Difference between revisions 42653 and 42684 on thwikibooks

{{:พระไตรปิฎก/อธิบายงาน}}
<div id="91"></div>
{| class="toccolours" style="text-align: center; width: 99%; padding: 3px; border: 1px solid gray; margin: 0 auto;"
|-
|<div><br>
</div>[[ไฟล์:Black open book.png|91px|link=]]
{{fs|143%|[[#เล่ม -|'''พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๕ ''']]}}<br>
{{c|{{fs|131%|{{color|#006600|[[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๕ หน้าที่ ๕๐๑-๖๕๕|'''ฉบับพิมพ์ ๙๑ เล่ม มหามกุฏราชวิทยาลัย''']]}}}}}}<div id="เล่ม"/><div><br></div>
{| class="toccolours" style="text-align: center; width: 100%; padding: 3px; border: 1px solid gray; margin: 0 auto;"
|-
|{{fs|131%|{{color|#006600|[[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒]]  [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๑๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๒๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๓๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๔๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๔๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๕๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๖๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๖๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๕ หน้าที่ ๕๐๑-๖๕๕|เล่มที่ ๗๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๗๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๑]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๒ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๒]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๓ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๓]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๔ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๔]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๕]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๖ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๖]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๗ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๗]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๘ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๘]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๘๙ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๘๙]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๙๐ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๙๐]] [[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๙๑ หน้าที่ ๑-๕๐๐|เล่มที่ ๙๑]]}}}}<div id="*"/>
|-
|<hr/>
|-
|{{fs|96%|{{color|#006600|[[พระไตรปิฎก เล่มที่ ๗๕ หน้าที่ ๑-๕๐๐|<big>⇦|</big> ''ดู ก่อนหน้า'']] '''หน้าที่ ๕๐๑ ถึง ๖๕๕''' [[#180/502|อารมณ์ ๒ 180/502]] [[#181/504|แจกฌานอย่างละ ๘ 181/504]] [[#184/508|ปฏิปทา ๔ 184/508]] [[#185/510|อารมณ์ ๒ 185/510]] [[#186/512|แจกฌานอย่างละ ๘ อีกอย่างหนึ่ง 186/512]] [[#517|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 517]] [[#517|อธิบายอภิภายตนะ 517]] [[#521|วิโมกข์ ๓ 189/521]] [[#522|พรหมวิหาร ๔ 190/522]] [[#525|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 525]] [[#525|อธิบายวิโมกข์ ๓ 525]] [[#527|อธิบายพรหมวิหารฌาน 527]] บัญชีเรื่องเล่มที่ 75 หน้าที่ 10 เรื่อง ''ข้อ/หน้า'' [[#191/538|อสุภฌาน 191/538]] [[#539|อธิบายอสุภฌาน 539]] [[#543|ว่าด้วยสัปปายะ ๑๐ 543]] [[#192/546|อรูปาวจรกุศลอรูปฌาน ๔ 192/546]] [[#547|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 547]] [[#547|ว่าด้วยอรูปาวจรกุศล ๔ 547]] [[#554|วินิจฉัยคําว่าอากาสานัญจายตนะ 554]] [[#193/568|เตภูมิกกุศลธรรม ๓ ประเภท กามาจรกุศล 193/568]] [[#194/569|รูปาวจรกุศล 194/569]] [[#195/570|อรูปาวจรกุศลอรูปฌาน ๔ 195/570]] [[#573|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 573]] [[#573|อธิบายกุศลที่เป็นไปในภูมิ ๓ 573]] [[#196/577|โลกุตตรกุศลจิตมรรคจิตดวงที่ ๑ 196/577]] [[#260/593|มหานัย ๒๐ สุทธกปฏิปทา 260/593]] [[#265/594|สุญญตะ 265/594]] [[#266/595|สุญญตมูลกปฏิปทา 266/595]] [[#267/597|อัปปณิหิตะ 267/597]] [[#268/598|อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา 268/598]]  [[#270/600|อธิบดี 270/600]] [[#601|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 601]] [[#601|อธิบายโลกุตรกุศล 601]] [[#614|กถาว่าด้วยสุญญตาเป็นต้น 614]] [[#271/641|มรรคจิตดวงที่๒ 271/641]] [[#272/641|มรรคจิตดวงที่๓ 272/641]] [[#273/642|มรรคจิตดวงที่๔ 273/642]] [[#643|อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ 643]] [[#645|ว่าด้วยมรรคจิตพันนัยเป็นต้น 645]] [[#648|การอุปมาด้วยหีบรัตนะ 648]] [[#656|ประเภทธรรม 656]]}}}}
|}
<div id="เล่ม -"/>
{| class="toccolours" style="text-align: center; font-size: larger; background: white; width: 100%; padding: 3px; border: 0px solid #b32424; margin: 0 auto;"
|-
|<div><br></div><div id="a"/>{{fs|100%|[[#91|'''เล่มที่ ๗๕''']]}}<br>{{fs|100%|'''หน้าที่ ๕๐๑ ถึง ๖๕๕''' (๖๕๕ หน้า)}}
|-
|{{fs|Larger|{{Bc|<poem>

<div id="501"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 501]]
รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย     ตั้งใจว่าจะรู้เห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เป็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ

<div id="502"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 502]]
รูปนั้น     สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมที่หลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา  ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด      ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น     บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็น
สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีใน
สมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ปฏิปทา  ๔  จบ
 
อารมณ์  ๒<div id="180/502"/>
 
[๑๘๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  มี

<div id="503"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 503]]
กำลังน้อย    มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม     สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน
มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ    บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อารมณ์  ๒  จบ

<div id="504"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 504]]
แจกฌานอย่างละ  ๘<div id="181/504"/>
 
[๑๘๑]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น     สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย   ฯลฯ  อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น     สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา มีกำลังมาก มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ   อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น
ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ  อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ

<div id="505"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 505]]
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน  เป็น
ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา มีกำลังเล็กน้อย มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ  อยู่ใน
สมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ  อยู่
ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีในสมัยนั้น ฯลฯ

<div id="506"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 506]]
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น
สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่
ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย     ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น    บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน   ฯ  บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน
เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย  ฯลฯ

<div id="507"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 507]]
เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา   มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ขิปปาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ขิปปาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์เล็กน้อย ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
แจกฌานอย่างละ  ๘   จบ
[๑๘๒]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย  มีสีงามหรือสีไม่งาม  ตั้งใจว่า
จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น     สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว
บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน   ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่เล็กน้อย มีสีงามหรือสีไม่งาม   ตั้งใจว่า
จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุ
จตุตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อภิภายตนะแม้นี้ก็แจกอย่างละ ๘

<div id="508"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 508]]
[๑๘๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
 
ปฏิปทา  ๔<div id="184/508"/>
 
[๑๘๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น     สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   เป็น

<div id="509"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 509]]
ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   เป็น
ทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็น
สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   เป็น

<div id="510"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 510]]
สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น     บรรลุทุติยฌาน   ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจุตตถฌาน  ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน   ฯลฯ   บรรลุปัญจมฌาน  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธา-
ภิญญา  ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธา-
ภิญญา   ฯลฯ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ปฏิปทา  ๔  จบ
 
อารมณ์  ๒<div id="185/510"/>
 
[๑๘๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  มีกำลัง

<div id="511"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 511]]
น้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มี
ในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน มีกำลัง
มาก   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อารมณ์  ๒  จบ

<div id="512"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 512]]
แจกฌานอย่างละ  ๘  อีกอย่างหนึ่ง<div id="186/512"/>
 
[๑๘๖]   ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย    อารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ อยู่ใน
ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูป
นั้น    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ อยู่
ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ   อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ

<div id="513"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 513]]
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้เห็นครอบงำรูป
รูปนั้น  สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน เป็น
ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯสฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น
สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น
สุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา    มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ  อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="514"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 514]]
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์   ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
นั้น สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน เป็น
สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา มีกำลังน้อย  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำนั้น
สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  เป็น  สุขา-
ปฏิปทา  ขิปปาภิญญา มีกำลังมาก  มีอารมณ์ไพบูลย์ ฯลฯ อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน  เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์     ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำ
รูปนั้น   บรรลุทุติฌาน  ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ  บรลุจตุตถฌาน ฯลฯ
บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน
เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ
เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์   ฯลฯ

<div id="515"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 515]]
เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา     มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา     ขิปปาภิญญา    มีกำลังน้อย   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
เป็นสุขาปฏิปทา     ขิปปาภิญญา    มีกำลังมาก   มีอารมณ์ไพบูลย์  ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
แจกฌานอย่างละ  ๘  อีกอย่าง  จบ
[๑๘๗]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา ในรูปภายใน เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์  มีสีงามหรือมีสีไม่งาม ตั้งใจว่า
จะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น      สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว
บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา    ในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอกที่ไพบูลย์    ทั้งมีสีงามและมีสีไม่งาม
ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น   บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ
บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน ฯลฯ  อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
อภิภายตนะแม้นี้   ก็แจกอย่างละ ๘

<div id="516"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 516]]
[๑๘๘]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา ในรูปภายใน เห็นรูปภายนอกที่เขียว มีวรรณเขียว เขียวแท้  มีรัศมีเขียว
ตั้งใจว่าจะรู้จะเห็นครอบงำรูปนั้น    สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย
แล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ   ฯลฯ  อวิกเขปะ   มีใน
สมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  ไม่มีบริกรรม
สัญญา  ในรูปภายใน   เห็นรูปภายนอกที่เหลือง   มีวรรณเหลือง   เหลืองแท้
มีรัศมีเหลือง ฯลฯ   เห็นรูปภายนอกที่แดง  มีวรรณแดง    แดงแท้   มีรัศมีแดง
ุฯลฯ  เห็นรูปภายนอกที่ขาว  มีวรรณขาว    ขาวแท้   มีรัศมีขาว  ตั้งใจว่าจะรู้
จะเห็นครอบงำรูปนั้น   สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุ-
ปฐมฌาน  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
อภิภายตนะแม้เหล่านี้   ก็แจกอย่างละ  ๑๖

<div id="517"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 517]]
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายอภิภายตนะ
 
พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงรูปาวจรกุศลในกสิณ  ๘  ด้วยอาการ
อย่างนี้แล้ว   บัดนี้   เพื่อทรงแสดงรูปาวจรกุศลกล่าวคืออภิภายตนะแม้อื่นอีกที
เป็นไปในกสิณ ๘ เหล่านี้  เพราะความที่อภิภายตนะเป็นภาวะที่ไม่เหมือนกันใน
ภาวนาในอารมณ์แม้ที่มีอยู่นั้น    เพราะฉะนั้น      จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า    กตเม
ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า   กตเม   ธมฺมา  เป็นต้น.
บทว่า  อชฺฌตฺต  อรูปสญฺี   (ไม่มีบริกรรมรูปสัญญาในภายใน)
ความว่า    เว้นบริกรรมสัญญาในอัชฌัตติกรูป     เพราะการไม่ได้อัชฌัตติกรูป
หรือว่า  เพราะไม่มีอัชฌัตติกรูป.  บทว่า พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ  ความว่า
ย่อมเห็นรูปในกสิณ ๘ ในภายนอกเหล่านั้น  ด้วยอำนาจบริกรรม   และอำนาจ
อัปปนา  เพราะความที่ทำบริกรรมในกสิณ  ๘  ภายนอก.   บทว่า  ปริตฺตานิ
(เล็กน้อย)  ได้แก่   มีอารมณ์ขยายไม่ได้.  บทว่า  ตานิ   อภิภุยฺย    (ครอบงำ
รูปเหล่านั้น)    ความว่า    บุคคลผู้ยิ่งด้วยญาณ    ผู้มีญาณนบริสุทธิ์คิดว่า   จะมี
ประโยชน์อะไรที่ตนพึงเข้าสมาบัติในอารมณ์อันเล็กน้อยนี้    เพราะฉะนั้น   รูป-
ธรรมนี้  จึงไม่ใช่ภาระของเรา ดังนี้  จึงครอบงำ  (เว้น )  รูปเหล่านั้นเสียแล้ว
เข้าสมาบัติ   คือ  ยังอัปปนาให้เกิดขึ้นในฌานนี้  พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิต
เปรียบเหมือนบุคคลผู้บริโภคอาหารได้ข้าวมาเพียงทัพพีเดียวก็คิดว่า   เราจะพึง
บริโภคอย่างไร ในภัตเพียงช้อนเดียวนี้     จึงรวมทำเป็นเพียงคำเดียวเท่านั้น
ฉะนั้น.  ก็บุรพภาคของฌานนั้น   ท่านกล่าวไว้ด้วยบทนี้ว่า ชานามิ  ปสฺสามิ

<div id="518"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 518]]
(เราย่อมรู้ย่อมเห็น)   แต่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาในนิกายที่มาทั้งหลายว่าท่าน
กล่าวถึงการผูกใจของฌานนั้น    ด้วยบทว่า ชานามิ ปสฺสามิ  นี้. ก็ความผูกใจ
นั้นย่อมมีแก่พระโยคาวจรผู้ออกจากสมาบัติแล้ว     มิใช่มีในภายในสมาบัติ.
บทว่า  อปฺปมาณานิ  ได้แก่ มีอารมณ์กว้างใหญ่.
ก็ในคำว่า อภิภุยฺย นี้    มีอธิบายว่า   บุคคลผู้ยิ่งด้วยญาณ   ผู้มีญาณ
บริสุทธิ์   คิดว่า  ประโยชน์อะไรที่เราจะเข้าอรูปฌานนี้  อรูปฌานนี้ไม่มีอารมณ์
กว้างใหญ่    การทำจิตให้แน่วแน่หาใช่เป็นภาระของเราไม่    เพราะฉะนั้น    จึง
ครอบงำ  (เว้น )  อารมณ์นั้นเสีย  แล้วเข้าสมาบัติ  คือยังอัปปนาสมาธิให้เกิดขึ้น
ในอรูปฌานนี้   พร้อมกับให้นิมิตเกิดขึ้น    เหมือนคนที่กินจุได้ภัตที่เขาคดให้
ส่วนหนึ่ง   ก็คิดว่า  ส่วนอื่น ๆ ยังมีอีก  เพราะฉะนั้น  ภัตส่วนนี้จักทำประโยชน์
อะไรให้แก่เรา  ดังนี้  จึงไม่เห็นภัตส่วนนั้นว่ามาก  ฉะนั้น.
ในคำว่า  ปริตฺต   ปริตฺตารมมณ   อปฺปมาณ   ปริตฺตารมมณ
(มีกำลังน้อย  มีอารมณ์เล็กน้อย  มีกำลังมาก  มีอารมณ์เล็กน้อย)   นี้     มิได้
ทรงถือเอาอรูปฌานมีอารมณ์หาประมาณมิได้    เพราะได้ตรัสมาแล้วว่า    เป็น
ปริตตะ คือมีกำลังน้อย ส่วนในนัยที่สองมิได้ทรงถือว่า อรูปฌานนั้นมีอารมณ์
ไม่มีประมาณ  เพราะได้ตรัสข้างหน้าว่า  อปฺปมาณานิ  และในอรรถกถาก็ได้
กล่าวไว้อย่างนั้น       แต่ในที่นี้มิได้ทรงถือเอาอารมณ์อย่างละ ๔    แต่ทรงถือเอา
อย่างละสองเท่านั้น.  ถามว่า  เพราะเหตุไร  ตอบว่า  เพราะเมื่อถือเอาอย่างละ ๔
เทศนาก็จะเป็น ๑๖ ครั้ง    และเทศนา ๑๖ ครั้งก็จะเป็นเทศนาโดยกว้าง     ดุจ
หว่านเมล็ดงาบนเสื่อลำแพน     ในที่นี้พระองค์มีอัธยาศัยเพื่อทรงทำเทศนาแก่
สัตว์เพียง ๘ ครั้ง   เพราะฉะนั้น    พึงทราบว่า  พระองค์ทรงถือเอาอย่างละ ๒
เท่านั้น.

