึ่งพุทธานุสสติไว้ในใจ  ในวันหนึ่ง  ๓  เวลา  ๒  เวลา  (หรือ)  แม้เวลา
เดียว  ชื่อว่าตื่นอยู่ด้วยดีเหมือนกัน.
สองบทว่า    ธมฺมคตา  สต   ความว่า   สติที่ปรารภพระธรรมคุณ
ทั้งหลาย  อันต่างด้วยคุณมีว่า " สฺวากฺขาโต   ภควตา  ธมฺโม"  เป็นต้น
อันเกิดขึ้นอยู่.
สองบทว่า  สงฺฆคตา  สติ ความว่า สติที่ปรารภพระสังฆคุณทั้งหลาย
อันต่างด้วยคุณมีว่า  " สุปฏิปนฺโน  ภควโต  สาวกสงฺโฆ"   เป็นต้น
อันเกิดขึ้นอยู่.
สองบทว่า  กายคตา  สติความว่า  สติอันเกิดขึ้นอยู่   ด้วยสามารถ
แห่งอาการ  ๓๒      ด้วยสามารถแห่งการอยู่ในป่าช้า  ๙    ด้วยสามารถแห่ง
รูปฌานมีนีลกสิณอันเป็นไปในภายในเป็นต้น.
สองบทว่า    อหึสาย   รโต   ความว่า     ยินดีแล้วในกรุณาภาวนา
(การเจริญกรุณา)   อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า    "  ภิกษุนั้นมี
ใจสหรคตด้วยกรุณา   แผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่."

<div id="175"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 175]]
 
บทว่า  ภาวนาย  ได้แก่   เมตตาภาวนา,    จริงอยู่   ภาวนาที่เหลือ
แม้ทั้งหมด    พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์เอาในบทว่า  " ภาวนาย "
นี้     เพราะความที่กรุณาภาวนาพระองค์ตรัสไว้แล้วในหนหลังแม้โดยแท้,
ถึงดังนั้น       เมตตาภาวนาเท่านั้น        พระองค์ทรงประสงค์เอาในบทว่า
" ภาวนาย "    นี้,    คำที่เหลือ     ผู้ศึกษาพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วใน
คาถาต้นนั้นเทียว.
ในกาลจบเทศนา     ทารกนั้นดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล    พร้อมด้วย
มารดาและบิดาแล้ว.   ครั้นภายหลัง    ชนแม้ทั้งหมดบวชแล้วบรรลุพระ-
อรหัต.   เทศนาได้มีประโยชน์แม้แก่ชนผู้ประชุมกันแล้ว   ดังนี้แล.
เรื่องนายทารุสากฏิกะ  จบ.

<div id="176"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 176]]
๖.  เรื่องภิกษุวัชชีบุตร [๒๑๙]
 
ข้อความเบื้องต้น
 
พระศาสดาเมื่อทรงอาศัยกรุงไพศาลี   ประทับอยู่ในป่ามหาวัน  ทรง
ปรารภภิกษุผู้เป็นโอรสของเจ้าวัชชีรูปใดรูปหนึ่ง       ที่พระธรรมสังคาห-
กาจารย์    กล่าวหมายเอาว่า๑    "ภิกษุผู้เป็นโอรสของเจ้าวัชชีรูปใดรูปหนึ่ง
อยู่ในราวป่าแห่งใดแห่งหนึ่ง     ใกล้เมืองไพศาลี.    ก็โดยสมัยนั้นแล    ใน
กรุงไพศาลีมีการเล่นมหรสพตลอดคืนยังรุ่ง.   ครั้งนั้นแล   ภิกษุนั้นได้ยิน
เสียงกึกก้องแห่งดนตรีที่เขาดีแล้วและประโคมแล้ว     คร่ำครวญอยู่    กล่าว
คาถานี้ในเวลานั้นว่า:-
"พวกเราผู้เดียว    ย่อมอยู่ในป่า   เหมือนไม้ที่เขา
ทิ้งไว้แล้วในป่า,  ในราตรีเช่นนี้   บัดนี้  ใครเล่า ?
ที่เลวกว่าพวกเรา."
ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า  "ทุปฺปพฺพชฺช   ทุรภิรม"  เป็นต้น.
เสียงกึกก้องเป็นปรปักษ์ต่อสมณเพศ
ได้ยินว่า  ภิกษุนั้นเป็นราชโอรสในแคว้นวัชชี   สละราชสมบัติที่ถึง
แล้วตามวาระ  บวชแล้ว  ในกรุงไพศาลี,  เมื่อทั่วทั้งพระนครอันเขาประดับ
แล้วด้วยเครื่องประดับทั้งหลาย   มีธงชัยและธงแผ่นผ้าเป็นต้น    กระทำให้
เนื่องเป็นอันเดียวกันกับชั้นจาตุมหาราช,        เมื่อวาระเป็นที่เล่นมหรสพ
ตลอดคืนยังรุ่ง     ในวันเพ็ญเป็นที่บานแห่งดอกโกมุทเป็นไปอยู่,    ได้ยิน
เสียงกึกก้องแห่งดนตรี   มีกลองเป็นต้นที่เขาตีแล้ว    และเสียงดนตรีมีพิณ
เป็นต้น      ที่เขาประโคมแล้ว,     เมื่อพระราชาเจ็ดพันเจ็ดร้อยเจ็ดพระองค์,
๑.  ส.  ส.  ๑๕/ ข้อ ๗๘๓  วัชชีปุตตสูตร.

<div id="177"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 177]]
และข้าราชบริพารทั้งหลาย       มีอุปราชและเสนาบดีเป็นต้นของพระราชา
เหล่านั้น   ก็มีจำนวนเท่านั้นเหมือนกัน    ซึ่งมีอยู่ในกรุงไพศาลี   ประดับ
ประดาแล้ว  ก้าวลงสู่ถนนเพื่อต้องการจะเล่นนักษัตร,   จงกรม (เดินกลับ
ไปกลับมา) อยู่ที่จงกรมใหญ่  ประมาณ ๖๐ ศอก  เห็นพระจันทร์เต็มดวง
เด่นอยู่ในกลางท้องฟ้า    ยืนพิงแผ่นกระดาน  ณ  ที่สุดจงกรมแล้ว     มองดู
อัตภาพประดุจไม้ที่เขาทิ้งไว้ในป่า   เพราะความที่ตนเว้นแล้วจากผ้าสำหรับ
โพกและเครื่องอลังการ   คิดอยู่ว่า  "คนอื่นที่เลวกว่าเรา  มีอยู่หรือหนอ ?"
แม้ประกอบด้วยคุณมีการอยู่ป่าเป็นวัตรเป็นต้นตามปกติ  ในขณะนั้น  ถูก
ความไม่ยินดียิ่งบีบคั้น  จึงกล่าวอย่างนั้น.
เทวดากล่าวคาถาให้เกิดความสังเวช
ท่านได้ยินคาถานี้    ซึ่งเทวดาผู้สิงอยู่ในไพรสณฑ์นั้น    กล่าวแล้ว
ว่า*:-
"ท่านผู้เดียว   อยู่ในป่า   เหมือนไม้ที่เขาทิ้งไว้ใน
ป่า,  ชนเป็นอันมาก  ย่อมกระหยิ่งต่อท่านนั้น  ราว
กะว่าพวกสัตว์นรก   กระหยิ่มต่อชนทั้งหลาย   ผู้ไปสู่
สวรรค์ฉะนั้น.
ด้วยความประสงค์ว่า   "เราจักยังภิกษุนี้ให้สังเวช"      ในวันรุ่งขึ้น
เข้าไปเฝ้าพระศาสดา   ถวายบังคมแล้วนั่ง.
พระศาสดาทรงแสดงทุกข์  ๕  อย่าง
พระศาสดาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว         ประสงค์จะประกาศความที่
ฆราวาสเป็นทุกข์   จึงทรงรวบรวมทุกข์  ๕ อย่างแล้ว   ตรัสพระคาถานี้ว่า :-
๑. ส.  ส.  ๑๕/ข้อ  ๗๘๕.