<div id="519"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 519]]
บทว่า  สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ   (มีสีงามและไม่งาม)   ความว่า   มีสี
บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์  จริงอยู่  อารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์   ทรงประสงค์
เอาว่าสีงาม   และอารมณ์มีสีไม่บริสุทธิ์    ทรงประสงค์เอาสีไม่งามในที่นี้.  ส่วน
ในอรรถกถาที่มาในนิกายทั้งหลายกล่าวว่า      พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง
อภิภายตนะเหล่านั้น   ด้วยอำนาจที่เป็นปริตตารมณ์   และอัปปมาณารมณ์เท่านั้น
ว่าเป็นอารมณ์ที่มีสีงาม และอารมณ์ที่มีสีไม่งาม. อนึ่ง ในอภิภายตนะ  ๔ เหล่านี้
อภิภายตนะที่เป็นปริตตารมณ์สมควรแก่บุคคลผู้มีวิตักกจริต   อภิภายตนะที่เป็น
อัปปมาณารมณ์สมควรแก่บุคคลผู้มีโมหจริต      อภิภายตนะที่มีสีงามสมควรแก่
บุคคลผู้มีโทสจริต  อภิภายตนะที่มีสีไม่งามสมควรแก่บุคคลผู้มีราคจริต  เพราะ
อารมณ์เหล่านี้เป็นสัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น.  และความที่อารมณ์เหล่านั้นเป็น
สัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น     ข้าพเจ้ากล่าวไว้ในจริตนิทเทส    ในวิสุทธิมรรค
โดยพิสดารแล้ว.
ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร  ในพระอภิธรรมนี้ จึงตรัสว่า  ความที่บุคคล
มีความสำคัญในรูปภายในว่ามิใช่รูป  ในอภิภายตนะแม้ทั้ง ๔ ไม่ตรัสเหมือนที่
ตรัสในพระสูตรซึ่งมีคำเป็นต้นว่า   บุคคลคนหนึ่ง   มีความสำคัญในรูปภายใน
ว่าเป็นรูป  เห็นรูปภายนอกว่ามีอารมณ์เล็กน้อย  อย่างนี้เล่า  ?
ตอบว่า  เพราะไม่ครอบครองถึงรูปในภายใน จริงอยู่  ในพระสูตรนั้น
หรือในพระอภิธรรมนี้    ตรัสคำเป็นต้นว่า    เห็นรูปภายนอกมีอารมณ์เล็กน้อย
ดังนี้  รูปภายนอกนั่นแหละพระโยคาวจรครอบครองได้  เพราะฉะนั้น   จึงตรัส
ไว้ในพระสูตรบ้าง    ในพระอภิธรรมบ้างว่า    รูปภายนอกเหล่านั้นพึงกล่าวถึง
โดยจำกัด   ดังนี้.

<div id="520"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 520]]
ก็ในคำว่า    อชฺฌตฺตอรูปสฺี     นี้เป็นเพียงความงามของเทศนา
ของพระศาสดาเท่านั้น.   นี้เป็นการพรรณนาตามลำดับบทในอภิภายตนะทั้ง  ๔
ก่อน. ส่วนความแตกต่างแห่งปฏิปทาในสุทธิกนัยในที่นี้ พึงทราบในอภิภายตนะ
แต่ละอย่างโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนั่นแหละว่า ก็ปฐวีกสิณในพระสูตรนั้น
อภิภายตนะมีอารมณ์  ๔ อย่าง    ในพระอภิธรรมนี้  มีอารมณ์ ๒ อย่าง  และใน
ปฐวีกสิณนั้นแสดงอภิภายตนะไว้ ๑๖ ครั้ง    อภิภายตนะในอภิธรรมนี้แสดงไว้
๘  ครั้ง    ข้อความที่เหลือเป็นเช่นเดียวกันนั่นแหละ    บรรดาอภิภายตนะ  ๔
เหล่านี้  อภิภายตนะแต่ละอย่างมีนวกะ ๑๕ คือ  สุทธิกนวกะ ๑ ปฏิปทานวกะ  ๔
อารัมมณนวกะ ๒  นวกะที่มีอารมณ์เจือกัปปฏิปทามี  ๘  หมวด   พึงทราบว่า
ในอภิภายตนะแม้ทั้ง ๔  รวมเป็นนวกะ  ๖๐  หมวดพอดี.
บทว่า  นีลานิ  (เขียว)  ในอภิภายตนะที่   ๕  เป็นต้น    ตรัสไว้โดย
รวมอภิภายตนะทั้งหมด.    บทว่า  นีลวณฺณานิ  (สีเขียว)  นี้ตรัสไว้ด้วยการ
เปรียบเทียบว่า   ว่าโดยสีเป็นสีเขียวแท้.   มีอธิบายว่า   เขียวไม่ปรากฏมีช่องว่าง
เขียวไม่เจือปน  เป็นสีเขียวล้วนทีเดียว.  ก็บทว่า นีลนิภาสานิ  (รัศมีเขียว) นี้
ตรัสด้วยอำนาจการส่องแสง    อธิบายว่า    การส่องแสงสีเขียวเป็นการประกอบ
ด้วยรัศมีเขียว ด้วยคำว่ารัศมีเขียวนี้  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงถึงความที่รูป
เหล่านั้นเป็นรูปบริสุทธิ์ดีแล้ว     เพราะฉะนั้น     จึงตรัสอภิภายตนะ  ๔   เหล่านี้
ด้วยอำนาจสีที่บริสุทธิ์ดีแล้วนั่นแหละ  แม้ในคำเป็นต้นว่า  ปีตานิ   (เหลือง)
ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้   ก็การทำกสิณก็ดี  การบริกรรมก็ดี   อัปปนาก็ดี
ในนีลกสิณนี้   ซึ่งมีคำเป็นต้นว่า   พระโยคาวจรผู้ศึกษานีลกสิณ   ย่อมถือเอา
นิมิตเขียวในดอกไม้   หรือในวัตถุ   หรือในวรรณธาตุ   ทั้งหมดข้าพเจ้ากล่าว
ไว้โดยพิสดาร  ในวิสุทธิมรรคนั่นแล.  ในอภิภายตนะแต่ละอย่างในนีลกสิณนี้
พึงทราบนวกะ ๒๕ นั่นแหละ  เหมือนในปฐวีกสิณแล.
อภิภายตนกถาจบ

<div id="521"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 521]]
วิโมกข์  ๓<div id="189/521"/>
 
[๑๘๙]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เป็นผู้ได้ฌาน
มีรูปภายในเป็นอารมณ์   เห็นรูปทั้งหลาย   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน    เห็นรูปภายนอก    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ ผูกใจอยู่ในวรรณ-
กสิณว่างาม   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน
ฯลฯ  อยู่ ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
แม้วิโมกข์ ๓ นี้  ก็แจกอย่างละ ๑๖

<div id="522"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 522]]
พรหมวิหารฌาน  ๔<div id="190/522"/>
 
[๑๙๐]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน
ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด     ผัสสะ ฯลฯ    อวิกเขปะ    มีใน
สมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน   ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เพราะคลายปีติ
ได้อีกด้วย  ฯลฯ    บรรลุตติยฌานนั้น    ที่สหรคตด้วยเมตตา    อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยเมตตา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="523"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 523
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุทุติยฌาน
ที่สหรคตด้วยเมตตา    ไม่มีวิตก    มีแต่วิจาร    กับปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุตติยฌาน
ที่สหรคตด้วยเมตตา  ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ    อวิกเขปะ     มีใน
สมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     เพราะคลายปีติ
ได้อีกด้วย ฯลฯ    บรรลุจตุตถฌานนั้น    ที่สหรคตด้วยเมตตา    อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยกรุณา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?

<div id="524"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 524]]
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     บรรลุทุติยฌาน
ฯลฯ   บรรลุตติยฌาน ฯลฯ บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานนั้น   ที่
สหรคตด้วยกรุณา  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ     สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ที่สหรคตด้วยมุทิตา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน
ฯลฯ  บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานนั้น    ที่
สหรคตด้วยมุทิตา  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ   บรรลุจตุตถฌาน
ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ฯลฯ    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ     มีใน
สมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
พรหมวิหารฌาน ๔   แจกอย่างละ ๑๖

<div id="525"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 525]]
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายวิโมกข์  ๓
 
ธรรมดาว่า  รูปาวจรกุศลนี้    ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจอภิภายตนะเพราะ
ครอบงำอายตนะ คือ  อารมณ์อย่างเดียวเท่านั้นก็หามิได้ โดยที่แท้ รูปตายนะนี้
ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิโมกข์ด้วย   เพราะฉะนั้น    บัดนี้   เพื่อจะทรงแสดง
นัยแม้นั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มคำว่า  กตเม  ธมฺมา   กุสลา ดังนี้ อีก.
ถามว่า    ก็ธรรมคือวิโมกข์นี้     บัณฑิตพึงทราบได้อย่างไร   ตอบว่า
พึงทราบได้  ด้วยอรรถว่าหลุดพ้น.    อะไรเล่า  ชื่อว่า  อรรถว่าหลุดพ้นนี้.
ก็อรรถว่าหลุดพ้นนี้    เป็นการหลุดพ้นอย่างดีจากปัจจนีกธรรมทั้งหลาย   และ
เป็นการหลุดพ้นอย่างดีด้วยอำนาจแห่งความยินดียิ่งในอารมณ์    มีอธิบายว่า
ธรรมคือวิโมกข์นี้ย่อมเป็นไปในอารมณ์   โดยความไม่เกี่ยวข้องกับปัจจนีกธรรม
และความยินดียิ่งในอารมณ์   เพราะความไม่ยึดถือ   เหมือนทารกปล่อยอวัยวะ
น้อยใหญ่  นอนบนตักของบิดา  ฉะนั้น.
ก็เพื่อทรงแสดงรูปาวจรกุศลที่ถึงความเป็นวิโมกข์ด้วยลักษณะอย่างนี้
จึงทรงเริ่มนัยนี้.  บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า รูปี (มีรูป) มีวิเคราะห์ว่า ที่ชื่อว่า
รูปี  เพราะอรรถว่า  รูปของบุคคลนั้นมีอยู่  คือ รูปฌานที่ให้เกิดขึ้นในโกฏฐาส
มีผมเป็นต้นในภายใน.  จริงอยู่  พระโยคาวจรเมื่อทำบริกรรมนีลกสิณในภายใน
ย่อมกระทำที่ผม  หรือที่น้ำดี  หรือที่ดวงตา   เมื่อจะกระทำปีตกสิณ   ย่อมทำ
มันข้น    หรือที่ผิวหนัง    หรือที่ฝ่ามือฝ่าเท้า    หรือที่ตาสีเหลือง    เมื่อจะทำ
บริกรรมโลหิตกสิณ  ก็ย่อมทำที่เนื้อ หรือที่เลือด หรือที่ลิ้น หรือที่ฝ่ามือฝ่าเท้า
หรือที่สีแดงแห่งลูกตา    เมื่อจะทำบริกรรมโอทาตกสิณ     ก็ย่อมทำที่กระดูก

<div id="526"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 526]]
หรือที่ฟัน  หรือที่เล็บ  หรือที่สีของลูกตา.  คำว่า รูปี นี้  พระผู้มีพระภาคเจ้า
ตรัสหมายเอาบุคคลคนหนึ่ง  ในบรรดาบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌานที่เกิดขึ้น
เพราะทำบริกรรมด้วยอาการอย่างนี้.
บทว่า  พหิทฺธานิ  รูปานิ  ปสฺสติ   (เห็นรูปทั้งหลายในภายนอก)
ได้แก่ ย่อมเห็นรูปมีนีลกสิณเป็นต้นแม้ในภายนอก  ด้วยฌานจักษุ   (ด้วยจักษุ
คือฌาน)    ด้วยคำว่า  ย่อมเห็นในรูปในภายนอก  นี้  ทรงแสดงการได้ฌาน
ในกสิณวัตถุทั้งในภายในทั้งในภายนอก.
บทว่า  อชฺฌตฺต อรูปสญฺี    (ไม่มีบริกรรมสัญญาในรูปภายใน)
ความว่า  ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน  อธิบายว่า  บุคคลนั้นไม่มีรูปาวจรฌาน
ที่ให้เกิดขึ้นในโกฏฐาสทั้งหลายมีผมเป็นต้นของตน   ด้วยคำว่า  ไม่มีบริกรรม
สัญญาในรูปภายใน นี้   ทรงแสดงถึงความที่พระโยคาวจรได้ฌานในอารมณ์
ภายนอก    เพราะทำบริกรรมในวัตถุภายนอก.    ด้วยบทว่า  สุภ   (งาม) นี้
ทรงแสดงฌานทั้งหลายในวรรณกสิณมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว.    บรรดา
ฌานที่เป็นไปในวรรณกสิณเหล่านั้น   ความผูกใจว่า  งาม  ไม่มีในอัปปนาใน
ภายใน    แม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้น     พระโยคาวจรใดทำสุภกสิณที่บริสุทธิ์ดีแล้ว
ให้เป็นอารมณ์อยู่   พระโยคาวจรนั้นผูกใจอยู่ในวรรณกสิณว่า  งาม  สงัดจาก
กาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้วเข้าถึงปฐมฌานอยู่    ทุติยฌานเป็นต้น
ก็เหมือนกัน  เพราะฉะนั้น  พระองค์จึงทรงทำเทศนาไว้อย่างนี้   แต่ในปฏิสัม-
ภิทามรรค   ท่านกล่าวว่า   สภาวธรรม   ที่ชื่อว่า    วิโมกข์    เพราะอรรถว่า
เป็นผู้น้อมไปในคำว่า  งาม  ดังนี้   เป็นอย่างไร  ?  ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้
มีจิตสหรคต   (ประกอบ)  ด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง  ฯลฯ  อยู่  สัตว์ทั้งหลาย
ย่อมเป็นผู้ไม่ปฏิกูล  เพราะเจริญเมตตา  ภิกษุมีจิตสหรคตด้วยกรุณา. . .มุทิตา

<div id="527"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 527]]
. . .อุเบกขา   แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง  ฯลฯ  อยู่   สัตว์ทั้งหลาย   ย่อมเป็นผู้ไม่ปฏิกูล
เพราะเจริญอุเบกขา   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า    ชื่อว่า   วิโมกข์     เพราะ
อรรถว่า   เป็นผู้น้อมไปในอารมณ์ว่า  งาม  ดังนี้   ด้วยประการฉะนี้    แต่ใน
พระอภิธรรมนี้    พระองค์ทรงปฏิเสธนัยนั้น      เพราะความที่พรหมวิหารมาแล้ว
ในพระบาลีข้างหน้านั่นแหละ ทรงตรัสอนุญาตสุภวิโมกข์ไว้ด้วยอำนาจนีลกสิณ
ที่ดี   ปีตกสิณที่ดี   โลหิตกสิณที่ดี   โอทาตกสิณที่ดี   นีลกสิณที่บริสุทธิ์   ปีตกสิณ
ที่บริสุทธิ์   โลหิตกสิณที่บริสุทธิ์   โอทาตกสิณที่บริสุทธิ์เท่านั้น   ด้วยประการฉะนี้
คำว่า กสิณ หรือคำว่า อภิภายตนะ หรือคำว่า วิโมกข์    ก็คือรูปาวจรฌาน
นั่นเอง.  จริงอยู่   รูปาวจรฌานนั้น   ตรัสว่า   ชื่อว่า    กสิณ   เพราะอรรถว่า
ทั่วไปแก่อารมณ์    ชื่อว่า   อภิภายตนะ    เพราะอรรถว่า   ครอบงำอารมณ์
ชื่อว่า  วิโมกข์     เพราะอรรถว่า   น้อมใจไปในอารมณ์    และเพราะอรรถว่า
หลุดพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึกทั้งหลาย  บรรดาเทศนากสิณ    อภิภายตนะและ
วิโมกข์เหล่านั้น    เทศนากสิณ    พึงทราบว่า    ตรัสไว้ด้วยอำนาจพระอภิธรรม
ส่วนเทศนา ๒ อย่างนอกจากนี้     ตรัสไว้ด้วยอำนาจการเทศนาในพระสูตร.  นี้
เป็นการพรรณนาบทตามลำดับในวิโมกข์นี้   แต่ว่า  วิโมกข์แต่ละข้อ   พึงทราบ
นวกนัย ๗๕ หมวด  โดยทำเป็นข้อละ ๒๕ ดุจปฐวีกสิณแล.
วิโมกข์ขกถาจบ
 
อธิบายพรหมวิหารฌาน
 
บัดนี้    เพื่อแสดงรูปาวจรกุศลเป็นไปด้วยอำนาจพรหมวิหารมีเมตตา-
ฌานเป็นต้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า   กตเม ธมฺมา กุสลา
ดังนี้ อีก. พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า กตเม  ธมฺมา กุสลา  เป็นต้นนั้นต่อไป.