<div id="178"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 178]]
๖.        ทุปฺปพฺพชฺช  ทุรภิรม                     ทุราวาสา  ฆรา   ทุกฺขา
ทุกฺโข   สมานสวาโส                     ทุกฺขานุปติตทฺธคู
ตสฺมา  น  จทฺธคู สิยา                    น   จ  ทุกฺขานุปติโต  สิยา.
"การบวชก็ยาก   การยินดีก็ยาก  เรือนที่ปกครอง
ไม่ดี  ให้เกิดทุกข์  การอยู่ร่วมกับผู้เสมอกัน๑   เป็น
ทุกข์  ผู้เดินทางไกล  ก็ถูกทุกข์ติดตาม,   เพราะฉะนั้น
ไม่พึงเป็นผู้เดินทางไกล       และไม่พึงเป็นผู้อันทุกข์
ติดตาม."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  ทุปฺกพฺพชฺช   ความว่า  ชื่อว่า การละ
กองแห่งโภคะน้อยก็ตาม   มากก็ตาม  และเครือญาติ  บวชมอบอุระ  (ถวาย
ชีวิต) ในศาสนานี้   เป็นการยาก.
บทว่า  ทุรภิรม   ความว่า  การที่กุลบุตรแม้บวชแล้วอย่างนั้น  สืบ
ต่อความเป็นไปแห่งชีวิต   ด้วยการเที่ยวไปเพื่อภิกษา  ยินดียิ่ง  ด้วยสามารถ
แห่งการคุ้มครองคุณคือศีลอันไม่มีประมาณ      และบำเพ็ญข้อปฏิบัติธรรม
อันสมควรแก่ธรรมให้บริบูรณ์   เป็นการยาก.
บทว่า  ทุราวาสา   ความว่า  ก็ราชกิจของพระราชา    อิสรกิจของ
อิสรชนทั้งหลาย      อันผู้ครองเรือนต้องนำไป,      ชนข้างเคียงและสมณ-
พราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม    อันผู้ครองเรือนต้องสงเคราะห์,   แม้เมื่อเป็น
อย่างนี้    การครองเรือนก็เต็มได้ยาก    เหมือนหม้อที่ทะลุและมหาสมุทร;
เพราะฉะนั้น     ชื่อว่าเรือนเหล่านั่น     ที่ปกครองไม่ดีจึงชื่อว่าให้เกิดทุกข์
๑. ตามนัยอรรถกถา  ประสงค์จะให้หมายความว่า  การอยู่ร่วมกับผู้ไม่เสมอกัน.

<div id="179"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 179]]
คือให้ลำบากเพื่อจะอยู่ครอบครอง   เพราะเหตุนั้นนั่นแล.
บาทพระคาถาว่า  ทุกฺโข  สมานสวาโส  ความว่า จริงอยู่  ชนเหล่า
ใดเป็นคฤหัสถ์  แม้เสมอกันโดยชาติ  โคตร  ตระกูล  และโภคะก็ตาม  เป็น
บรรพชิต  เสมอกันโดยคุณทั้งหลาย   มีศีล   อาจาระและพาหุสัจจะเป็นต้น
ก็ตาม (แต่) กล่าวคำเป็นต้นว่า  "ท่านเป็นใคร ? เราเป็นใคร ?"  เป็น
ผู้ขวนขวายในอธิกรณ์อยู่,   ชนเหล่านั้น   ชื่อว่าผู้ไม่เสมอกัน,   ชื่อว่าการ
อยู่ร่วมกับชนเหล่านั้นเป็นทุกข์.
บาทพระคาถาว่า  ทุกฺขานุปติตทฺธคู   ความว่า     ชนเหล่าใดชื่อว่า
ผู้เดินทางไกล  เพราะความเป็นผู้ดำเนินไปสู่ทางไกล  กล่าวคือวัฏฏะ;   ชน
เหล่านั้นถูกทุกข์ติดตามแท้.
สองบทว่า   ตสฺมา  น  จทฺธคู  ความว่า  แม้ความเป็นผู้อันทุกข์ติด
ตาม  ก็เป็นทุกข์   แม้ความเป็นผู้เดินทางไกล   ก็เป็นทุกข์;  เพราะฉะนั้น
บุคคลไม่พึงเป็นผู้ชื่อว่าเดินทางไกล   เพราะการเดินทางไกลกล่าวคือวัฏฏะ
ด้วย  ไม่พึงเป็นผู้อันทุกข์มีประการดังกล่าวแล้วติดตามด้วย.
ในกาลจบเทศนา       ภิกษุนั้นเบื่อหน่ายในทุกข์ที่พระองค์ตรัสใน
ฐานะ ๕ แล้ว    ทำลายสังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ๑ ๕   อันเป็นส่วนเบื้อง
สูง๒  ๕   ดำรงอยู่ในพระอรหัตแล้ว   ดังนี้แล.
เรื่องภิกษุวัชชีบุตร  จบ.
๑. สักกายทิฏฐิ   วิจิกิจฉา  สีลัพพตปรามาส  กามราคะ  ปฏิฆะ. ๒. รูปราคะ  อรูปราคะ  มานะ
อุทธัจจะ  อวิชชา.

<div id="180"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 180]]
๗.  เรื่องจิตตคฤหบดี  [๒๒๐]
 
ข้อความเบื้องต้น
พระศาสดา  เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน   ทรงปรารภจิตตคฤหบดี
ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า  " สทฺโธ  สีเลน  สมฺปนฺโน "   เป็นต้น.
ลาภสักการะเกิดขึ้นแก่จิตตคฤหบดี
เรื่องข้าพเจ้าให้พิสดารแล้ว    ในวรรณนาแห่งพระคาถา   ในพาล-
วรรคว่า  " อสนฺต  ภาวมิจฺเฉยฺย "  เป็นต้น.  แม้พระคาถา (นี้)  ก็มา
แล้วในพาลวรรคนั้นเหมือนกัน.   จริงอยู่   ในพาลวรรคนั้น  ข้าพเจ้ากล่าว
ไว้ว่า
(พระอานนทเถระ  ทูลถามพระศาสดาว่า)   " ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
ก็สักการะนี้เกิดขึ้นแก่คฤหบดีนั่น       แม้ผู้มาสู่สำนักของพระองค์เท่านั้น
หรือ ?  หรือแม้ไปในที่อื่นก็เกิดขึ้นเหมือนกัน  ? "
พระศาสดาตรัสว่า  " อานนท์  เมื่อจิตตคฤหบดีนั้นมาสู่สำนักของเรา
ก็ดี  ไปในที่อื่นก็ดี,  สักการะย่อมเกิดขึ้นทั้งนั้น,  เพราะอุบาสกนี้  เป็นผู้มี
ศรัทธาเลื่อมใส   สมบูรณ์ด้วยศีล,   อุบาสกผู้เห็นปานนี้    ย่อมไปประเทศ
ใดๆ;  ลาภสักการะย่อมเกิดแก่เขาในประเทศนั้น  ๆ ทีเดียว "   ดังนี้แล้ว  จึง
ตรัสพระคาถานี้ว่า :-
๗.         สทฺโธ  สีเลน  สมฺปนฺโน                 ยโสโภคสมปฺปิโต
ย  ย  ปเทส  ภชติ                        ตตฺถ   ตตฺเถว  ปูชิโต.
" ผู้มีศรัทธา  สมบูรณ์ด้วยศีล   เพียบพร้อมด้วย