<div id="528"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 528]]
คำว่า  เมตฺตาสหคต    (สหรคตด้วยเมตตา)  ได้แก่ ประกอบด้วย
เมตตา แม้ในคำว่า  สหรคตด้วยกรุณาเป็นต้นข้างหน้าก็นัยนี้เหมือหกัน. ก็พระ-
โยคาวจรนั้นปฏิบัติแล้วโดยวิธีใด จึงเข้าถึงฌานอันสหรคตด้วยเมตตาเป็นต้นอยู่
วิธีการเจริญเมตตาเป็นต้นนั้น     ข้าพเจ้าให้พิสดารไว้ในวิสุทธิมรรคแล้ว  ส่วน
เนื้อความพระบาลีที่เหลือ    พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสินนั่นแหละ.
ก็แต่ว่าในปฐวีกสิณได้ธรรมหมวด ๙ รวม ๒๕ หมวดเท่านั้น  ในพรหมวิหารนี้
ได้ธรรมหมวด ๗ รวม ๒๕ หมวด ด้วยสามารถแห่งพระบาลี   มีคำว่าติกฌาน
(ฌานหมวด ๓)  และจตุกฌาน  (ฌานหมวด ๔) เป็นต้น   ในพรหมวิหาร  ๓
ข้างต้น   แต่ละหมวดได้  ๒๕  หมวด   ด้วยอำนาจแห่งฌานที่  ๔  ในอุเบกขา
แต่ในฌานที่สหรคตด้วยกรุณาและมุทิตา   ย่อมมีเยวาปนกธรรมแม้เหล่านี้ คือ
กรุณาและมุทิตา  กับธรรม ๔ มีฉันทะเป็นต้น.
อนึ่ง  ความเป็นทุกขาปฏิปทาเป็นต้นในพรหมวิหารนี้    พึงทราบการ
ข่มพยาบาทด้วยเมตตาก่อน  พึงทราบการข่มวิหิงสาด้วยกรุณา พึงทราบการข่ม
อรติด้วยมุทิตา  พึงทราบการข่มราคปฏิฆะด้วยอุเบกขา  มีอยู่ด้วยประการฉะนี้.
ส่วนเนื้อความที่แปลกกันมีว่า      ความเป็นปริตตารมณ์ย่อมไม่มีด้วยอำนาจ
แห่งสัตว์จำนวนมากเป็นอารมณ์  ส่วนความเป็นอัปปมาณารมณ์ย่อมมีด้วยอำนาจ
มีสัตว์มากเป็นอารมณ์  ดังนี้   คือที่เหลือเป็นเช่นเดียวกันทั้งหมด.
บัณฑิตครั้นทราบพรหมวิหารเหล่านี้
อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพรหมอันสูงสุด
ตรัสแล้วด้วยอาการอย่างนี้ก่อนแล้วพึงทราบ
แม้ปกิณณกกถา  ในพรหมวิหารฌานเหล่านี้
ให้ยิ่งขึ้นไป.

<div id="529"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 529]]
จริงอยู่    บรรดาพรหมวิหาร คือ  เมตตากรุณามุทิตาอุเบกขาเหล่านั้น
ว่าโดยอรรถ   ธรรมที่ชื่อว่า  เมตตา  เพราะอรรถว่า  ย่อมรักใคร่  คือว่าย่อม
เสน่หา.  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า   เมตตา   เพราะอรรถว่า   ธรรมนี้มีในมิตร
หรือว่า  ย่อมเป็นไปเพื่อมิตร.     ธรรมที่ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า  ย่อม
กระทำหทัยของสาธุชนทั้งหลายให้หวั่นไหว  ในเพราะคนอื่นมีทุกข์.  อีกอย่าง
หนึ่ง   ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า  ย่อมบำบัด  หรือย่อมเบียดเบียน  คือ
ย่อมยังทุกข์ของผู้อื่นให้พินาศ.  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  กรุณา  เพราะอรรถว่า
ย่อมทำให้กระจายไปให้ออกไปด้วยการแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์.    ธรรมที่ชื่อว่า
มุทิตา  เพราะอรรถว่า    เป็นเครื่องบันเทิงของผู้พรั่งพร้อมด้วยมุทิตานั้นหรือ
ย่อมยินดีเอง.  หรือว่า  เป็นเพียงความยินดีเท่านั้น. ธรรมที่ชื่อว่า    อุเบกขา
เพราะอรรถว่า  ย่อมแลดูด้วยการละความพยาบาทมีอาทิว่า  ขอสัตว์ทั้งหลาย
จงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด  ดังนี้   และด้วยความเข้าถึงความเป็นกลาง.
อนึ่ง   ในพรหมวิหารเหล่านี้    ว่าโดยลักษณะเป็นต้น    พึงทราบว่า
เมตตามีความเป็นไปแห่งอาการที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลเป็นลักษณะ   มีการน้อม
เข้าไปซึ่งประโยชน์เป็นกิจ    มีการกำจัดความอาฆาตเป็นปัจจุปัฏฐาน   มีการดู
แต่สิ่งที่น่าพอใจของสัตว์เป็นปทัฏฐาน    เมตตานี้มีการสงบพยาบาทเป็นสมบัติ
มีการเกิดขึ้นแห่งเสน่หาเป็นวิบัติ.
กรุณา  มีการเป็นไปแห่งอาการช่วยบำบัดทุกข์เป็นลักษณะมีการกำจัด
ทุกข์ผู้อื่นเป็นรส    มีความไม่เบียดเบียนเป็นปัจจุปัฏฐาน    มีการเห็นสัตว์ผู้ถูก
ทุกข์ครอบงำแล้ว  เป็นผู้ไม่มีพึ่งเป็นปทัฏฐาน กรุณานี้   มีความสงบจากความ
เบียดเบียนเป็นสมบัติ   มีความเกิดขึ้นแห่งความโศกเป็นวิบัติ.

<div id="530"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 530]]
มุทิตา มีการบันเทิงใจเป็นลักษณะ   มีความไม่ริษยาในความดีเป็นรส
มีความกำจัดอรติเป็นปัจจุปัฏฐาน มีการเห็นสมบัติของสัตว์ทั้งหลายเป็นปทัฏฐาน
มุทิตานี้มีการสงบอรติเป็นสมบัติ   มีการเกิดขึ้นแห่งความร่าเริงเป็นวิบัติ.
อุเบกขา  มีการเป็นไปโดยอาการเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลายเป็นลักษณะ
มีความเห็นสัตว์ทั้งหลายโดยความเสมอกันเป็นรส   มีการเข้าไปสงบความโกรธ
และความรักเป็นปัจจุปัฏฐาน    มีความเห็นสัตว์มีกรรมเป็นของตน   อย่างนี้ว่า
สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของ ๆ  ตน  สัตว์เหล่านั้นจักมีความสุข    หรือจักพ้น
จากทุกข์  หรือจักไม่เสื่อมจากสมบัติตามความพอใจของใครดังนี้ เป็นปทัฏฐาน
อุเบกขานั้น มีความสงบความโกรธและความรักเป็นสมบัติ     มีความเกิดขึ้นแห่ง
อัญญาณูเบกขาซึ่งอาศัยเรือนเป็นวิบัติ.
ก็ความสุขในวิปัสสนา     และภวสมบัติเป็นสาธารณประโยชน์ของ
พรหมวิหารเหล่านั้นแม้ทั้ง   ๔  แต่ความกำจัดพยาบาทเป็นต้นเป็นประโยชน์
เฉพาะองค์.  จริงอยู่   ในอภิธรรมนี้   เมตตามีการกำจัดพยาบาทเป็นประโยชน์
พรหมวิหาร ๓ แม้นอกนี้มีการกำจัดความเบียดเบียน  ความไม่ยินดี  และราคะ
เป็นประโยชน์.  ข้อนี้  สมดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า    ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย
เพราะธรรมชาติ คือ เมตตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความ
พยาบาท...ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะธรรมชาติ คือ  กรุณาเจโต-
วิมุตตินี้  เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความเบียดเบียน...  ดูก่อนอาวุโส
ทั้งหลายเพราะธรรมชาติ คือ มุทิตาเจโตวิมุตตินี้ เป็นเครื่องสลัดออก
ซึ่งอรติ...ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะธรรมชาติ คืออุเบกขาเจโต-
วิมุตตินี้  เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งราคะ  ดังนี้.

<div id="531"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 531]]
ก็ในพรหมวิหารเหล่านั้น   มีธรรมที่เป็นข้าศึกอย่างละ  ๒  โดยอำนาจ
แห่งความเป็นข้าศึกใกล้และไกล    จริงอยู่     เมตตาพรหมวิหารมีราคะเป็นเหตุ
ใกล้    เพราะเห็นว่าเป็นคุณเท่ากัน      เหมือนศัตรูของบุรุษผู้เที่ยวไปใกล้กัน.
ราคะนั้นย่อมได้โอกาสได้    เพราะฉะนั้น    พึงรักษาเมตตาให้ดีจากราคะนั้น
พยาบาทเป็นข้าศึกไกล   เพราะความเป็นสภาคะและวิสภาคะ    เหมือนศัตรูของ
บุรุษซึ่งอาศัยอยู่ในที่รกชัฏมีภูเขาเป็นต้น    เพราะฉะนั้น  พระโยคาวจร  พึงแผ่
เมตตาออกไปโดยปราศจากความกลัวต่อพยาบาทนั้น ข้อที่ว่า บุคคลจักแผ่เมตตา
และจักโกรธพร้อมกัน  นั่นมิใช่เหตุที่มีได้.
โทมนัสอาศัยเรือนที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า     บุคคลเมื่อเล็งเห็น
ความไม่ได้เฉพาะซึ่งรูปที่รู้ได้ด้วยจักษุ    อันน่าปรารถนา   น่าใคร่
น่าชอบใจ เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ ประกอบด้วยโลกามิส  โดยเป็นของ
อันตนไม่ได้เฉพาะ   หรือหวนระลึกถึงรูปที่เคยได้เฉพาะในกาลก่อน
อันล่วงไปแล้ว  อันดับไปแล้ว  แปรปรวนไปแล้ว  ย่อมเกิดโทมนัส
โทมนัสเช่นนี้ เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเรือน  ดังนี้   เป็นข้าศึกไกลของ
กรุณาพรหมวิหาร  เพราะเห็นความวิบัติเหมือนกัน    ความเบียดเบียนเป็นข้าศึก
ไกล  เพราะเป็นวิสภาคะต่อสภาคะ ข้อที่ว่า ชื่อว่า บุคคลจักทำกรุณา   และ
จักเบียดเบียนสัตว์ด้วยการประหารด้วยฝ่ามือเป็นต้นพร้อมกัน  ดังนี้   นั่นมิใช่
เหตุที่เป็นไปได้.
โสมนัสอาศัยเรือนที่ตรัสไว้โดยนัยว่า   บุคคลเมื่อเล็งเห็นความได้
เฉพาะซึ่งรูปที่รู้ได้ด้วยจักษุ   อันน่าปรารถนา   น่าใคร่   น่าชอบใจ
เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ  อันประกอบด้วยโลกามิส  โดยเป็นของอันตน

<div id="532"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 532]]
ได้เฉพาะ  หรือหวนระลึกถึงรูปที่เคยได้เฉพาะแล้วในกาลก่อน  อัน
ล่วงไปแล้ว     อันดับไปแล้ว    แปรปรวนไปแล้ว    ย่อมเกิดโสมนัส
โสมนัสเช่นนี้   เรียกว่า   โสมนัสอาศัยเรือน  ดังนี้  เป็นข้าศึกใกล้ของ
มุทิตาพรหมวิหาร เพราะเห็นว่าเป็นสมบัติเสมอกัน  อรติเป็นข้าศึกไกล เพราะ
เป็นวิสภาคะต่อสภาคะ เพราะฉะนั้น    พึงเจริญมุทิตาไปโดยปราศจากความกลัว
ต่อข้าศึกนั้น   ข้อที่ว่า บุคคลจักเป็นผู้ชื่นชมยินดี   และจักเบื่อหน่ายในเสนาสนะ
อันสงัดและในกุศลธรรมอันยิ่งพร้อมกัน   ดังนี้   มิใช่ฐานะที่เป็นได้.
อัญญาณุเบกขา ที่อาศัยเรือน ที่ตรัสโดยนัยเป็นต้น ว่า เพราะเห็นรูป
ด้วยจักษุ    อุเบกขาจึงเกิดขึ้นแก่ปุถุชนคนโง่เขลา   ยังไม่ชนะกิเลส
ยังไม่ชนะวิบาก  ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ  เป็นคนหนาแน่น อุเบกขา
เช่นนี้นั้น  ไม่ละเลยรูปไปได้   เพราะฉะนั้น      จึงเรียกว่า  อุเบกขา
อาศัยเรือน  ดังนี้  เป็นข้าศึกไกลของอุเบกขาพรหมวิหาร    เพราะเป็นธรรม
เสมอกันด้วยอำนาจแห่งการไม่ใคร่ครวญถึงโทษและคุณ    ราคะและปฏิฆะเป็น
ข้าศึกไกล  เพราะเป็นวิสภาคะต่อสภาคะ  เพราะฉะนั้น    พึงแผ่อุเบกขาไปโดย
ปราศจากความกลัวแต่ข้าศึกนั้น    ขึ้นชื่อว่า   บุคคลจักแผ่อุเบกขาไป  จักยินดี
จักโกรธพร้อม ๆ กันนั้น    มิใช่เหตุที่มีได้.
อนึ่ง ความพอใจใคร่เพื่อจะทำ (กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท) เป็นเบื้องต้น
การข่มนิวรณ์เป็นต้น    เป็นท่ามกลาง    อัปปนาเป็นปริโยสานของพรหมวิหาร
เหล่านั้นแม้ทั้งหมด  สัตว์ตนหนึ่ง  หรือมาก   เป็นอารมณ์ของพรหมวิหารนั้น
โดยบัญญัติธรรม    อารมณ์บัญญัติธรรมนั้น      เมื่อถึงอุปจาระหรืออัปปนาแล้ว
จึงขยายอารมณ์ได้.