<div id="181"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 181]]
ยศและโภคะ    จะไปประเทศใด ๆ,    ย่อมเป็นผู้อัน
เขาบูชาแล้ว   ในประเทศนั้น ๆ ทีเดียว."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า  สทฺโธ    ได้แก่  ผู้ประกอบด้วยศรัทธา
อันเป็นโลกิยะและโลกุตระ.
บทว่า สีเลน  ความว่า  ศีลมี ๒  อย่าง คือ ศีลสำหรับผู้ครองเรือน ๑
ศีลสำหรับผู้ไม่ครองเรือน  ๑,    ใน ๒ อย่างนั้น     ศีลสำหรับผู้ครองเรือน
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์เอาในบทนี้,   ความว่า  ผู้ประกอบด้วยศีล
สำหรับผู้ครองเรือนนั้น.
บาทพระคาถาว่า   ยโสโภคสมปฺปิโต  ความว่า  ผู้ประกอบแล้วด้วย
ยศสำหรับผู้ครองเรือน   กล่าวคือความมีอุบาสก  ๕๐๐  เป็นบริวาร   เช่น
ของชนทั้งหลาย     มีอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น     และด้วยโภคะ  ๒  อย่าง
(คือ) โภคะมีทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นอย่างหนึ่ง      คืออริยทรัพย์  ๗
อย่างหนึ่ง.
สองบทว่า  ย  ย เป็นต้น  ความว่า  กุลบุตรผู้เห็นปานนี้  ไปสู่ประเทศ
ใด ๆ  ในทิศทั้งหลายมีทิศตะวันออกเป็นต้น;  ย่อมเป็นผู้อันเขาบูชาแล้วใน
ประเทศนั้นๆ  ด้วยลาภและสักการะเห็นปานนั้นเทียว.
ในกาลจบเทศนา    ชนเป็นอันมากบรรลุอริยผลทั้งหลาย   มีโสดา-
ปัตติผลเป็นต้น   ดังนี้แล.
เรื่องจิตตคฤหบดี  จบ.

<div id="182"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 182]]
๘.  เรื่องนางจูฬสุภัททา  [๒๒๑]
 
ข้อความเบื้องต้น
 
พระศาสดา     เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน    ทรงปรารภธิดาของ
อนาถบิณฑิกเศรษฐี   ชื่อจูฬสุภัททา   ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า  " ทูเร
สนฺโต  ปกาเสนฺติ "  เป็นต้น.
สองเศรษฐีทำกติกาต่อกัน
ดังได้สดับมา  เศรษฐีบุตรชื่ออุคคะ  ชาวอุคคนครได้เป็นสหายของ
อนาถบิณฑิกเศรษฐี    ตั้งแต่เวลาที่ยังเป็นหนุ่ม.     สหายทั้งสองนั้น   เรียน
ศิลปะอยู่ในตระกูลอาจารย์เดียวกัน     ทำกติกาต่อกันว่า   " ในเวลาที่เรา
ทั้งสองเจริญวัย    เมื่อบุตรและธิดาเกิดแล้ว,   ผู้ใดขอธิดาเพื่อประโยชน์แก่
บุตร:    ผู้นั้นต้องให้ธิดาแก่ผู้นั้น "    เขาทั้งสองเจริญวัยแล้ว    ดำรงอยู่ใน
ตำแหน่งเศรษฐีในนครของตน ๆ.
สมัยหนึ่ง  อุคคเศรษฐีประกอบการค้าขาย   ได้ไปยังกรุงสาวัตถีด้วย
เกวียน ๕๐๐  เล่ม.   อนาถบิณฑิกเศรษฐี  เรียกนางจูฬสุภัททาธิดาของตน
มาสั่งว่า  " แม่   บิดาของเจ้าชื่ออุคคเศรษฐีมา,   กิจที่ควรทำแก่เขา  จงเป็น
ภาระของเจ้า. "
อุคคเศรษฐีขอนางจูฬสุภัททาเพื่อบุตร
นางรับว่า   " ดีละ "  จึงจัดโภชนะมีแกงและกับเป็นต้น   ด้วยมือของ
ตนเอง     จำเดิมแต่วันอุคคเศรษฐีนั้นมา,      เตรียมวัตถุต่าง ๆ มีระเบียบ
ดอกไม้  ของหอม  และเครื่องลูบไล้เป็นต้นไว้,  ในเวลาบริโภค  ก็จัดน้ำ
สำหรับอาบไว้ (คอย)  ท่านเศรษฐีนั้น  ตั้งแต่เวลาอาบน้ำไป  ย่อมทำกิจ
ทุกอย่างสำเร็จเรียบร้อย.

<div id="183"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 183]]
อุคคเศรษฐี  เห็นอาจารสมบัติของนางสุภัททานั้นแล้ว  มีจิตเลื่อมใส
ในวัน หนึ่ง    นั่งอยู่กับ๑อนาถบิณฑิกเศรษฐี    ด้วยกถาอันปรารภความสุข
แล้ว    นึกได้ว่า  " ในเวลายังเป็นหนุ่ม   เราทั้งสองทำกติกาชื่ออย่างนี้ไว้
แล้ว "    จึงขอนางจูฬสุภัททา   เพื่อประโยชน์แก่บุตรของตน.    แต่อุคค-
เศรษฐีนั้นโดยปกติเป็นมิจฉาทิฏฐิ;    เพราะฉะนั้น    อนาถบิณฑิกเศรษฐี
จึงกราบทูลความนั้นแด่พระทศพล       อันพระศาสดาทรงเห็นอุปนิสัยของ
อุคคเศรษฐีแล้วทรงอนุญาต,   จึงปรึกษากับภรรยา   แล้วรับคำของอุคค-
เศรษฐีนั้น     กำหนดวัน (แต่งงาน) แล้ว,  ทำสักการะเป็นอันมาก  เหมือน
อย่างธนญชัยเศรษฐีทำให้นางวิสาขาผู้เป็นธิดา  แล้วส่งไปฉะนั้น,  เรียกนาง
สุภัททามาแล้ว    ให้โอวาท  ๑๐ ข้อ   เป็นต้นว่า    " แม่   ธรรมดาสตรีผู้อยู่
ในตระกูลพ่อผัว  ไม่ควรนำไฟภายในออกไปภายนอก "  โดยนัยที่ธนญชัย-
เศรษฐีให้แก่นางวิสาขานั่นแล   เมื่อจะส่งไป  ยึดเอากุฎุมพี  ๘  คนให้เป็นผู้
รับรองว่า  " ถ้าโทษของธิดาข้าพเจ้าเกิดขึ้นในที่ไปแล้ว,    พวกท่านต้อง
ชำระ, "   ในวันเป็นที่ส่งธิดานั้นไป   ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์   มีพระ-
พุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว,    ส่งธิดาไปด้วยสักการะเป็นอันมาก   ประหนึ่งจะ
แสดงความเจริญแห่งผลสุจริตทั้งหลาย      อันธิดาทำไว้แล้วในภพก่อนให้
ปรากฏแก่ชาวโลก.   ในเวลานางถึงอุคคนครโดยลำดับ  มหาชนพร้อมกับ
ตระกูลพ่อผัว  ได้ทำการต้อนรับ.
ฝ่ายนางจูฬสุภัททานั่น     แสดงตนแก่ชาวนครทั้งสิ้น     เหมือนนาง
วิสาขา  เพื่อทำสิริสมบัติของตนให้ปรากฏ  ยืนอยู่บนรถเข้าไปสู่นคร   รับ
เครื่องบรรณาการที่ชาวนครส่งมาแล้ว     ส่งไป  [ตอบแทน]   แก่ชนเหล่า
๑.  นั่งสนทนากันตามสบายกับอนาถบิณฑิกเศรษฐี.