<div id="533"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 533]]
ในอธิการว่าด้วยพรหมวิหารนั้น  มีลำดับแห่งการขยายอารมณ์  ดังต่อ
ไปนี้.  พระโยคาวจรพึงกำหนดอาวาสหนึ่งก่อนทีเดียวแล้ว    พึงเจริญเมตตาไป
ในสัตว์ทั้งหลายในอาวาสนี้นั้น   โดยนัยว่า  สตฺตา  อเวรา  โหนฺตุ    ขอให้
สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด   ดังนี้เป็นต้น    เหมือนชาวนาผู้ฉลาดกำหนด
สถานที่ตนพึงไถแล้วจึงไถ   ฉะนั้น     พระโยคาวจรพึงทำจิตให้อ่อนและควรแก่
การงานในอาวาสนั้น    แล้วพึงกำหนดอาวาส  ๒  แห่ง  จากนั้นก็กำหนดอาวาส
๓ แห่ง   ๔  แห่ง   ๕  แห่ง   ๖ แห่ง   ๗  แห่ง   ๘  แห่ง   ๙  แห่ง      ตรอกหนึ่ง
กึ่งหมู่บ้าน  หนึ่งหมู่บ้าน  ชนบทหนึ่ง  รัฐหนึ่ง  ทิศหนึ่ง  จนกระทั่งจักรวาล
หนึ่ง    หรือยิ่งกว่านั้น     แล้วเจริญเมตตาไปในสัตว์นั้น  ๆ  กรุณาพรหมวิหาร
เป็นต้นก็เหมือนกัน    นี้เป็นลำดับแห่งการขยายอารมณ์ในพรหมวิหาร ๔ ดังนี้.
ในพรหมวิหาร ๔ เหล่านี้     อุเบกขาพรหมวิหารเป็นผลไหลออกของ
พรหมวิหาร ๓  ข้างต้น     เหมือนรูปสมาบัติเป็นผลไหลออกของกสิณทั้งหลาย
เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นผลไหลออกของอรูปสมาธิ  ผลสมาบัติเป็นผล
ไหลออกของวิปัสสนา     นิโรธสมาบัติเป็นผลไหลออกของสมถะและวิปัสสนา
ฉะนั้น     เหมือนอย่างว่า  บุคคลสร้างบ้านยังไม่ได้ยกเสาทั้งหลายขึ้นตั้ง  ยังมิได้
ยกขื่อและอกไก่  ก็ไม่สามารถจะยกยอดเรือนและกลอนหลังคาตั้งไว้ในอากาศได้
ฉันใด   พระโยคาวจรเว้นตติยฌานที่เกิดขึ้นในเบื้องต้น    ก็ไม่อาจเพื่อจะเจริญ
จตุตถฌานได้ฉันนั้น    ก็แต่ว่า   อุเบกขาพรหมวิหารนี้    ย่อมไม่เกิดขึ้นแม้แก่
บุคคลผู้ยังตติยฌานให้เกิดขึ้นแล้วในกสิณทั้งหลาย      เพราะเป็นอารมณ์มีส่วน
ไม่เสมอกัน.
ก็ในพรหมวิหารเหล่านั้น     หากจะมีคำถามว่า  เพราะเหตุไร   เมตตา
กรุณามุทิตาอุเบกขา จึงตรัสเรียกว่า พรหมวิหาร ?  เพราะเหตุไร  พรหมวิหาร

<div id="534"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 534]]
จึงมี ๔  และลำดับของพรหมวิหารเหล่านั้นเป็นอย่างไร ?   เพราะเหตุไร   ใน
วิภังค์   จึงตรัสเรียกว่า  เป็นอัปปมัญญาเล่า ?
ตอบว่า ความเป็นพรหมวิหารในธรรมมีเมตตาเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบ
ด้วยอรรถว่าประเสริฐ  และความเป็นธรรมไม่มีโทษก่อน.
จริงอยู่  ธรรมเหล่านี้  ชื่อว่า  เป็นธรรมเครื่องอยู่อันประเสริฐ  เพราะ
เป็นความปฏิบัติโดยชอบในสัตว์ทั้งหลาย    ก็พรหมทั้งหลายมีจิตปราศจากโทษ
อยู่ฉันใด  พระโยคีทั้งหลายผู้ประกอบด้วยพรหมวิหารเหล่านั้น   ย่อมเป็นผู้เสมอ
กับพรหมอยู่ฉันนั้นเหมือนกัน      เพราะฉะนั้น     จึงตรัสเรียกธรรมเหล่านั้นว่า
พรหมวิหาร  เพราะอรรถว่าประเสริฐและความเป็นธรรมปราศจากโทษ.
ส่วนปัญหามีคำว่า   เพราะเหตุไร  จึงเป็น  ๔  เป็นต้น    มีคำวิสัชนา
ดังนี้ว่า
พรหมวิหาร    ชื่อว่ามี  ๔ เพราะเป็น
ทางหมดจดเป็นต้น  อนึ่ง  ลำดับแห่งพรหม-
วิหารเหล่านั้นย่อมมี             เพราะอาการมี
ประโยชน์เกื้อกูลเป็นต้น       และพรหมวิหาร
เหล่านั้น  ย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ
เพราะฉะนั้น    จึงเรียกว่า อัปปมัญญา  ดังนี้.
จริงอยู่  บรรดาพรหมวิหารเหล่านั้น   เมตตาเป็นทางหมดจดของบุคคล
ผู้มากด้วยพยาบาท   กรุณาเป็นทางหมดจดของบุคคลผู้มากด้วยวิหิงสา   มุทิตา
เป็นทางหมดจดของบุคคลผู้มากด้วยอรติ     อุเบกขาเป็นทางหมดจดของบุคคล
ผู้มากด้วยราคะ.

<div id="535"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 535]]
อนึ่ง    มนสิการในสัตว์ทั้งหลายของพรหมวิหารก็มี ๔ อย่างนั่นแหละ
ด้วยอำนาจการน้อมเข้าไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูล  ๑     การนำออกซึ่งสิ่งที่ไม่เป็น
ประโยชน์ ๑  การพลอยยินดีด้วยสมบัติผู้อื่น ๑  และการไม่ผูกใจ ๑.
เหมือนอย่างว่า มารดามีลูก ๔ คน  บรรดาลูก ๔ คนเป็นเด็กคนหนึ่ง
เป็นคนป่วยคนหนึ่ง เป็นหนุ่มสาวคนหนึ่ง และกำลังประกอบกิจทั้งปวงคนหนึ่ง
มารดาย่อมปรารถนาให้ลูกคนเล็กเจริญเติบโต     มีความปรารถนากำจัดความ
ป่วยไข้ของลูกที่ป่วย     มีความปรารถนาให้ลูกผู้เป็นหนุ่มสาวดำรงอยู่ในสมบัติ
แห่งความเป็นหนุ่มสาวตลอดกาลนาน     และไม่ได้ขวนขวายกิจการงานในการ
งานอะไร    ของลูกคนที่ประกอบการแล้ว   ฉันใด  แม้พระโยคาวจรผู้มี อัปป-
มัญญาเป็นเครื่องอยู่ก็ฉันนั้น       พึงเจริญไปด้วยอำนาจแห่งอัปปมัญญามีเมตตา
เป็นต้นในสัตว์ทั้งปวง  เพราะฉะนั้น  อัปปมัญญาจึงมี ๔ อย่าง   เพราะอำนาจ
แห่งทางหมดจดเป็นต้นนี้.
ก็พระโยคาวจรผู้ใคร่จะเจริญอัปปมัญญาเหล่านั้นแม้ทั้ง  ๔  พึงปฏิบัติ
ในสัตว์ทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งความเป็นไปด้วยอาการอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล
ก่อน  ด้วยว่า เมตตามีการเป็นไปแห่งอาการเกื้อกูลแก่สัตว์เป็นลักษณะ แต่นั้น
ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย  ด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งอาการที่เห็น   หรือได้
ฟัง    หรือกำหนดสัตว์ทั้งหลายผู้อันความทุกข์ครอบงำที่ตนปรารถนาจะเกื้อกูล
ด้วยประการฉะนี้แล้วช่วยนำทุกข์ออกไป  ด้วยว่ากรุณา   มีการเป็นไปแห่งอาการ
นำทุกข์ออกไปเป็นลักษณะ  ลำดับนั้น  ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย  ด้วยอำนาจ
ความยินดีในสมบัติ    เพราะเห็นสมบัติ    (คือการถึงพร้อม)   แห่งสัตว์ที่ตน

<div id="536"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 536]]
ปรารถนาเกื้อกูลแล้ว  มีทุกข์ไปปราศแล้วเหล่านั้น  ด้วยว่า มุทิตามีการบันเทิงใจ
ต่อสมบัติผู้อื่นเป็นลักษณะ     เบื้องหน้าแต่นั้น       ก็พึงปฏิบัติในสัตว์ทั้งหลาย
โดยอาการแห่งความเป็นกลาง  กล่าวคือ  ความเป็นผู้วางเฉย  เพราะความไม่มี
กิจที่พึงทำอีก     ด้วยว่า  อุเบกขามีความเป็นไปแห่งอาการแห่งความเป็นกลาง
เป็นลักษณะ  เพราะฉะนั้น  จึงตรัสเมตตาไว้ก่อน  ด้วยอำนาจแห่งความเป็นไป
ด้วยอาการมีการเกื้อกูลเป็นต้น   ต่อจากนั้นก็พึงทราบว่า  ลำดับนี้  คือ   กรุณา
มุทิตา  และอุเบกขาโดยประการดังกล่าวมานี้.
ก็อัปปมัญญาเหล่านี้ทั้งหมดย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ   ด้วย
เหตุนั้น  ท่านจึงกล่าวไว้ว่า   จริงอยู่   สัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ของอัปป-
มัญญาเหล่านี้  และพึงเจริญเมตตาเป็นต้นไปในประเทศเท่านี้ต่อสัตว์หนึ่ง ดังนี้
แล้ว  ไม่ถือเอาประมาณอย่างนี้     แล้วให้เป็นไปด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปทั้ง
สิ้นนั่นแหละ  เพราะฉะนั้น  จึงเรียกว่า  อัปปมัญญา   ด้วยเหตุนั้น  ข้าพเจ้า
จึงกล่าวว่า
พรหมวิหาร  ชื่อว่ามี  ๔   เพราะเป็น
ทางหมดจดเป็นต้น  อนึ่ง  ลำดับแห่งพรหม
วิหารเหล่านั้นย่อมมี      เพราะอาการมีประ-
โยชน์เกื้อกูลเป็นต้น     และพรหมวิหารเหล่า
นั้น      ย่อมเป็นไปในอารมณ์ไม่มีประมาณ
เพราะฉะนั้น  จึงเรียกว่า อัปปมัญญา ดังนี้.

<div id="537"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 537]]
ก็อัปปมัญญาเหล่านั้น   แม้มีอารมณ์เป็นลักษณะอย่างเดียวกัน     โดย
ความเป็นอารมณ์ไม่มีประมาณอย่างนี้  แต่อัปปมัญญา ๓ ข้างต้นย่อมเป็นไปใน
ฌาน ๓ และฌาน ๔. เพราะเหตุไร เพราะฌานเหล่านั้นยังไม่ปราศจากโสมนัส.
ก็เพราะเหตุไร    อัปปมัญญา  ๓   ข้างต้น     จึงยังไม่ปราศจากโสมนัส    เพราะ
อัปปมัญญา ๓ ข้างต้นเป็นธรรมสลัดพยาบาทเป็นต้น  อันมีโทมนัสเป็นสมุฏฐาน
ออกไป  ส่วนอัปปมัญญาข้อสุดท้ายฌานเดี่ยวที่ไม่มีโสมนัสเหลือ  เพราะเหตุไร
เพราะประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา  จริงอยู่   อุเบกขาในพรหมวิหารเป็นไปโดย
อาการเป็นกลางในสัตว์ทั้งหลาย  เว้นอุเบกขาเวทนา  ย่อมเป็นไปไม่ได้เลย.
พรหมวิหารกถาจบ

<div id="538"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 538]]
อสุภฌาน<div id="191/538"/>
 
[๑๙๑ ]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ  สงัดจากกาม  สงัด
จากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ที่สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ สงัดจากกาม สงัด
จากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ที่สหรคตด้วยวินีลกสัญญา ฯลฯ
ที่สหรคตด้วยวิปุพพกสัญญาฯสฯ ที่สหรคตด้วยวิจฉิททกสัญญาฯลฯ ที่สหรคต
ด้วยวิกขายิตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรคตด้วยวิกขิตตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรตด้วย
หตวิกขิตตกสัญญา ฯลฯ   ที่สหรคตด้วยโลหิตกสัญญา ฯลฯ    ที่สหรคตด้วย
ปุฬุวกสัญญา ฯลฯ  ที่สหรคตด้วยอัฏฐิกสัญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อสุภฌานแจกอย่างละ  ๑๖
รูปาวจรกุศล  จบ

<div id="539"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 539]]
อธิบายอสุภฌาน
 
ว่าด้วยรูปาวจรกุศล
 
บัดนี้  เพื่อแสดงรูปาวจรกุศลที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลสมควรแก่สัตว์
ผู้มีราคจริต   ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจฌานเดียวในอารมณ์ต่างๆ นั่นแหละ  จึงทรง
เริ่มคำเป็นอาทิว่า   กตเม   ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.
บรรดาบทเหล่านั้น     พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า  อุทฺธุมาตกสญฺา
สหคต  (สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญา)  เป็นต้นต่อไป.
ซากศพ    ชื่อว่า   อุทธุมาตะ    เพราะพองขึ้นโดยความพองอืดขึ้น
ตามลำดับเพราะสิ้นชีวิต  เหมือนลูกหนังพองด้วยลมฉะนั้น.     ซากศพที่ชื่อว่า
อุทธุมาตะ นั่นเอง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ.  อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุทธุมาตกะ
เพราะอรรถว่า   เป็นซากศพพองขึ้นน่าเกลียด   เพราะเป็นของปฏิกูล    คำว่า
อุทธุมาตกะ     นี้เป็นชื่อของซากศพอย่างนั้น.     ซากศพที่มีผิวแตกออกโดย
ประการต่าง ๆ (ที่เน่า )  ท่านเรียกว่า วินีลกะ  ซากศพที่ชื่อว่า วินีละ นั่นเอง
ชื่อว่า  วินีลกะ  อีกอย่างหนึ่ง   ชื่อว่า  วินีลกะ  เพราะเป็นของน่าเกลียดมี
สีเขียวคล้ำเพราะปฏิกูล.  ก็คำว่า  วินีลกะ  นี้    เป็นชื่อของซากศพที่มีสีแดง
ในที่มีเนื้อมาก  มีสีขาวในที่บ่มด้วยน้ำหนอง   และมีสีเขียวโดยมากในที่สีเขียว
เช่นกันคลุมด้วยผ้าสีเขียว.     ซากศพที่มีน้ำหนองอันไหลออกไปในที่แตกออก
แล้ว  ชื่อว่า วิปุพพะ (น้ำหนองไหลออก) ซากศพที่มีน้ำหนองไหลออกนั่นเอง
ชื่อว่า  วิปุพพกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  วิปุพพกะ    เพราะอรรถว่า  น่า
เกลียดมีน้ำหนองไหลออกเพราะเป็นของปฏิกูล.  คำว่า  วิปุพพกะ  นี้เป็นชื่อ
ชองซากศพที่เป็นเช่นนั้น.