<div id="184"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 184]]
นั้น ๆ    ด้วยสามารถแห่งวัตถุตามสมควร    ได้ทำชาวนครทั้งสิ้นให้เนื่อง
เป็นอันเดียวกับด้วยคุณของตน.
พ่อผัวให้นางจูฬสุภัททาไหว้ชีเปลือย
ก็ในวันมงคลเป็นต้น     พ่อผัวของนาง    เมื่อจะทำสักการะแก่พวก
ชีเปลือย  ส่งไปด้วยคำว่า   " นางจงมาไหว้พระสมณะทั้งหลายของพวกเรา. "
นางไม่อาจเพื่อจะดูชีเปลือยทั้งหลาย   เพราะละอาย ไม่ปรารถนาจะไป.   พ่อ
ผัวนั้น  แม้ส่ง (ข่าว)  ไปบ่อย  ๆ  ถูกนางห้ามแล้ว   จึงโกรธพูดว่า  " พวก
เธอจงขับไล่มันไปเสีย. "  นางคิดว่า  " พ่อผัวไม่อาจยกโทษแก่เรา  เพราะ
เหตุไม่สมควรได้ "     ให้คนเรียกกุฎุมพีมาแล้ว    บอกความนั้น.   กุฏุมพี
เหล่านั้น  ทราบความที่นางไม่มีโทษ  จึงให้เศรษฐียินยอมแล้ว.   เขาบอก
แก่ภรรยาว่า    " ลูกสะใภ้นี้ไม่ไหว้พระสมณะทั้งหลายของเรา  ด้วยเข้าใจว่า
" เป็นผู้ไม่มีความละอาย."
ภรรยาเศรษฐีนั้น  คิดว่า  " พวกสมณะของลูกสะใภ้นี้  เป็นเช่นไร
หนอแล ?   นางสรรเสริญพระสมณะเหล่านั้นเหลือเกิน "    ให้คนเรียกนาง
มาแล้ว   พูดว่า :-
" พวกพระสมณะของเจ้า  เป็นเช่นไร ?  เจ้าจึง
สรรเสริญพระสมณะเหล่านั้นนักหนา.   พระสมณะ
เหล่านั้น  มีปกติอย่างไร ? มีสมาจารอย่างไร ?  เจ้า
อันเราถามแล้ว  จงบอกเรื่องนั้นแก่เรา."
ลำดับนั้น    นางสุภัททาประกาศคุณทั้งหลายของพระพุทธเจ้า  และ
พระสาวกของพระพุทธเจ้า     แก่แม่ผัวนั้นอยู่    ให้แม่ผัวยินดีแล้วด้วยคำ
ทั้งหลายมีเป็นต้นอย่างนี้ว่า :-

<div id="185"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 185]]
ลูกสะใภ้บอกสมณภาพแก่แม่ผัว
" ท่านผู้มีอินทรีย์สงบ   มีใจสงบ   ท่านเดิน
ยืนเรียบร้อย,  มีจักษุทอดลง   พูดพอประมาณ,
พวกสมณะของฉันเป็นเช่นนั้น.   กายกรรมของท่าน
สะอาด.  วจีกรรมไม่มัวหมอง, มโนกรรมหมดจดดี.
พวกสมณะของฉันเป็นเช่นนั้น.  ท่านไม่มีมลทิน  มี
รัศมีดุจสังข์และมุกดา  บริสุทธิ์ทั้งภายใน  ภายนอก
เต็มแล้วด้วยธรรมอันหมดจดทั้งหลาย.  พวกสมณะ
ของฉันเป็นเช่นนั้น.  โลกฟูขึ้นเพราะลาภ  และฟุบลง
เพราะเสื่อมลาภ,  ท่านผู้ตั้งอยู่อย่างเดียวเพราะลาภ
และเสื่อมลาภ.  พวกสมณะของฉันเป็นเช่นนั้น.  โลก
ฟูขึ้นเพราะยศ  และฟุบลงเพราะเสื่อมยศ,  ท่านผู้ตั้ง
อยู่อย่างเดียวเพราะยศและเสื่อมยศ,    พวกสมณะ
ของฉันเป็นเช่นนั้น.  โลกฟูขึ้นเพราะสรรเสริญ  และ
ฟุบลงแม้เพราะนินทา,   ท่านผู้สม่ำเสมอในเพราะ
นินทาและสรรเสริญ,   พวกสมณะของฉันเป็นเช่น
นั้น.  โลกฟูขึ้นเพราะสุข  และฟุบลงแม้เพราะทุกข์,
ท่านไม่หวั่นไหวในเพราะสุขและทุกข์,  พวกสมณะ
ของฉันเป็นเช่นนั้น. "
นางจูฬสุภัททานิมนต์ภิกษุสงฆ์ฉันอาหาร
ลำดับนั้น  แม่ผัวกล่าวกะนางว่า   " เจ้าอาจแสดงสมณะทั้งหลายของ

<div id="186"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 186]]
เจ้า   แม้แก่พวกฉันได้หรือ "  เมื่อนางตอบว่า  " อาจ "  จึงพูดว่า   " ถ้า
กระนั้น   เจ้าจงทำโดยประการที่พวกฉันจะเห็นสมณะเหล่านั้น." นางรับว่า
" ดีละ "   ตระเตรียมมหาทานเพื่อภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว
ยืนอยู่บนพื้นปราสาทชั้นบน  ผินหน้าไปเฉพาะพระเชตวัน  ไหว้โดยเคารพ
ด้วยเบญจางคประดิษฐ์    ระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งหลาย    ทำการบูชาด้วย
ของหอม    เครื่องอบ    ดอกไม้และธูป    กล่าว    (อัญเชิญ)  ว่า    " ข้าแต่
พระองค์ผู้เจริญ   ข้าพเจ้านิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข   เพื่อ
ฉันเช้าในวันรุ่งขึ้น,  ด้วยสัญญาณของข้าพเจ้านี้   ขอพระศาสดาจงทราบว่า
เป็นผู้อันข้าพเจ้านิมนต์แล้ว "     ดังนี้แล้ว     จึงซัดดอกมะลิ  ๘ กำไปใน
อากาศ.
ดอกไม้ทั้งหลาย      ลอยไปเป็นเพดานอันสำเร็จด้วยระเบียบดอกไม้
ได้คงที่อยู่เบื้องบนพระศาสดา  ผู้ทรงแสดงธรรมอยู่ในท่ามกลางบริษัท  ๔.
สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล
ในขณะนั้น แม้อนาถบิณฑิกเศรษฐีสดับธรรมกถาแล้ว  นิมนต์พระ-
ศาสดา  เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้.   พระศาสดาตรัสว่า  " คฤหบดี   ตถาคต
รับภัตเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้ว,"        เมื่ออนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า
" ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   คนอื่นมาก่อนกว่าข้าพระองค์ไม่มี,   พระองค์ทรง
รับภัตของใครหนอแล ? "    ตรัสว่า  " คฤหบดี  นางจูฬสุภัททานิมนต์ไว้
แล้ว."    เมื่อท่านเศรษฐีกล่าวว่า   " นางสุภัททาอยู่ในที่ไกลที่สุดประมาณ
๑๒๐    โยชน์แต่ที่นี้มิใช่หรือ ?  พระเจ้าข้า "   ตรัสว่า  " จ้ะ  คฤหบดี.  ก็สัต-
บุรุษทั้งหลาย     แม้อยู่ในที่ไกล     ย่อมปรากฏเหมือนยืนอยู่เฉพาะหน้า "
ดังนี้แล้ว   จึงตรัสพระคาถานี้ว่า :-