<div id="540"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 540]]
ซากศพที่ขาดเป็น ๒ ท่อน เรียกว่า วิฉิททะ ซากศพที่ชื่อว่า วิฉิททะ
นั่นเอง  ชื่อว่า  วิฉิททกะ   อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า วิฉิททกะ  เพราะอรรถว่า
น่าเกลียดเป็นท่อนต่าง ๆ เพราะเป็นของปฏิกูล.  คำว่า  วิฉิททกะนี้เป็นชื่อของ
ซากศพที่ขาดในท่ามกลาง.
ซากศพทั้งหลายที่มีสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกกัดกินโดยอาการต่าง ๆ
โดยกระจัดกระจายไป  ชื่อว่า วิกขายิตะ  ซากศพที่ชื่อว่า วิกขายิตะ นั่นเอง
ชื่อว่า  วิกขายิตกะ   อีกอย่างหนึ่ง    ที่ชื่อว่า   วิกขายิตกะ  เพราะอรรถว่า
เป็นของน่าเกลียด เป็นของสัตว์กัดกิน เพราะเป็นของปฏิกูล. คำว่าวิกขายิตกะ
นี้เป็นชื่อของซากศพเช่นนั้น.
ซากศพที่กระจัดกระจายไป  ชื่อว่า  วิกขิตตะ  ซากศพที่ชื่อว่า วิก-
ขิตตกะ  นั่นเอง  ชื่อว่า  วิกขิตตกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  วิกขิตตกะ
เพราะอรรถว่า  เป็นของน่าเกลียด   เป็นของกระจัดกระจายไป  เพราะเป็นของ
ปฏิกูล.    คำว่า  วิกขิตตกะ  นี้เป็นชื่อซากศพที่กระจัดกระจายไปแต่ที่นั้น ๆ
อย่างนี้คือ  มือไปทางหนึ่ง  เท้าไปทางหนึ่ง  ศีรษะไปทางหนึ่ง.
ซากศพที่ถูกฟันยับเยิน   กระจัดกระจายโดยนัยก่อนนั่นแหละ   ชื่อว่า
หตวิกขิตตกะ  คำว่า  หตวิกขิตตกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่ถูกสับฟันด้วย
ศัสตราในอวัยวะน้อยใหญ่    โดยอาการดังเพียงกากบาทกระจัดกระจายโดยนัยที่
กล่าวแล้วนั่นแหละ.
ซากศพที่มีโลหิตหยดเรี่ยไหลไปข้างโน้นข้างนี้  ชื่อว่า  โลหิตกะ
คำว่า   โลหิตกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่เปื้อนโลหิตไหลไป.

<div id="541"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 541]]
หมู่หนอนทั้งหลาย  ท่านเรียกว่า  ปุลุวา  ซากศพที่เกลื่อนไปด้วยหมู่
หนอนชอนไช  ชื่อว่า  ปุลุวกะ  คำว่า ปุลุวกะ  นี้เป็นชื่อของซากศพที่เต็ม
ไปด้วยหมู่หนอน.
ซากศพที่มีกระดูกเท่านั้น      เรียกว่า  อัฏฐิกะ  อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า
อัฏฐิกะ    เพราะอรรถว่า    เป็นกระดูกอันน่าเกลียด    เพราะเป็นของปฏิกูล
คำว่า อัฏฐิกะนี้   เป็นชื่อของซากศพที่มีร่างกระดูกบ้าง  มีกระดูกท่อนหนึ่งบ้าง
ก็ซากศพเหล่านี้แหละเป็นชื่อของนิมิตที่เกิดขึ้น    เพราะอาศัยซากศพที่ขึ้นพอง
เป็นต้นเหล่านี้บ้าง  ของฌานที่ได้ในนิมิตทั้งหลายบ้าง.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า     อุทธุมาตกสัญญาเป็นต้นเหล่านั้นต่อไป.
สัญญาที่เกิดขึ้นด้วยสามารถอัปปนา     ในซากศพที่ขึ้นพองเป็นนิมิต     ชื่อว่า
อุทธุมาตกสัญญา. จิตที่สหรคตด้วยอุทธุมาตกสัญญานั้น  เพราะอรรถว่าเป็น
สัมปโยคะ  ชื่อว่า  อุทธุมาตกสัญญาสหคตะ แม้ในจิตที่สหรคตด้วยวินีลก-
สัญญาเป็นต้น    ก็นัยนี้เหมือนกัน.   แต่ในอธิการแห่งอสุภะนี้   วิธีเจริญอันใดที่
พึงกล่าว วิธีเจริญนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค แม้โดยประการทั้งปวง
การพรรณนาพระบาลีที่เหลือ    พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ   ก็ใน
อสุภะนี้    แต่ละหมวดมีหมวดละ  ๒๕  ด้วยอำนาจแห่งปฐมฌานอย่างเดียว
เหมือนในอุเบกขาพรหมวิหารมีด้วยอำนาจจตุตถฌาน   เพราะความที่อารมณ์ที่
เป็นอสุภะไม่พึงขยาย.   อารมณ์นิมิตที่เกิดขึ้นในที่ซากศพอุทธุมาตกะมีเล็กน้อย
พึงทราบว่าเป็นปริตตารมณ์ ที่เกิดขึ้นในอุทธุมาตกะอันใหญ่เป็นอัปปมาณารมณ์
แม้ในอสุภะที่เหลือ  ก็นัยนี้เหมือนกัน.  (บาลีปกิณณกกถาว่า)

<div id="542"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 542]]
อิติ  อสุภานิ  สุภคุโณ
ทสสตโลจเนน  ถุติกิตฺติ
ยานิ  อโวจ  ทสพโล
เอเกกชฺฌานเหตูนิ.
เอว  ปาลินเยเนว            ตาว  สพฺพานิ  ตานิ  ชานิตฺวา
เตเสฺว อย  ภิยฺโย            ปกิณฺณกกถาปิ  วิญฺเยฺยา.
พระผู้มีพระภาคเจ้าทศพลทรงพระ-
คุณอันงาม      ทรงพระเกียรติ       ควรแก่การ
สรรเสริญ    ด้วยการแลเห็นตั้งพัน   ควรแก่การ
อสุภะทั้งทลาย   อันเป็นเหตุแห่งฌาน     แต่ละ
อย่างไว้   ด้วยประการฉะนี้.
บัณฑิตทราบอสุภะทั้งหมดเหล่านั้น
โดยนัยแห่งพระบาลีอย่างนี้ก่อนแล้ว        พึง
ทราบแม้กถาเบ็ดเตล็ดนี้ในอสุภะเหล่านั้น
นั่นแหละให้ยิ่งขึ้นไป.
จริงอยู่     บุคคลย่อมปราศจากความประพฤติโลเล    (ความดิ้นรน  )
ได้  ในเพราะอสุภะใดอสุภะหนึ่งในบรรดาอสุภะเหล่านั้น      เหมือนผู้มีราคะไป
ปราศแล้ว     เพราะความทำราคะอันตนข่มไว้ในฌานที่บรรลุแล้ว     แม้เมื่อเป็น
เช่นนั้น   ประเภทแห่งอสุภะนี้ใด  ประเภทแห่งอสุภะนั้น   พึงทราบว่า  ตรัสไว้
โดยการถึงความเป็นไปเองแห่งซากศพ   และด้วยอำนาจแห่งการทำลายราคจริต
เพราะซากศพเมื่อความเป็นของปฏิกูล   ก็จะพึงถึงสภาพขึ้นพองของซากศพ
หรือถึงสภาพเป็นซากศพอย่างใดอย่างหนึ่งมีสีเขียวคล้ำเป็นต้น     ด้วยเหตุนี้
กุลบุตรพึงกำหนดนิมิตในอสุภะอย่างใดเท่าที่จะหาได้อย่างนี้ว่า    ซากศพที่พอง

<div id="543"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 543]]
ขึ้นเป็นของปฏิกูล   ซากศพที่สีเขียวคล้ำเป็นของปฏิกูลเป็นต้น   พึงทราบว่า
ตรัสประเภทอสุภะ  ๑๐  อย่าง   ด้วยสามารถการถึงความเป็นเองของซากศพ
ดังนี้.
 
ว่าด้วยสัปปายะ  ๑๐  อย่าง
 
อนึ่ง  ว่าโดยความแปลกกันในอสุภะ  ๑๐   เหล่านั้น    ซากศพที่เป็น
อุทธุมาตกะ   (พองขึ้น)   เป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในสรีรสัณฐาน   เพราะ
ประกาศความพิบัติลงสรีรสัณฐาน.       ซากศพที่มีสีเขียวคล้ำเป็นสัปปายะแก่
บุคคลผู้ยินดีในสรีรวรรณะ    เพราะประกาศความพิบัติความยินดีในผิว.  ซาก
ศพที่มีน้ำหนองไหลเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในกลิ่นแห่งสรีระที่ปรุงแต่ง
ขึ้นด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น       เพราะประกาศความเป็นกลิ่นเหม็น
อันเนื่องด้วยชนิดของศพ. ซากศพที่ถูกตัดเป็นท่อนเป็นสัปปยะแก่บุคคลผู้ยินดี
ในความเป็นฆนะ   (แท่ง)    แห่งสรีระ    เพราะประกาศความโพรงแห่งกายใน
ภายใน.   ซากศพที่ถูกสัตว์แทะกินเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในที่มีเนื้อนูนใน
ส่วนแห่งร่างกายมีถันเป็นต้น     เพราะประกาศความพินาศแห่งการสมบูรณ์ด้วย
เนื้อนูน. ซากศพที่มีอวัยวะกระจัดกระจายไปเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการ
เยื้องกรายแห่งอวัยวะน้อยใหญ่    เพราะประกาศความกระจัดกระจายแห่งอวัยวะ
น้อยใหญ่.    ซากศพที่ถูกตัดเป็นท่อน ๆ   เป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการ
ถึงพร้อมแห่งโครงร่างกาย เพราะประกาศความพิการของโครงร่างกาย. ซากศพ
ที่มีเลือดติดเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในความงามอันเกิดแต่การประดับ
ตกแต่ง    เพราะประกาศความปฏิกูลโดยการเปื้อนเลือด.    ซากศพที่มีหมู่หนอน
ชอนไชเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในร่างกายว่าเป็นของเรา     เพราะประกาศ

<div id="544"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 544]]
ถึงความที่ร่างกายเป็นของสาธารณะแก่ตระกูลหมู่หนอนมิใช่น้อย.     ซากศพที่
เหลือแต่กระดูกเป็นสัปปายะแก่บุคคลผู้ยินดีในการสมบูรณ์แห่งฟัน   เพราะ
ประกาศความเป็นของปฏิกูลแห่งกระดูกในสรีระ    พึงทราบว่า    ประเภทแห่ง
อสุภะ  ๑๐  อย่าง   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แม้ด้วยอำนาจการทำลายราคจริต
ด้วยประการฉะนี้.
ก็ในอสุภะ  ๑๐  อย่างนี้   จิตจะสงบดำรงอยู่ได้โดยกำลังของวิตกเท่านั้น
เว้นวิตกแล้วก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้    เพราะความที่อารมณ์มีกำลังทรามโดยที่เป็น
ของปฏิกูล   เหมือนเรือจอดอยู่ที่แม่น้ำมีกระแสอันไหลเชี่ยวไหลไปย่อมหยุดได้
ด้วยกำลังไม้ถ่อเท่านั้น    เว้นจากไม้ถ่อก็ไม่อาจจอดอยู่ได้  ฉะนั้น  เพราะฉะนั้น
ในอสุภกรรมฐานนี้  ย่อมมีเพียงปฐมฌานเท่านั้น    ทุติยฌานเป็นต้นหามีได้ไม่.
อนึ่ง  ในอารมณ์แม้เป็นของปฏิกูลนี้  ปีติและโสมนัสก็ย่อมเกิด  เพราะ
ความที่พระโยคาวจรเห็นอานิสงส์อย่างนี้ว่า  เราจักพ้นจากชราและมรณะเพราะ
ปฏิปทานี้แน่แท้   และเพราะละความเร่าร้อนแห่งนิวรณ์ได้เหมือนคนเทดอกไม้
เห็นอานิสงส์ว่า   วันนี้เราจักได้ค่าจ้างมาก    จึงเกิดปีติโสมนัสในกองคูถ  และ
เหมือนคนมีโรคเป็นทุกข์  เพราะพยาธิที่เกิดขึ้น  มีความปีติโสมนัสในการเป็น
ไปแห่งการถ่ายยา  ฉะนั้น.
ก็อสุภะนี้แม้ทั้ง ๑๐ อย่าง  โดยลักษณะก็มีอย่างเดียวเท่านั้น      ด้วยว่า
อสุภะแม้  ๑๐  อย่างนี้   มีความเป็นของปฏิกูลโดยเป็นของไม่สะอาดมีกลิ่นเหม็น
น่ารังเกลียดเท่านั้นเป็นลักษณะ    โดยลักษณะนี้    อสุภะนี้นั้นจึงไม่ปรากฏใน
สรีระที่ตายแล้วอย่างเดียว     ย่อมปรากฏแม้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่     เหมือน
พระมหาติสสเถระผู้อยู่ในวิหารเจติยบรรพตเกาะสีหลผู้เห็นกระดูกฟัน  และ

<div id="545"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 545]]
เหมือนปรากฏแก่สามเณรอุปัฏฐาก  พระสังฆรักขิตเถระซึ่งแลดูพระราชาผู้ประ-
ทับเหนือคอช้าง  ฉะนั้น      เพราะว่า   ร่างกายที่ตายแล้วเป็นอสุภะฉันใด   แม้
สรีระที่กำลังเป็นอยู่ก็เป็นอสุภะฉันนั้นนั่นแหละ แต่ว่า  ในร่างกายที่ยังเป็นอยู่นี้
ลักษณะแห่งอสุภะ  ย่อมไม่ปรากฏ เพราะเครื่องประดับจรมาปิดบังไว้ ฉะนี้แล.
อสุภกถาจบ
 