<div id="187"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 187]]
๘.        ทูเร  สนฺโต   ปกาเสนฺติ         หิมวนฺโตว   ปพฺพโต
อสนฺเตตฺถ   น  ทิสฺสนฺติ         รตฺติขิตฺตา  ยถา  สรา.
" สัตบุรุษทั้งหลาย  ย่อมปรากฏในที่ไกล  เหมือน
ภูเขาหิมพานต์,    (ส่วน) อสัตบุรุษ   ย่อมไม่ปรากฏ
ในที่นี้,  เหมือนลูกศรอันเขาซัด   (ยิง)   ไปในราตรี
ฉะนั้น. "
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า  สนฺโต  เป็นต้น      ความว่า  ปราชญ์
ทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น  ชื่อว่าสัตบุรุษ  เพราะความที่กิเลสทั้งหลาย
มีราคะเป็นต้น    สงบแล้ว,    แต่ในที่นี้     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์
สัตว์ผู้มีอธิการ  (บุญ)  อันทำไว้แล้ว  ในพระพุทธเจ้าในปางก่อน  มีกุศล-
มูลสั่งสมไว้แล้ว   (และ) อบรมภาวนาแล้วว่า  " สัตบุรุษ. "
บทว่า ปกาเสนฺติ  ความว่า  แม้ยืนอยู่ที่ไกล  เมื่อมาสู่คลองพระญาณ
แห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย  ชื่อว่าย่อมปรากฏได้.
บทว่า  หิมวนฺโตว   ความว่า  เหมือนอย่างว่า    ภูเขาหิมพานต์กว้าง
๓,๐๐๐ โยชน์   สูง  ๕๐๐  โยชน์  ประดับด้วยยอด  ๘๔,๐๐๐   ย่อมปรากฏ
แม้แก่ชนทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในที่ไกล  เหมือนตั้งอยู่เฉพาะหน้า  ฉันใด;   สัต-
บุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏ  ฉันนั้น.
บทว่า อสนฺเตตฺถ  ความว่า บุคคลพาล  หนักในทิฏฐธรรม มีปร-
โลกอันผ่านไปแล้ว    เห็นแก่อามิส    บวชเพื่อประโยชน์แก่ชีวิต     ชื่อว่า
อสัตบุรุษ,  อสัตบุรุษเหล่านั้น  แม้นั่งในที่นี้   คือในที่ใกล้มณฑลแห่งพระ-
ชานุเบื้องขวาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย  ย่อมไม่ปรากฏ  คือย่อมไม่ทราบ.

<div id="188"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 188]]
สองบทว่า  รตฺตึ  ขิตฺตา   คือเหมือนลูกศรที่ยิงไปในราตรี  คือในที่
มืด  ประกอบด้วยองค์๑ ๔.
อธิบายว่า   อสัตบุรุษเหล่านั้น   ย่อมไม่ปรากฏเพราะความไม่มีแห่ง
บุรพเหตุ  ซึ่งเป็นอุปนิสัยเห็นปานนั้น.
ในกาลจบเทศนา    ชนเป็นอันมากบรรลุอริยผลทั้งหลาย   มีโสดา-
ปัตติผลเป็นต้น.
วิสสุกรรมนิรมิตเรือนยอด  ๕๐๐  หลัง
แม้ท้าวสักกเทวราชแล   ทรงทราบว่า   " พระศาสดาทรงรับนิมนต์
ของนางจูฬสุภัททาแล้ว "   ทรงบังคับวิสสุกรรมเทพบุตรว่า  " ท่านจงนิรมิต
เรือนยอด  ๕๐๐ หลัง    แล้วนำภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข    ไปสู่
อุคคนครในวันพรุ่งนี้.
ในวันรุ่งขึ้น   วิสสุกรรมเทพบุตรนั้น   นิรมิตเรือนยอด  ๕๐๐ หลัง
แล้ว    ได้ยืนอยู่ที่ประตูแห่งพระเชตวัน.   พระศาสดาทรงเลือกแล้ว   พา
ภิกษุขีณาสพผู้บริสุทธิ์ทั้งนั้น  ๕๐๐  รูป     พร้อมด้วยบริวารประทับนั่งใน
เรือนยอดแล้ว   ได้เสด็จไปยังอุคคนคร.
อุคคเศรษฐีกลับเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา
แม้อุคคเศรษฐีพร้อมด้วยบริวาร    แลดูทางเสด็จมาแห่งพระตถาคต
โดยนัยอันนางสุภัททาให้แล้ว     เห็นพระศาสดาเสด็จมาด้วยสิริสมบัติใหญ่
เป็นผู้มีใจเลื่อมใสแล้ว     ทำสักการะด้วยวัตถุทั้งหลาย    มีระเบียบดอกไม้
เป็นต้น   ต้อนรับแล้ว    ถวายบังคม   ถวายมหาทาน   นิมนต์ซ้ำอีก   ได้
ถวายมหาทานสิ้น ๗  วัน.
๑.  วันแรม  ๑๔-๑๕ ค่ำ  ๑ เที่ยงคืน  ๑  ดงทึบ  ๑  ก้อนเมฆ  ๑.

<div id="189"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 189]]
แม้พระศาสดา      ทรงกำหนดธรรมเป็นที่สบายของเศรษฐีนั้นแล้ว
ทรงแสดงธรรม.    สัตว์  ๘๔,๐๐๐    ทำเศรษฐีนั้นให้เป็นต้น     ได้ตรัสรู้
ธรรมแล้ว.
พระศาสดา     เพื่อทรงอนุเคราะห์นางสุภัททา     จึงรับสั่งให้พระ-
อนุรุทธเถระกลับ  ด้วยพระดำรัสว่า  " เธอจงพักอยู่ในที่นี่แหละ "  แล้วได้
เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีทีเดียว.  ตั้งแต่นั้นมา  ชาวนครนั้นได้มีศรัทธาเลื่อมใส
ดังนี้แล.
เรื่องนางจูฬสุภัททา   จบ.

<div id="190"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 190]]
๙.  เรื่องพระเถระชื่อเอกวิหารี  [๒๒๒]
 
ข้อความเบื้องต้น
พระศาสดา    เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน    ทรงปรารภพระเถระ
ชื่อเอกวิหารี  ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า  " เอกาสน "  เป็นต้น.
พวกภิกษุทูลเรื่องพระเถระแด่พระศาสดา
ได้ยินว่า  พระเถระนั้นได้เป็นผู้ในปรากฏในระหว่างแห่งบริษัท  ๔ ว่า
" นั่งอยู่แต่ผู้เดียว    เดินแต่ผู้เดียว    ยืนแต่ผู้เดียว."     ต่อมาภิกษุทั้งหลาย
กราบทูลพระเถระนั้นแด่พระตถาคตว่า     " พระเถระนี้     ชื่อว่ามีรูปอย่างนี้
พระเจ้าข้า."
ภิกษุพึงเป็นผู้สงัด
พระศาสดาประทานสาธุการว่า  " สาธุ  สาธุ "    ดังนี้แล้วทรงสั่งสอน
ว่า   " ธรรมดาภิกษุ   พึงเป็นผู้สงัด "      แล้วตรัสอานิสงส์ในวิเวก   แล้วจึง
ตรัสพระคาถานี้ว่า :-
๙.        เอกาสน  เอกเสยฺย                     เอโก   จรมตนฺทิโต
เอโก  ทมยมตฺตาน                     วนนฺเต  รมิโต  สิยา.
" ภิกษุพึงเสพที่นั่งคนเดียว  ที่นอนคนเดียว,  พึง
เป็นผู้เดียว  ไม่เกียจคร้านเที่ยวไปเป็นผู้เดียว  ทรมาน
ตน   เป็นผู้ยินดียิ่งไปราวป่า."
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น     สองบทว่า   เอกาสน   เอกเสยฺย  ความว่า  ที่
นั่งของภิกษุผู้ไม่ละมูลกัมมัฏฐาน  นั่งแม้ในท่ามกลางแห่งภิกษุตั้งพัน   ด้วย

<div id="191"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 191]]
การทำไว้ในใจนั้นนั่นแล  ชื่อว่า  ที่นั่งคนเดียว.   ก็ที่นอนของภิกษุผู้เข้าไป
ตั้งสติไว้แล้วนอนเหนือที่นอนอันเขาปูไว้   ในปราสาทเช่นกับโลหปราสาท
ก็ดี   ในท่ามกลางภิกษุตั้งพันรูปก็ดี  เป็นที่รองผ้าลาดอันวิจิตร   อันควร
แก่ค่ามาก  โดย (ตะแคง)  ข้างขวา  ด้วยมนสิการในมูลกัมมัฏฐาน  ชื่อว่า
ที่นอนคนเดียว.  ภิกษุพึงเสพที่นั่งคนเดียวและที่นอนคนเดียวเห็นปานนั้น.
บทว่า อตนฺทิโต   ความว่า  ภิกษุเป็นผู้ไม่เกียจคร้าน  ด้วยการอาศัย
กำลังแข้งเลี้ยงชีวิต   เที่ยวไปแต่ผู้เดียวในทุก ๆ อิริยาบถ.
บาทพระคาถาว่า  เอโก  ทมยมตฺตาน  ความว่า เป็นผู้ ๆ เดียวเท่านั้น
ทรมานตน      ด้วยสามารถแห่งการตามประกอบกัมมัฏฐานในที่ทั้งหลายมี
ที่พักกลางคืนเป็นต้น  แล้วบรรลุมรรคและผล.
บาทพระคาถาว่า   วนนฺเต   รมิโต   สิยา  ความว่า ภิกษุเมื่อทรมาน
ตนอย่างนั้น   ชื่อว่า  พึงเป็นผู้ยินดียิ่ง   ในราวป่าอันสงัดจากเสียงทั้งหลาย
มีเสียงสตรีและบุรุษเป็นต้นทีเดียว.   เพราะภิกษุผู้มีปกติอยู่พลุกพล่าน  ไม่
อาจทรมานตนอย่างนั้นได้.
ในกาลจบเทศนา   ภิกษุเป็นอันมากบรรลุอริยผลทั้งหลาย  มีโสดา-
ปัตติผลเป็นต้น.    ตั้งแต่นั้นมา   มหาชนย่อมปรารถนาการอยู่คนเดียวเท่านั้น
ดังนี้แล.
เรื่องพระเถระชื่อเอกวิหารี  จบ.
ปกิณณกวรรควรรณนา  จบ
วรรคที่  ๒๑  จบ.

<div id="192"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 192]]
คาถาธรรมบท
 
นิรยวรรค๑ที่  ๒๒
 
ว่าด้วยผู้มีธรรมเลวไปนรก
[๓๒]        ๑.   ผู้มักพูดคำไม่จริง  ย่อมเข้าถึงนรก  หรือแม้
ผู้ใดทำแล้วกล่าวว่า   ข้าพเจ้ามิได้ทำ   ชนแม้ทั้งสอง
นั้น  เป็นมนุษย์มีกรรมเลวทราม  ละไปในโลกอื่นแล้ว
ย่อมเป็นผู้เสมอกัน.
๒.   ชนเป็นอันมาก  มีคอพันด้วยผ้ากาสาวะ  เป็น
ผู้มีธรรมลามก  ไม่สำรวม  ชนผู้ลามกเหล่านั้น  ย่อม
เข้าถึงนรก   เพราะกรรมลามกทั้งหลาย.
๓.  ก้อนเหล็กอันร้อนประหนึ่งเปลวไฟ      ภิกษุ
บริโภคยังดีกว่าภิกษุผู้ทุศีล    ไม่สำรวม    บริโภคก้อน
ข้าวของชาวแว่นแคว้น  จะประเสริฐอะไร.
๔.  นระผู้ประมาทชอบเสพภรรยาของคนอื่น
ย่อมถึงฐานะ ๔ อย่าง   คือ การได้สิ่งที่มิใช่บุญ  เป็น
ที่ ๑    การนอนไม่ได้ตามความปรารถนา    เป็นที่  ๒
การนินทา    เป็นที่  ๓  นรก  เป็นที่  ๔.  การได้สิ่ง
มิใช่บุญอย่างหนึ่ง  คติลามกอย่างหนึ่ง  ความยินดี
ของบุรุษผู้กลัว   กับด้วยหญิงผู้กลัว  มีประมาณน้อย
อย่างหนึ่ง    พระราชาย่อมลงอาญาอันหนักอย่างหนึ่ง
เพราะฉะนั้น   นระไม่ควรเสพภรรยาของคนอื่น.
๑.  วรรคนี้  มีอรรถกถา  ๙ เรื่อง.

<div id="193"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 193]]
๕. หญ้าคาที่บุคคลจับไม่ดี      ย่อมตามบาดมือ
นั่นเองฉันใด   คุณเครื่องเป็นสมณะที่บุคคลลูบคลำ
ไม่ดี    ย่อมคร่าเขาไปในนรกฉันนั้น.    การงานอย่าง
ใดอย่างหนึ่งที่ย่อหย่อน  วัตรใดที่เศร้าหมอง  พรหม-
จรรย์ที่ระลึกด้วยความรังเกียจ   กรรมทั้ง ๓ อย่างนั้น
ย่อมไม่มีผลมาก.   หากว่าบุคคลพึงทำกรรมใด  ควร
ทำกรรมนั้นให้จริง   ควรบากบั่นทำกรรมนั้นให้มั่น
เพราะว่าสมณธรรมเครื่องละเว้นที่ย่อหย่อน  ยิ่งเกลี่ย
ธุลีลง.
๖. กรรมชั่ว        ไม่ทำเสียเลยดีกว่า  (เพราะ)
กรรมชั่วย่อมเผาผลาญในภายหลัง      ส่วนบุคคลทำ
กรรมใดแล้ว  ไม่ตามเดือดร้อน   กรรมนั้นเป็นกรรมดี
อันบุคคลทำแล้วดีกว่า.
๗.  ท่านทั้งหลายควรรักษาตน   เหมือนกับพวก
มนุษย์ป้องกันปัจจันตนคร     ทั้งภายในและภายนอก
ฉะนั้น.   ขณะอย่าได้ล่วงท่านทั้งหลายเสีย   เพราะว่า
ชนทั้งหลายผู้ล่วงเสียงขณะ   เป็นผู้เบียดเสียดกัน
ในนรก   เศร้าโศกอยู่.
๘.  สัตว์ทั้งหลาย     ย่อมละอายเพราะสิ่งอันไม่
ควรละอาย  ไม่ละอายเพราะสิ่งอันควรละอาย  สมา-
ทานมิจฉาทิฏฐิ    ย่อมถึงทุคติ.    สัตว์ทั้งหลายย่อม