ถามว่า ก็รูปาวจรอัปปนานี้  มีปฐวีกสิณเป็นต้น มีอัฏฐิกสัญญาเป็นปริโย-
สานเป็นอารมณ์เท่านั้นหรือ  หรือแม้อย่างอื่นก็มีอยู่.  ตอบว่า  แม้อย่างอื่นที่เป็น
อารมณ์ก็มีอยู่. แต่ในอภิธรรมนี้  ไม่ได้ตรัสอานาปานฌานและกายคตาสติภาวนา
ไว้  แม้ไม่ตรัสไว้ก็จริง   ถึงอย่างนั้น     ท่านก็ระบุถึงวาโยกสิณไว้   จึงเป็นอัน
ระบุถึง  แม้อานาปานฌานโดยแท้.  อนึ่ง  เมื่อระบุถึงวรรณกสิณทั้งหลาย ก็เป็น
อันระบุถึงกายคตาสติที่เกิดขึ้นด้วยจตุกฌาน  และปัญญจกฌานในโกฏฐาสมีผม
เป็นต้น. และในอสุภะ ๑๐ อย่างทรงถือเอาแล้ว  กายคตาสติที่เป็นไปด้วยอำนาจ
แห่งฌานที่มนสิการปฏิกูลในอาการ ๓๒  และด้วยอำนาจแห่งฌานอันเกิดขึ้นแต่
วรรณะในป่าช้า  ๙  ชนิด  ก็ย่อมเป็นอันทรงถือเอาแล้วเหมือนกัน.   อัปปนา
ที่เป็นรูปาวจรแม้ทั้งหมด  ย่อมเป็นอันตรัสไว้แล้วในที่นี้    ด้วยประการฉะนี้.
รูปาวจรกถาจบ

<div id="546"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 546]]
อรูปาวจรกุศล
 
อรูปฌาน ๔<div id="192/546"/>
 
[๑๙๒]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่
มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วยอากาสานัญ-
จายตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข   เพราะละสุขและทุกข์ได้
เพราะโสมนัสและโทมนัสดับสนิทในก่อน    มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา  อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน   อันสหรคตด้วย
วิญญาณัญจายตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  อยู่ใน
สมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
วิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

<div id="547"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 547]]
อากิญจัญญาตนสัญญา  สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
อากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน   อันสหรคตด้วย
เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา    สหรคตด้วยอุเบกขา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
อรูปฌาน  ๔ แจกอย่างละ ๑๖
อรูปาวจรกุศล  จบ
 
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
ว่าด้วยอรูปาวจรกุศล  ๔
 
บัดนี้  เพื่อทรงแสดงอรูปาวจรกุศล  จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า    กตเม
ธมฺมา กุสลา  ดังนี้อีก.
บรรดาบทเหล่านั้น     บทว่า   อรูปูปปตฺติยา   ความว่า   อรูปภพ
เรียกว่า  อรูป  ความเกิดขึ้นในอรูปเห็นปานนี้   เรียกว่า   อรูปูปปัตติ.    พระ-
โยคาวจรเจริญมรรคปฏิปทา  เพื่อเข้าถึงอรูปภพนั้น.

<div id="548"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 548]]
บทว่า  มคฺค  ภาเวติ   ความว่า ย่อมยังอุบาย คือ เหตุ  คือ การณะ
ให้เกิดขึ้น คือ  ให้เจริญขึ้น.   บทว่า   สพฺพโส   ได้แก่   โดยอาการทั้งปวง
อีกอย่างหนึ่ง  อธิบายว่า  ทั้งหมดไม่มีเหลือ.   บทว่า   รูปสญฺาน   ได้แก่
รูปาวจรฌานที่ตรัสไว้โดยมีสัญญาเป็นประธานและเป็นอารมณ์ของฌานนั้น.
จริงอยู่   แม้รูปาวจรฌานก็ตรัสเรียกว่า  รูป   เหมือนในประโยคมีคำเป็นต้นว่า
ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย  ดังนี้    แม้อารมณ์แห่งรูปาวจรฌานนั้น    ก็ตรัสว่า
รูป  เหมือนในประโยคมีอาทิว่า   ย่อมเห็นรูปภายนอกซึ่งมีผิวพรรณดีและไม่ดี
เพราะฉะนั้น    ในที่นี้    คำว่า   รูปสญฺาน  นี้   จึงเป็นชื่อของรูปาวจรฌาน
ตามที่กล่าวไว้โดยมีสัญญาเป็นประธาน    อย่างนี้ว่า    สัญญาในรูป    ชื่อว่า
รูปสัญญา  ดังนี้    รูปาวจรฌานที่ชื่อว่า   รูปสัญญา  เพราะอรรถว่า  มีรูป
เป็นเครื่องหมาย   อธิบายว่า   รูปเป็นชื่อของฌานนั้น.  อนึ่ง  คำว่า  รูป  นี้
ก็พึงทราบว่าเป็นชื่อของอารมณ์ของฌานนั้น   อันต่างด้วยรูปมีปฐมวีกสิณเป็นต้น.
บทว่า   สมติกฺกมา    (เพราะก้าวล่วง)  ได้แก่  เพราะสำรอก   และ
ดับสนิท.  คำนี้มีอธิบายไว้อย่างไร ? ท่านอธิบายว่า พระโยคาวจรเข้าอากาสา-
นัญจายตนะอยู่   เพราะสำรอก  และดับสนิท  คือเหตุที่สำรอกและเหตุที่ดับสนิท
ซึ่งรูปสัญญาทั้งหลายคือฌาน  ๑๕  โดยกุศล  วิบาก   และกิริยาเหล่านั้น    และ
รูปสัญญาทั้งหลาย คือ อารมณ์ ๘ อย่าง  ด้วยสามารถปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านั้น
โดยอาการทั้งปวง  หรือว่าโดยไม่มีส่วนเหลือ.  จริงอยู่ พระโยคาวจรไม่สามารถ
เข้าอากาสานัญจายตนะนั้น     โดยยังมิได้ก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวงใน
รูปสัญญาเหล่านั้น     เพราะผู้ยังไม่คลายความยินดีในอารมณ์ก็ก้าวล่วงสัญญาไป
ไม่ได้  และเมื่อก้าวสัญญาทั้งหลายได้แล้ว   อารมณ์ก็ย่อมเป็นอันก้าวล่วงไปได้
เหมือนกัน  เพราะฉะนั้นจึงไม่ตรัสถึงการก้าวล่วงอารมณ์   ตรัสแต่การก้าวล่วง
สัญญาทั้งหลายเท่านั้นไว้ในวิภังค์  อย่างนี้ว่า

<div id="549"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 549]]
คำว่า  เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง  มีอธิบายว่า
รูปสัญญาเป็นไฉน ?   การจำ  กิริยาที่จำ  ความจำของพระโยคาวจรผู้เข้ารูป-
สมาบัติ  หรือของผู้อุบัติในรูปภูมิ  หรือของพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม
เหล่านี้  เรียกว่า  รูปสัญญา  ภิกษุก้าวล่วงแล้ว  ข้ามแล้ว  ข้ามพ้นแล้วซึ่ง
รูปสัญญาเหล่านี้  ด้วยเหตุนั้น  จึงเรียกว่า  เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา โดยประการ
ทั้งปวง  ดังนี้.  ก็เพราะสมาบัติเหล่านี้  พึงกล่าวด้วยการก้าวล่วงอารมณ์  มิใช่
กล่าวในอารมณ์หนึ่งเท่านั้น  เหมือนปฐมฌานเป็นต้น  ฉะนั้นพึงทราบว่า
การพรรณนาเนื้อความนี้  ทรงทำไว้ด้วยอำนาจการก้าวล่วงอารมณ์.
คำว่า  ปฏิฆสญฺาน  อตฺถงฺคมา  (เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา)
ความว่า  สัญญาที่เกิดขึ้นเพราะการกระทบวัตถุมีจักษุเป็นต้น  และอารมณ์มี
รูปารมณ์เป็นต้น  ชื่อว่า  ปฏิฆสัญญา  คำว่า  ปฏิฆสัญญา  นี้  เป็นชื่อของ
รูปสัญญาเป็นต้น.   เหมือนอย่างที่ตรัสในวิภังค์ว่า  คำว่า  เพราะความดับไป
แห่งปฏิฆสัญญา   ดังนี้   มีอธิบายว่า   ปฏิสัญญาเป็นไฉน  ?  รูปสัญญา
สัททสัญญา  คันธสัญญา  รสสัญญา  โผฏฐัพพสัญญา   เหล่านี้  เรียกว่า
ปฏิฆสัญญา  ดังนี้.  มีอธิบายว่า  เพราะดับ  คือเพราะละ  คือเพราะความ
ไม่เกิดขึ้น  ได้แก่กระทำไม่ให้เป็นไป  โดยประการทั้งปวงแห่งปฏิฆสัญญาแม้
ทั้ง ๑๐  คือ  กุศลวิบาก  ๕  อกุศลวิบาก  ๕  แห่งปฏิฆสัญญาเหล่านั้น.  ก็
ปฏิฆสัญญาเหล่านั้น  ย่อมไม่มีแม้แก่ผู้เข้าฌานมีปฐมฌานเป็นต้นโดยแท้  เพราะ
ในสมัยนั้น  จิตย่อมไม่เป็นทางการปัญจทวาร.  แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น  พึงทราบ
คำที่ตรัสถึงปฏิฆสัญญาเหล่านั้น  ในอภิธรรมนี้  ด้วยสามารถแห่งการยกย่องฌานนี้
เพื่อการยังฌานนี้ให้เกิดขึ้น  เหมือนการกล่าวถึงสุขและทุกข์อันละได้แล้ว  ใน

<div id="550"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 550]]
ฌานอื่นไว้ในฌานที่  ๔   และเหมือนการกล่าวถึงสักกายทิฏฐิเป็นต้น     อันละ
ได้แล้วในมรรคอื่นไว้ในมรรคที่ ๓ ฉะนั้น.
อีกอย่างหนึ่ง     ปฏิฆสัญญาเหล่านี้ไม่มีอยู่แก่ผู้เข้ารูปาวจรฌานก็จริง
แต่ย่อมไม่มีเพราะละได้แล้วก็หาไม่ เพราะว่า   การเจริญรูปาวจรมิใช่เป็นไป
พร้อมเพื่อความคลายความยินดีในรูป.  อนึ่ง  ปฏิฆสัญญาเหล่านี้ย่อมเป็นไปพร้อม
เพราะอาศัยรูป      แต่ภาวนานี้ย่อมเป็นไปพร้อมเพื่อคลายความยินดีในรูป
เพราะฉะนั้น สมควรจะกล่าวได้ว่าปฏิฆสัญญาเหล่านั้น    พระโยคาวจรละได้แล้ว
ในฌานนี้.    อนึ่ง  ไม่ใช่เพียงการกล่าวเท่านั้น    แม้การทรงจำไว้อย่างนี้  โดย
ส่วนเดียวนั่นแหละก็สมควร    จริงอยู่    พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า   เสียงเป็น
หนาม    (ข้าศึก)    ของผู้เข้าปฐมฌาน  ดังนี้     เพราะยังละไม่ได้ในกาลก่อน
แต่กาลนี้   แต่ในที่นี้พระองค์ตรัสความที่อรูปสมาบัติทั้งหลายเป็นอเนญชา   และ
ความที่อรูปสมาบัติทั้งหลายเป็นสันติวิโมกข์   เพราะละ (ปฏิฆสัญญา) ได้แล้ว
โดยแท้   ก็อาฬารดาบสกาลามโคตรเข้าอรูปฌาน   ไม่ได้เห็นและไม่ได้ยินเสียง
เกวียนประมาณห้าร้อยเล่มซึ่งผ่านไปใกล้ที่อาศัย.
บทว่า   นานตฺตสญฺาน  อมนสิการา    (เพราะไม่มนสิการซึ่ง
นานัตตสัญญา) ความว่า สัญญาทั้งหลายที่เป็นไปในอารมณ์ต่างกัน หรือสัญญา
ทั้งหลายต่างกัน    ก็ในที่นี้ประสงค์เอาสัญญาเหล่านี้  ที่ตรัสจำแนกไว้ในวิภังค์
อย่างนี้ว่า  ในสัญญาเหล่านั้น  นานัตตสัญญาเป็นไฉน ?  สัญญา  กิริยาที่จำได้
ความเป็นผู้จำได้ของผู้ไม่เข้าสมาบัติ  หรือว่า ผู้พรั่งพร้อมด้วยมโนธาตุ หรือว่า
ผู้พรั่งพร้อมด้วยมโนวิญญาณธาตุ  เหล่านั้นเรียกว่า นานัตตสัญญาทั้งหลาย   และ

<div id="551"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 551]]
สัญญาที่พรั่งพร้อมด้วยมโนธาตุ  และมโนวิญญาณธาตุของผู้ไม่เข้าสมาบัติ
ย่อมเป็นไปในอารมณ์อันมีความแตกต่างกัน  และสภาวะที่ต่างกันซึ่งต่างกันด้วยรูป
และเสียงเป็นต้น.
อนึ่ง  สัญญาเหล่านี้แม้ทั้ง  ๔๔ อย่างนี้  คือ
กามาวจรกุศลสัญญา  ๘
อกุศลสัญญา  ๑๒
กามาวจรกุศลวิปากสัญญา  ๑๑
อกุศลวิปากสัญญา  ๒
กามาวจรกิริยสัญญา  ๑๑
มีความต่างกัน มีสภาวะต่างกัน ไม่เหมือนกัน  เพราะฉะนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้า
จึงตรัสว่า  นานัตตสัญญา  เพราะไม่มนสิการ  เพราะไม่ใคร่ครวญ   เพราะ
ไม่คำนึง    เพราะไม่นำมา    เพราะไม่พิจารณานานัตตสัญญาเหล่านั้น     โดย
ประการทั้งปวง  ท่านอธิบายไว้ว่า  เพราะไม่ใคร่ครวญ  ไม่มนสิการ ไม่พิจาร-
ณาสัญญาเหล่านั้น    ก็เพราะในอากาสานัญจยตนะนั้น  รูปสัญญา  ปฏิฆสัญญา
ข้างต้น   ย่อมไม่มีแม้ในภพที่เกิดขึ้นด้วยฌานนี้   จะป่วยกล่าวไปไยถึงในกาลที่
เข้าฌานนี้ในภพนั้นอยู่    เพราะฉะนั้น  จึงตรัสความไม่มีสัญญาแม้ทั้ง  ๒ นั้น
ด้วยคำว่า    เพราะความก้าวล่วง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาเหล่านั้น
ดังนี้.  แต่ในนานัตตสัญญาทั้งหลาย  สัญญา ๒๗ อย่างนี้ คือ  กามาวจร-
กุศลสัญญา ๘ กิริยาสัญญา (มหากิริยา ๗ มโนทวาราวัชชน  ๑)  ๙ อกุศลสัญญา
(เว้นโทสะ ๒) ๑๐ไม่มีในภพที่เกิดแล้วด้วยฌานนี้  เพราะฉะนั้น   พึงทราบว่า
คำนี้ตรัสไว้ว่า  เพราะไม่มนสิการสัญญาเหล่านั้น   เพราะว่า  แม้ในการเกิดขึ้น