<div id="194"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 194]]
ละอายเพราะสิ่งอันควรละอาย    สมาทานมิจฉาทิฏฐิ
ย่อมถึงทุคติ   สัตว์ทั้งหลายมีปกติเห็นในสิ่งอันไม่ควร
กลัวว่าควรกลัว  และมีปกติเห็นในสิ่งอันควรกลัวว่าไม่
ควรกลัว  สมาทานมิจฉาทิฏฐิ  ย่อมเข้าถึงทุคติ.
๙. สัตว์ทั้งหลาย  ผู้มีความรู้ว่ามีโทษ  ในธรรม
ที่หาโทษนี้ได้   มีปกติเห็นว่าหาโทษมิได้   ในธรรมที่
มีโทษ  เห็นผู้ถือด้วยดีซึ่งมิจฉาทิฏฐิ   ย่อมไปสู่ทุคติ
สัตว์ทั้งหลายรู้ธรรมที่มีโทษโดยความเป็นธรรมมีโทษ
รู้ธรรมที่หาโทษมิได้โดยความเป็นธรรมหาโทษมิได้
เป็นผู้ถือด้วยดีซึ่งสัมมาทิฏฐิ   ย่อมไปสู่สุคติ.
จบนิรยวรรคที่  ๒๒

<div id="195"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 195]]
๒๒.  นิรยวรรควรรณนา
 
๑.  เรื่องนางปริยาชิกาชื่อสุนทรี   [๒๒๓]
 
ข้อความเบื้องต้น
พระศาสดา  เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน  ทรงปรารภนางปริพาชิกา
ชื่อสุนทรี  ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า   " อภูตวาที "   เป็นต้น.
พวกเดียรถีย์คิดตัดลาภสักการะพระศาสดา
เรื่องมาโดยพิสดารในอุทานนั่นแลว่า  " ก็โดยสมัยนั้นแล  พระผู้มี-
พระภาคเจ้าเป็นผู้อันมหาชนสักการะ  ทำความเคารพ  นับถือ  บูชาแล้ว "
เป็นต้น.  ส่วนเนื้อความย่อในเรื่องนี้    มีดังต่อไปนี้ :-
ได้ยินว่า  เมื่อลาภสักการะเช่นกับห้วงน้ำใหญ่แห่งปัญจมหานที   เกิด
ขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์แล้ว,   พวกอัญญเดียรถีย์ก็เสื่อมลาภ
สักการะ    เป็นผู้อับแสง    ประหนึ่งหิ่งห้อยในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น    ร่วม
ประชุมปรึกษากันว่า   " ตั้งแต่กาลแห่งพระสมณโคดมอุบัติขึ้น    พวกเรา
ก็เสื่อมลาภสักการะ,   ใคร ๆ ย่อมไม่รู้แม้ความที่เราทั้งหลายมีอยู่,   พวกเรา
จะพึงรวมกันกับใครหนอ ?   ก่อโทษให้เกิดขึ้นแก่พระสมณโคดม   แล้วยัง
ลาภสักการะของเธอให้เสื่อมสูญ. "
พวกเดียรถีย์ให้นางสุนทรี  ทำลายพระเกียรติพระศาสดา
ครั้งนั้น    ความคิดได้เกิดขึ้นแก่อัญญเดียรถีย์เหล่านั้นว่า   " พวกเรา
ร่วมกับนางสุนทรีจักสามารถ (ทำได้)."  วันหนึ่ง  พวกเขา (แกล้ง) ไม่
สนทนากะนางสุนทรี   ผู้เข้าไปยังอารามเดียรถีย์  ไหว้แล้วยืนอยู่.  นางแม้

<div id="196"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 196]]
ปราศรัยบ่อยๆ ก็ไม่ได้คำตอบ     จึงถามว่า   " พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย    ถูก
ใครๆ เบียดเบียนบ้างหรือ ?"
เดียรถีย์.   น้องหญิง    นางไม่เห็นพระสมณโคดมที่เที่ยวเบียดเบียน
พวกเรา  ทำให้เสื่อมลาภสักการะหรือ ?
นางสุนทรี.  ดิฉันควรจะทำอย่างไร  ในเรื่องนี้ ?
เดียรถีย์.  น้องหญิง  นางแลมีรูปสวย    ถึงความเป็นผู้งามเลิศ  จง
ยกโทษขึ้นแก่พระสมณโคดม  แล้วให้มหาชนเชื่อถ้อยคำ   ทำให้เสื่อมลาภ
สักการะ.
นางสุนทรีนั้น  รับรองว่า  " ดีละ "  แล้วหลีกไป  ตั้งแต่นั้นมา  นาง
ถือเอาสิ่งของมีระเบียบดอกไม้  ของหอม   เครื่องลูบไล้  การบูรและของ
เผ็ดร้อนเป็นต้น   เดินบ่ายหน้าตรงไปยังพระเชตวัน   ในเวลาที่มหาชนฟัง
พระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วกลับเข้าพระนครในเวลาเย็น,      ถูก
มหาชนถามว่า  " ไปไหน "  ก็ตอบว่า  " ไปสำนักพระสมณโคดม,   ฉันอยู่
ในพระคันกุฎีเดียวกันกับพระสมณโคดมนั้น "   แล้วอยู่ในอารามเดียรถีย์
แห่งใดแห่งหนึ่ง ย่างลงสู่ทาง (ที่ไปยัง) พระเชตวันแต่เช้าตรู่  เดินบ่ายหน้า
สู่พระนคร,  นางถูกมหาชนถามว่า  " ไปไหนสุนทรี ? "  ตอบว่า  " ฉันอยู่
ในพระคันกุฎีเดียวกันกับพระสมณโคดม      ให้ท่านยินดีด้วยความยินดี
เพราะกิเลสแล้ว   จึงกลับมา."
พวกภิกษุถูกพวกเดียรถีย์หาว่าฆ่านางสุนทรี
แต่นั้นมา    โดยกาลล่วงไป  ๒-๓ วัน    พวกเดียรถีย์ให้กหาปณะ
แก่พวกนักเลงแล้วกล่าวว่า  " พวกท่านจงไปฆ่านางสุนทรี   แล้วหมกไว้

<div id="197"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 197]]
ที่ระหว่างกองหยากเยื่อแห่งระเบียบดอกไม้    ที่ใกล้พระคันธกุฎีของพระ-
สมณโคดมแล้วกลับมา. "  พวกนักเลงก็ได้ทำอย่างนั้น.
ลำดับนั้น     เดียรถีย์ทั้งหลายได้ทำความโกลาหลขึ้นว่า   " พวกเรา
ไม่เห็นนางสุนทรี,"  แล้วทูลแด่พระราชา  ถูกพระราชาตรัสถามว่า   " พวก
ท่านมีความสงสัยที่ไหน ? "   ทูลว่า   " นางสุนทรีอยู่ในพระเชตวันสิ้นวัน
เท่านี้,    พวกอาตมภาพไม่ทราบความเป็นไปของนางในพระเชตวันนั้น."
อันพระราชา   ทรงอนุญาตว่า  " ถ้ากระนั้น  พวกท่านจงไป,   ค้นพระ-
เชตวันนั้นดูเถิด,"    พาพวกอุปัฏฐากของตนไปยังพระเชตวัน   ค้นอยู่ที่พบ
นางสุนทรีนั้น  ในระหว่างกองหยากเยื่อแห่งระเบียบดอกไม้   จึงยกขึ้นเตียง
เข้าไปยังพระนคร  ทูลแด่พระราชาว่า   " พระสาวกของพระสมณโคดมฆ่า
นางสุนทรี  แล้วหมกไว้ในระหว่างกองหยากเยื่อแห่งระเบียบดอกไม้   ด้วย
คิดว่า   ' จักปกปิดกรรมลามกที่พระศาสดาทำ."  พระราชา  ตรัสว่า   " ถ้า
อย่างนั้น      พวกท่านจงไปเที่ยวประกาศให้ตลอดพระนครเถิด. "     พวก
เดียรถีย์พากันกล่าวคำเป็นต้นว่า   " ขอท่านทั้งหลาย    จงดูกรรมของพวก
สมณสักยบุตรเถิด "    ในถนนแห่งพระนครแล้ว   ได้ไปยังพระทวารแห่ง
พระราชนิเวศน์อีก.  พระราชา  รับสั่งให้ยกสรีระของนางสุนทรีขึ้นใส่แคร่
ในป่าช้าผีดิบแล้วให้รักษาไว้.   ชาวพระนครสาวัตถีเว้นพระอริยสาวก
ที่เหลือโดยมากพากันกล่าวคำเป็นต้นว่า  " ขอท่านทั้งหลาย   จงดูกรรมของ
พวกสมณสักยบุตรเถิด "   แล้วเที่ยวด่าพวกภิกษุ  ในภายในพระนครบ้าง
ภายนอกพระนครบ้าง   ในป่าบ้าง.   ภิกษุทั้งหลาย   กราบทูลเรื่องนั้นแด่
พระตถาคต.

<div id="198"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 198]]
พระศาสดาตรัสว่า    " ถ้าอย่างนั้น       แม้พวกเธอจงกลับโจทพวก
มนุษย์เหล่านั้นอย่างนั้น"  ดังนี้แล้ว  ตรัสพระคาถานี้ว่า :-
๑.        อภูตวาที  นิรย  อุเปติ
โย    วาปิ   กตฺวา   น   กโรมีติ   จาห
อุโภปิ   เต   เปจฺจ   สมา   ภวนฺติ
นิหีนกมฺมา   มนุชา  ปรตฺถ.
" ผู้มักพูดคำไม่จริง   ย่อมเข้าถึงนรก,  หรือแม้
ผู้ใดทำแล้ว   กล่าวว่า  'ข้าพเจ้ามิได้ทำ,'   ชนแม้ทั้ง
สองนั้น   เป็นมนุษย์มีกรรมเลวทราม   ละไปในโลก
อื่นแล้ว   ย่อมเป็นผู้เสมอกัน. "
แก้อรรถ
บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  อภูตวาที      ได้แก่ ผู้ไม่เห็นโทษของ
บุคคลอื่นเลย  ทำการกล่าวเท็จ  ตู่ผู้อื่นด้วยคำเปล่า.
บทว่า  กตฺวา   ความว่า    หรือผู้ใดทำกรรมลามกแล้ว     กล่าวว่า
" ข้าพเจ้ามิได้ทำกรรมนั่น. "
หลายบทว่า  เปจฺจ  สมา   ภวนฺติ   ความว่า   ชนแม้ทั้งสองนั้นไปสู่
ปรโลก   ย่อมเป็นผู้เสมอกันโดยคติ    เพราะการเข้าถึงนรก,   คติของชน
เหล่านั้นเท่านั้น   ท่านผู้รู้กำหนดไว้แล้ว,  แต่อายุของเขาท่านมิได้กำหนด
ไว้;  เพราะว่าชนทั้งหลายทำบาปกรรมไว้มาก  ย่อมไหม้ในนรกนาน   ทำ
บาปกรรมไว้น้อย  ย่อมไหม้สิ้นกาลเพียงเล็กน้อยเท่านั้น;    ก็เพราะกรรมที่

<div id="199"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 199]]
ลามกของชนแม้ทั้งสองนั้นนั่นเอง (เป็นเหตุ),    เพราะฉะนั้น    พระผู้มี-
พระภาคเจ้าจึงตรัสว่า   " นิหีนกมฺมา  มนุชา  ปรตฺถ. "
ก็บทว่า  ปรตฺถ สัมพันธ์เข้ากับบทว่า ' เปจฺจ ' ข้างหน้า.  อธิบาย
ว่า     ชนผู้มีกรรมเลวทรามเหล่านั้น   ละไปในโลกอื่น   คือไปจากโลกนี้
ย่อมเป็นผู้เสมอกันในปรโลก.
ในเวลาจบเทศนา   ชนเป็นอันมากบรรลุอริยผลทั้งหลาย  มีโสดา-
ปัตติผลเป็นต้น    ดังนี้แล.
พวกฆ่านางสุนทรีถูกประหารชีวิต
พระราชา  ทรงส่งราชบุรุษไปด้วยรับสั่งว่า " พวกเธอจงรู้ความที่
คนอื่นฆ่านางสุนทรี. "     ครั้งนั้น  นักเลงเหล่านั้นดื่มสุราอยู่ด้วยกหาปณะ
เหล่านั้น    ทำการทะเลาะกันและกัน.   คนหนึ่งกล่าวกะคนหนึ่งว่า " แก
ฆ่านางสุนทรีด้วยประหารเพียงทีเดียวแล้ว     หมกไว้ในระหว่างกองหยาก-
เยื่อแห่งระเบียบดอกไม้   ดื่มสุราด้วยกหาปณะที่ได้มาจากการประหารนั้น,
เรื่องนั้นยกเลิกเสียเถิด."    พวกราชบุรุษจึงจับนักเลงนั้นไปแสดงแด่พระ-
ราชา.  ลำดับนั้น    พระราชา   ตรัสถามนักเลงเหล่านั้นว่า    " พวกเธอฆ่า
นางสุนทรีหรือ ? "
พวกนักเลง.   ข้าแต่สมมติเทพ  พระเจ้าข้า.
พระราชา.   ใครใช้พวกเธอให้ฆ่า ?
พวกนักเลง.   พวกอัญญเดียรถีย์  พระเจ้าข้า.
พระราชา   รับสั่งให้เรียกพวกเดียรถีย์มาแล้ว  ทรงบังคับว่า " พวก
เธอจงไปเที่ยวกล่าวทั่วพระนครอย่างนี้ว่า   ' นางสุนทรีนี้   ถูกพวกข้าพเจ้า

<div id="200"/> [[#*|พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท เล่ม ๑ ภาค ๒ ตอน ๔ - หน้าที่ 200]]
ผู้ใคร่ยกโทษแก่พระสมณโคดมขึ้น    ฆ่าแล้ว;      โทษของพระสาวกของ
พระสมณโคดมไม่มี,  เป็นโทษของข้าพเจ้าฝ่ายเดียว."  พวกเดียรถีย์ได้ทำ
อย่างนั้น.   มหาชนผู้เขลาเชื่อแล้วในคราวนั้น.    พวกเดียรถีย์ก็ดี    พวก
นักเลงก็ดี   ถึงอาชญาเพราะการฆ่าคน.   จำเดิมแต่นั้นมา    สักการะได้มี
มากแก่พระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลาย  (ตามเคย) ดังนี้แล.
เรื่องนางปริพาชิกาชื่อสุนทรี   จบ.

(contracted; show full)|}
{{fs|90%|[[#เล่ม -|'''เล่ม ๔๓ ''']]}}<br>
{{fs|90%|'''พระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแปล'''}}<br>
{{fs|90%|[[#เล่ม|***************]]}}
<br />
|}
[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]
[[หมวดหมู่:วิกิตำรา]]