<div id="552"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 552]]
เมื่อพระโยคาวจรเข้าฌานนี้อยู่    ก็เข้าฌานเพราะไม่มนสิการสัญญาเหล่านั้นเลย
แต่เมื่อมนสิการสัญญาเหล่านั้นก็ย่อมไม่เป็นอันเข้า    ดังนี้    ก็เมื่อว่าโดยย่อใน
สัญญาเหล่านั้น   ตรัสการละรูปาวจรธรรมทั้งปวง    ด้วยคำนี้ว่า  รูปสญฺาน
สมติกฺกมา  (เพราะการก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลาย)   ดังนี้     และพึงทราบว่า
ตรัสการละและการไม่มนสิการจิตและเจตสิกที่เป็นกามาพจรทั้งปวง   ด้วยคำนี้ว่า
ปฏิฆสญฺาน  อตฺถงฺคมา  นานตฺตสญฺาน  อมนสิการา  เพราะความ
ดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา     เพราะเหตุนั้น
พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสชี้แจงอากาสานัญจายตนสมาบัติไว้ด้วยบททั้ง ๓  คือ
ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญา ๑๕ อย่าง   ด้วยการดับไปแห่งปฏิฆสัญญา ๑๐ อย่าง
ด้วยการไม่มนสิการมานัตตสัญญา ๔๔ อย่าง.
หากมีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงชี้แจงอย่างนั้น
ตอบว่า  เพื่อจะให้เกิดความอุตสาหะ  และเพื่อประโลมใจ   (ทำให้เบิกบานใจ)
แก่ผู้ฟังทั้งหลาย   ก็ถ้าหากอาจารย์บางพวกซึ่งมิใช่บัณฑิตจะพึงกล่าวว่า   พระ-
ศาสดาย่อมตรัสว่า   พวกท่านจงทำอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิด  ดังนี้   ก็
อะไรหนอเป็นประโยชน์  อะไรหนอเป็นอานิสงส์ของอากาสานัญจายตนสมาบัติ
ที่เกิดขึ้นนั้น    เพราะฉะนั้น    พระองค์จึงทรงชี้แจงสมาบัติด้วยเหตุเหล่านี้   โดย
พระดำริว่า  ขอชนเหล่านั้นอย่าได้เพื่อกล่าวอย่างนี้เลย  ดังนี้.    จริงอยู่    ชน
เหล่านั้นได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว   ก็จักคิดว่า  ได้ยินว่า  สมาบัตินี้จักเป็นเช่นนี้
จักสงบอย่างนี้    จักประณีตอย่างนี้     พวกเราจักยังสมาบัตินั้นให้เกิด    ทีนั้น
พวกเขาจักพากันทำอุตสาหะเพื่อให้สมาบัตินั้นให้เกิดขึ้น  ดังนี้.
ก็อีกอย่างหนึ่ง     พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสยกย่องอากาสานัญจายตน-
สมาบัตินี้    แก่พระโยคาวจรเหล่านั้นเพื่อประโลมใจ    เหมือนพ่อค้างบน้ำอ้อย

<div id="553"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 553]]
ชื่อ   วิสกัณฐกะ   ท่านเรียกวิสกัณฐกพาณิชว่า   ผู้ค้างบน้ำอ้อย    ได้ยินว่า
พ่อค้างบน้ำอ้อยนั้น      ใช้เกวียนบรรทุกน้ำอ้อยงบและน้ำตาลกรวดเป็นต้นไป
ปัจจันตคามแล้วโฆษณาว่า  พวกท่านจงมารับน้ำอ้อยงบวิสกัณฐกะ   พวกท่าน
จงนารับน้ำอ้อยงบ  วิสกัณฐกะ   ดังนี้.      พวกชาวบ้านฟังโฆษณานั้นแล้ว
ก็คิดว่า  สิ่งนี้ร้ายนัก   ชื่อว่า  มีพิษ  บุคคลใดเคี้ยวกินมัน  บุคคลนั้นต้องตาย
แม้หนามแทงแล้วก็ให้ตายได้  สิ่งทั้ง ๒ นี้ร้ายนัก  มันจะมีประโยชน์อะไร  ดังนี้
จึงพากันปิดประตูบ้าน   และให้พวกเด็กหนีไป.   พ่อค้าเห็นการกระทำนั้นแล้ว
จึงคิดว่า   ชาวบ้านเหล่านั้นไม่ฉลาดในโวหาร    เอาเถอะเราจักใช้เขาซื้อไปด้วย
อุบาย  จึงโฆษณาว่า  พวกท่านจงมารับน้ำผึ้งหวาน   พวกท่านจงมารับน้ำตาล
อร่อย     พวกท่านจะได้น้ำอ้อยงบและน้ำตาลกรวดราคาพอสมควร    จะเอา
มาสกปลอม   และกหาปณะปลอมเป็นต้นมาซื้อก็ได้ ดังนี้.  พวกชาวบ้านฟังคำ
นั้นแล้ว   ต่างก็พากันร่าเริงดีใจไปให้ราคาแม้มากถือเอาแล้ว.
ในคำเหล่านั้น      พึงเทียบเคียงอุปมาพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ตรัสว่า  พวกเธอจงยังอากาสานัญจายตนสมาบัติให้เกิดดังนี้   เปรียบเหมือน
การโฆษณาของพ่อค้าว่า  พวกท่านจงรับงบน้ำอ้อยวิสกัณฐกะ  ดังนี้.  พระผู้มี
พระภาคเจ้าตรัสว่า     พวกเธอพึงทำอากาสานัญจายตนะให้เกิดดังนี้    เปรียบ
เหมือนพวกชาวบ้านพากันคิดว่า  สิ่งทั้ง ๒ นี้ร้ายกาจนัก   อะไรเล่า  เป็นประ-
โยชน์ในที่นี้.  คนที่ฟังก็จะคิดว่า  อะไรหนอเป็นอานิสงส์ในที่นี้   พวกเราย่อม
ไม่ทราบคุณของสิ่งนี้    ทีนั้น    เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศอานิสงส์  มีการ
ก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้น   เหมือนเมื่อพ่อค้านั้นโฆษณาคำเป็นต้นว่า พวกท่าน
จงมารับเอาน้ำผึ้งหวานไปเถิด   ดังนี้.   พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสรรเสริญคุณ

<div id="554"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 554]]
อากาสานัญจายตนสมาบัติ     ก็เพื่อให้เกิดความอุตสาหะ    และเพื่อประโลมใจ
ด้วยทรงพระดำริว่า  ชนเหล่านี้อันพระองค์ให้รื่นเริงพอใจแล้ว   ด้วยอานิสงส์นี้
จักทำอุตสาหะใหญ่แล้วจักยังสมาบัติให้เกิด    ดังนี้    เหมือนชาวบ้านทั้งหลาย
เหล่านั้นฟังคำโฆษณาพ่อค้า  แล้วให้ราคาแม้มาก  ถือเอางบน้ำอ้อย  ฉะนั้น
 
วินิจฉัยคำว่าอากาสานัญจายตนะ
 
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า     อากาสานญฺจายตนสญฺาสหคต
ดังต่อไปนี้.   อากาศที่ชื่อว่า  อนันตะ  เพราะอรรถว่า  ไม่มีที่สุด.      อากาศ
นั่นแหละไม่มีที่สุด  ชื่อว่า  อากาสานันตะ  อากาสานันตะนั่นแหละ  ชื่อว่า
อากาสานัญจะ  อากาศอันไม่มีที่สุดนั้น    ชื่อว่า  อายตนะ   เพราะอรรถว่า
เป็นที่ตั้งมั่นของฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมนี้     ดุจที่ตั้งอยู่ของเทพทั้งหลาย
ชื่อว่า  เทวายตนะ   เพราะฉะนั้น    ฌานนี้จึงชื่อว่า  อากาสานัญจายตนะ
ด้วยประการฉะนี้   อากาสานัญจะนั้นด้วย   เป็นอายตนะด้วย   เพราะฉะนั้นจึง
ชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ  คำว่า อากาสานัญจายตนะนี้ เป็นชื่อของกสิ-
ณุคฆาฏิมากาส    (อากาศที่เพิกกสิณ).   ฌานที่สหรคตกับสัญญาที่ถึงอัปปนาใน
อากาสานัญจายตนะนั้น  ชื่อว่า  อากาสานัญจายตนสัญญาสหคตะ  ก็ในที่
อื่นตรัสว่า  อากาศเป็นอนันตะ  (ไม่มีที่สุด)    ฉันใด    ในที่นี้มิได้ทรงถือเอา
อากาศอันไม่มีที่สุด  หรือว่า   เล็กน้อยฉันนั้น    เพราะเมื่อทรงถือเอาอากาศอัน
ไม่มีที่สุด    ก็ไม่ถือเอาอากาศเล็กน้อย     เมื่อถือเอาอากาศเล็กน้อยก็ไม่ถือเอา
อากาศอันไม่มีที่สุด    ครั้นเมื่อเป็นเช่นนั้น      อารมณ์  ๔  หมวดก็ไม่สมบูรณ์
เทศนาก็ไม่ได้ ๑๖ ครั้ง แต่พระอัธยาศัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพื่อทำเทศนา
ในที่นี้  ๑๖ ครั้ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสคำว่า  ไม่มีที่สุด หรือว่าเล็กน้อย แต่

<div id="555"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 555]]
ตรัสว่า อากาสานัญจายตนสัญญาสหคตะ (สหคตด้วยอากาสานัญจายตน-
สัญญา)  ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น    คำแม้ทั้ง  ๒  ก็ย่อมเป็นคำที่ทรงถือเอาเหมือนกัน
อารมณ์ ๔ หมวดก็สมบูรณ์  เทศนาก็ถึง ๑๖ ครั้ง    เนื้อความพระบาลีที่เหลือ
พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในหนหลังแล.
อนึ่ง  ในอากาสานัญจายตนะนี้   ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  เพราะความ
ลำบากในการสิ้นไปแห่งนิกันติในรูปาวจรจตุตถฌาน     ชื่อว่าเป็นทันธาภิญญา
เพราะความชักช้าในการอบรมอัปปนาของผู้มีความยินดีในนิกันติอันสิ้นไปแล้ว.
และพึงทราบสุขาปฏิปทา และขิปปาภิญญา โดยปริยายตรงกันข้าม. ก็ฌานที่เป็น
ไปในอากาศที่เพิกกสิณเล็กน้อย  พึงทราบว่าเป็นปริตตารมณ์ ฌานที่เป็นไปใน
อากาศที่เพิกกสิณกว้างขวางพึงทราบว่าเป็นอัปปมาณารมณ์.   แม้ในฌานนี้   มี
ธรรมหมวดละ  ๒๕   ด้วยอำนาจจตุตถฌาน    เหมือนในอุเบกขาพรหมวิหาร
ก็ในอากาสานัญจายตนะนี้  ฉันใด  แม้ในวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น   นอกจากนี้
ก็มีธรรมหมวดละ ๒๕ ฉันนั้น   แต่ข้าพเจ้าจักพรรณนาเหตุสักว่าการต่างกันใน
วิญญาณัญจายตนะเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า อากาสานญฺจายตน สมติกฺกมา (เพราะ
ก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ)  นี้ต่อไป.    ก็อากาสานัญจะ   ชื่อว่า  อายตนะ
เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌานนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นแหละ   เพราะ
เหตุนั้น     แม้ฌานนี้ก็ชื่อว่า    อากาสานัญจายตนะ.    แม้อารมณ์ของอากาสา-
นัญจายตนะนั้น  ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว  พระโยคาวจรพึงก้าวล่วงธรรม
แม้ทั้ง  ๒  คือ   ฌานนี้และอารมณ์นี้   ด้วยการไม่ทำให้เป็นไปและไม่มนสิการ
แล้วพึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะนี้อยู่   เพราะฉะนั้น  พึงทราบว่า   ทรงรวมสิ่ง
ทั้ง ๒ นี้    แล้วตรัสคำนี้ว่า   เพราะการก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ   ดังนี้.

<div id="556"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 556]]
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า วิญฺาณญฺจายตนสญฺาสหคต     นี้ต่อไป
ที่สุดแห่งวิญญาณนั้นไม่มี  ด้วยสามารถที่พึงทำไว้ในใจว่า  อนันตัง  เพราะเหตุ
นั้น   วิญญาณนั้นจึงชื่อว่า อนันตะ อนันตะนั่นแหละ ชื่อว่า อานัญจัง  พระ-
ผู้มีพระภาคเจ้า  ไม่ตรัสว่าวิญญาณอันไม่มีที่สุด  ชื่อว่า วิญญาณานัญจะ  แต่
ตรัสว่า วิญญาณัญจะ ดังนี้ เพราะว่า ในคำว่า  วิญญาณัญจะนี้ เป็นรุฬหีศัพท์
(ศัพท์ที่นิยมใช้กัน ).  วิญญาณัญจะนั้นแหละ ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่า
ตั้งมั่นด้วยสัญญานี้  เพราะเหตุนั้น     จึงชื่อว่า   วิญญาณัญจายตนะ  ฌานที่
สหรคตด้วยสัญญาที่เป็นไปในวิญญาณัญจายตนะนั้น    เพราะเหตุนั้น    ฌานนั้น
จึงชื่อว่า  วิญญาณัญจายตนสัญญาสหคตะ คำว่า วิญญาณัญจายตนสัญญา-
สหคตะ นี้เป็นชื่อของฌานซึ่งมีวิญญาณที่เป็นไปในอากาศเป็นอารมณ์. ในวิญ-
ญาณัญจายตนะนี้เป็นทุกขาปฏิปทา    เพราะลำบากในความสิ้นไปแห่งนิกันติใน
อากาสานัญจายตนสมาบัติ     เป็นทันธาภิญญา    เพราะความชักช้าในการอบรม
อัปปนาของผู้มีนิกันติให้สิ้นไป  เป็นสุขาปฏิปทาและเป็นขิปปาภิญญาโดยปริยาย
ตรงกันข้าม   พึงทราบฌานนี้ว่าเป็นปริตตารมณ์   เพราะปรารภสมาบัติที่มีการ
เพิกกสิณเล็กน้อยเป็นอารมณ์เป็นไป พึงทราบว่า เป็นอัปปมาณารมณ์ โดยปริ-
ยายตรงกันข้าม  คำที่เหลือเช่นเดียวกับคำก่อนนั่นแหละ.
พึงทราบวินิจฉัยในคำแม้นี้ว่า     วิญฺาณญฺจายตน    สมติกฺกมา
(เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ)   ต่อไป.
วิญญาณัญจะ  ชื่อว่า  อายตนะ  เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌาน
นั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในก่อนนั่นแหละ  เพราะฉะนั้น     แม้ฌานก็ชื่อว่า  วิญญา-
ณัญจายตนะ  แม้อารมณ์ของฌานนั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ   ก็เรียกว่า

<div id="557"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 557]]
วิญญาณัญจายตนะ   พระโยคาวจรก้าวล่วงสิ่งทั้ง ๒ คือ  ฌานนี้  และอารมณ์นี้
ด้วยประการฉะนี้   ด้วยการไม่ให้เป็นไป    และด้วยไม่มนสิการ    แล้วจึงเข้าถึง
อากิญจัญญายตนะนี้อยู่  เพราะฉะนั้น   พึงทราบว่า ทรงรวมสิ่งทั้ง ๒ นี้เข้าด้วย
กันแล้วตรัสคำนี้ว่า  เพราะก้าวล่วงวิญญาณณัญจายตนะ  ดังนี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า    อากิญฺจญฺายตนสญฺาสหคต  นี้
ต่อไป
ก็ฌานนี้   ชื่อว่า  อากิญจนะ  เพราะอรรถว่า  ไม่มีอะไรแม้หน่อยหนึ่ง
มีอธิบายว่า    โดยที่สุดแม้เพียงภังคขณะก็ไม่พึงเหลือ  คือ  มิได้มีอยู่.    ดังนี้.
ความเป็นแห่งความไม่มีอะไรหน่อยหนึ่ง    ชื่อว่า    อากิญจัญญะ.   คำว่า
อากิญจัญญะนี้    เป็นชื่อของฌานที่ปราศจากอากาสานัญจายตนะและวิญญาณ
เป็นอารมณ์. อากิญจัญญะนั้น เป็นอายตนะด้วยอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นด้วยสัญญานี้
เพราะฉะนั้น   ฌานนี้จึงชื่อว่า  อากิญจัญญายตนะ   ฌานที่สหรคตด้วยสัญญา
เป็นไปในอากิญจัญญายตนะนั้น   ชื่อว่า  อากิญจัญญายตนสหคตะ  คำว่า
อากิญจัญญายตนสหคตะนี้   เป็นชื่อของฌานที่มีอารมณ์ปราศจากวิญญาณที่เป็น
ไปในอากาศ.  ในอากิญจัญญายตนะนี้   เป็นทุกขาปฏิปทา เพราะลำบากในการ
สิ้นแห่งนิกันติ  แห่งวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เป็นทันธาภิญญา เพราะความช้า
ในการอบรมอัปปนาของผู้ใคร่ในการสิ้นไป  เป็นสุขาปฏิปทา  และขิปปาภิญญา
โดยปริยายตรงกันข้าม   พึงทราบชื่อว่า  ความเป็นปริตตารมณ์   เพราะความ
มีอารมณ์ปราศจากวิญญาณที่เป็นไปในอากาศที่เพิกกสิณเล็กน้อย  ชื่อว่า ความ
เป็นอัปปมาณารมณ์     โดยปริยายตรงกันข้ามกับปริตตารมณ์.    คำที่เหลือ
เช่นกับนัยก่อนทั้งนั้นแล.

<div id="558"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 558]]
พึงทราบวินิจฉัยแม้ในคำว่า    อากิญฺจญฺายตน   สมติกฺกมา  นี้
ต่อไป.  อากิญจัญญะ       โดยนัยก่อนนั่นแหละชื่อว่า  เป็นอายตนะ  เพราะ
อรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นของฌานนั้น   เพราะฉะนั้น   แม้ฌานก็ชื่อว่า   อากิญจัญ-
ญายตนะ    แม้อารมณ์ชื่อว่า    อากิญจัญญายตนะ   โดยนัยที่กล่าวแล้ว
นั่นแหละ   คำที่เหลือเช่นกับนัยก่อนทั้งนั้น   พึงทราบการก้าวล่วงสิ่งแม้ทั้ง ๒
คือ   ฌานนั้นด้วย  อารมณ์นั้นด้วย  โดยการกระทำไม่ให้เป็นไป   และโดยไม่
มนสิการ  และพึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญานี้อยู่    เพราะฉะนั้น    พึงทราบว่า
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวมสิ่งทั้ง  ๒  นี้แล้วตรัสว่า   เพราะการก้าวล่วงอากิญ-
จัญญายตนะ  ดังนี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า    เนวสญฺานาสญฺายตนสหคต  นี้
ต่อไป.
ก็ฌานนั้น      ตรัสเรียกว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ  เพราะสภาวะแห่ง
สัญญาใด สัญญานั้นย่อมมีแก่ผู้ปฏิบัติอย่างไร เพื่อแสดงสัญญานนั้นก่อน จึงทรง
ยกบทว่า  เนวสัญญีนาสัญญี   ขึ้นในวิภังค์  แล้วตรัสว่า  พระโยคาวจรย่อม
มนสิการอากิญจัญญายตนะนั้นนั่นแหละโดยสงบ   ย่อมเจริญสมาบัติอันมีสังขาร
เหลืออยู่   เพราะเหตุนั้น   จึงตรัสเรียกว่า  เนวสัญญีนาสัญญี  ดังนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น  บทว่า  สนฺตโต  มนสิกโรติ   (ย่อมมนสิการ
โดยความสงบ)    ได้แก่ ย่อมมนสิการว่า    สมาบัตินี้สงบหนอ    เพราะทำแม้
ความไม่มีให้เป็นอารมณ์ตั้งอยู่ได้   แล้วมนสิการสมาบัตินั้น    ว่าเป็นความสงบ
เพราะอารมณ์สงบ.
ถามว่า     ถ้ามนสิการโดยความสงบแล้ว     การก้าวล่วงจะมีอย่างไร
ตอบว่า  เพราะความเป็นผู้ต้องการจะไม่นึกถึง.  จริงอยู่  พระโยคาวจรนั้นย่อม

<div id="559"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 559]]
มนสิการฌานนั้นโดยความสงบแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้น   การคำนึง การประมวลมา
มนสิการนั้นย่อมไม่มีแก่พระโยคีนั้นว่า  เราจักนึกถึง  เราจักเข้า  เราจักอธิฐาน
เราจักออก  เราจักพิจารณาฌานนั้น    ดังนี้.
ถามว่า   เพราะเหตุไร ?
ตอบว่า  เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นธรรมสงบกว่า   ประณีต
กว่าอากิญจัญญายตนะ.
เหมือนอย่างว่า  พระราชาเสด็จขึ้นทรงบนคอช้างตัวประเสริฐ   เสด็จ
เที่ยวไปในทางพระนคร     โดยอานุภาพแห่งพระราชาผู้เป็นใหญ่     ทรงทอด
พระเนตรคนมีศิลปะมีช่างแกะสลักงาเป็นต้นนุ่งผ้าผืนหนึ่ง    โผกผ้าผืนหนึ่งที่
ศีรษะทะมัดทะแมงมีตัวเกลื่อนกล่นด้วยผงงาเป็นต้นกำลังทำศิลปะแกะสลักงา
เป็นต้นมิใช่น้อย    ก็ทรงพอพระทัยในความฉลาดของช่างเหล่านั้น     อย่างนี้ว่า
น่าอัศจรรย์หนอ อาจารย์ผู้ฉลาดสามารถกระทำศิลปะทั้งหลายชื่อแม้เช่นนี้ได้
ดังนี้  แต่มิได้มีพระดำริอย่างนี้ว่า  โอหนอ    ตัวเราก็พึงสละราชสมบัติแล้วเป็น
นักศิลปะเช่นนี้ ดังนี้  ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร  เพราะความที่ราชสมบัติมีค่ามาก
พระองค์ก็ทรงเสด็จผ่านนักศิลปะทั้งหลายไป   ฉันใด  พระโยคาวจร  ก็ฉันนั้น
เหมือนกัน    ย่อมมนสิการสมาบัตินั้นโดยสงบแม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้น    ท่านก็ไม่
คำนึง  ไม่ประมวลมา  ไม่มนสิการว่า เราจักนึกถึง จักเข้าสมาบัติ จักอธิษฐาน
จักออก     จักพิจารณาสมาบัตินี้    ดังนี้    เมื่อมนสิการสมาบัตินั้นโดยสงบอยู่
ย่อมบรรลุสัญญาถึงอัปปนาอันละเอียดอย่างยิ่งนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในกาลก่อน
นั่นแหละ   ชื่อว่า เนวสัญญีนาสัญญี    ย่อมมีด้วยสมาบัติใด    ตรัสเรียกสมาบัติ
นั้นว่า  พระโยคีย่อมเจริญสมาบัติมีสังขารที่เหลือเป็นอารมณ์  ดังนี้.

<div id="560"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 560]]
คำว่า   สมาบัติมีสังขารที่เหลือเป็นอารมณ์    คืออรูปสมาบัติที่  ๔  มี
สังขารถึงความละเอียดที่สุด.
บัดนี้   เพื่อทรงแสดงพระดำรัส  ที่ตรัสว่า   เนวสัญญานาสัญญายตนะ
ด้วยสามารถแห่งสัญญาที่พระโยคาวจรบรรลุอย่างนี้โดยเนื้อความ   จึงตรัสว่า
บทว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ ได้แก่ ธรรมทั้งหลาย คือ  จิตและเจตสิก
ของบุคคลผู้เข้าสมาบัติเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือผู้บังเกิดขึ้นในเนวสัญญา-
นาสัญญายตนภพ หรือพระขีณาสพผู้อยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม.   บรรดาท่านทั้ง ๓
เหล่านั้น  ในที่นี้ทรงประสงค์เอาธรรม คือ  จิตและเจตสิกของผู้เข้าสมาบัติ.
ส่วนวจนัตถะในฌานนั้นพึงทราบดังนี้.   ฌานที่ชื่อว่า   เนวสัญญา-
นาสัญญา   (มีสัญญาก็มิใช่  ไม่มีสัญญาก็มิใช่)   เพราะอรรถว่า  สัญญาของ
ฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมมีอยู่ก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่  คือ  ไม่มีสัญญาหยาบ
มีแต่สัญญาละเอียด  ฌานนั้นเป็นสภาวะที่มีสัญญา  ก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วย
เป็นอายตนะเพราะนับเนื่องด้วยมนายตนะและธรรมายตนะด้วย    เพราะเหตุนั้น
ฌานนั้น  จึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ.
อีกอย่างหนึ่ง  สัญญาในฌานนี้  ชื่อว่า  เนวสัญญา   (ไม่ใช่สัญญา)
เพราะไม่สามารถทำกิจของสัญญาได้โดยเฉพาะ  และชื่อว่า  นาสัญญา  (ไม่มี
สัญญา)    เพราะเป็นธรรมมีอยู่โดยละเอียดแห่งสังขารที่เหลือ     เพราะฉะนั้น
ฌานนั้นจึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญา. ฌานที่ชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญา
นั้นด้วย   ชื่อว่า  เป็นอายตนะ   เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นแห่งธรรมที่เหลือ
ด้วย  เพราะเหตุนั้น   จึงชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนะ.

<div id="561"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 561]]
อนึ่ง  ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้  สัญญาเป็นเช่นนี้อย่างเดียว
ก็หาไม่  โดยที่แท้  แม้เวทนาก็ชื่อว่า  เนวเวทนานาเวทนา  (มีเวทนาก็มิใช่
ไม่มีเวทนาก็มิใช่)   แม้จิต  ก็ชื่อว่า  เนวจิตตนาจิตตะ   (มีจิตก็มิใช่  ไม่มี
จิตก็มิใช่)  แม้ผัสสะ  ก็ชื่อว่า  เนวผัสสนาผัสสะ  (มีผัสสะก็มิใช่ไม่มีผัสสะ
ก็มิใช่).  ในสัมปยุตตธรรมที่เหลือก็นัยนี้.  แต่เทศนานี้พึงทราบว่า ทรงกระทำ
สัญญาให้เป็นประธาน.     บัณฑิตพึงทราบเนื้อความนี้ด้วยอุปมาทั้งหลายตั้งแต่
เรื่องน้ำมันทาบาตรเป็นต้น.
ได้ยินว่า    สามเณรเอาน้ำมันทาบาตรวางไว้    ในเวลาดื่มข้าวยาคู
พระเถระกล่าวกะสามเณรว่า     สามเณรจงนำบาตรมา     สามเณรเรียนท่านว่า
ในบาตรมีน้ำมันขอรับ    ทีนั้นพระเถระจึงกล่าวว่า  สามเณรจงนำมา   เราจักใส่
ให้เต็มทะนานตวงน้ำมัน  สามเณรจึงเรียนว่า  ท่านขอรับน้ำมันไม่มี.
ในการอุปมานั้น  น้ำมัน  ชื่อว่า มีอยู่ เพราะอรรถว่าเป็นของไม่ควร
กับข้าวยาคู  เพราะความมีอยู่ในภายใน  น้ำมันนั้น    ชื่อว่า  ไม่มี  เพราะความ
ไม่มีใส่วัตถุทั้งหลายมีทะนานเป็นต้น     ฉันใด    สัญญาแม้นั้นก็ฉันนั้น     ชื่อว่า
สัญญาก็มิใช่    เพราะไม่สามารถเพื่อทำกิจของสัญญาโดยเฉพาะ    และชื่อว่า
ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่     เพราะความมีอยู่โดยความเป็นของละเอียดแห่งสังขาร
ที่เหลือ.
ถามว่า  ก็ในฌานนี้    กิจของสัญญาเป็นอย่างไร ?
ตอบว่า  กิจของสัญญาคือการจำได้หมายรู้อารมณ์     และการเข้าถึง
ความเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาแล้วเกิดความเบื่อหน่าย.
จริงอยู่    สัญญานั้นไม่อาจทำกิจคือการจำได้หมายรู้โดยฉับพลัน   ดุจ
เตโชธาตุในน้ำ  (เดือดจน)  แห้ง  ไม่สามารถทำกิจคือการเผาไหม้.  สัญญานี้

<div id="562"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 562]]
ไม่อาจเพื่อทำแม้เข้าถึงความเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาแล้วให้เกิดความเบื่อหน่าย
เหมือนสัญญาในสมาบัติอื่นที่เหลือ   (เว้นสัญญาในฌานนี้)   เพราะว่า  ภิกษุ
ไม่ได้อาศัยขันธ์เหล่าอื่นทำไว้  จึงชื่อว่า ไม่สามารถเพื่อพิจารณาขันธ์ คือ
เนวสัญญานาสัญญายตนะแล้วบรรลุนิพพิทา.    ถึงท่านพระสารีบุตรเถระผู้เห็น
แจ้งโดยปกติ  และท่านที่มีปัญญามากพึงสามารถเช่นกับพระสารีบุตร   แม้ท่าน
นั้นก็พึงเห็นได้ด้วยสามารถการพิจารณาเป็นกลาปะ (กอง ๆ) เท่านั้นอย่างนี้ว่า
นัยว่าธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วก็มี ครั้นมีแล้วก็ปรวนแปรไป มิใช่เห็นด้วยสามารถ
แห่งวิปัสสนาธรรมตามบท สมาบัตินี้  ถึงความละเอียดอย่างนี้  บัณฑิตพึงทราบ
เนื้อความนี้ด้วยการอุปมาเหมือนน้ำในหนทาง  เหมือนอุปมาด้วยน้ำมันทาบาตร
ต่อไป.
ได้ยินว่า สามเณรเดินไปข้างหน้าพระเถระผู้เดินทางเห็นน้ำหน่อยหนึ่ง
แล้วเรียนพระเถระว่า  ท่านขอรับ  มีน้ำ โปรดถอดรองเท้าเถอะครับ  ลำดับนั้น
พระเถระกล่าวว่า ถ้ามีน้ำ เธอจงนำผ้าอาบน้ำมา ฉันจักสรงน้ำ สามเณรเรียนว่า
น้ำไม่มีขอรับ   ดังนี้.
ในคำอุปมานั้นพึงทราบว่า  ชื่อว่า  น้ำมีอยู่   ด้วยอรรถว่าเพียงเปียก
รองเท้า  ที่ชื่อว่า ไม่มี  ด้วยอรรถว่าไม่พอที่จะอาบ ฉันใด สมาบัตินั้นก็ฉันนั้น
ชื่อว่า  เนวสัญญา   (ไม่มีสัญญา)    เพราะไม่สามารถทำกิจของสัญญาโดยฉับ
พลันได้  ชื่อว่า  ไม่มีสัญญาก็มิใช่  เพราะสัญญามีอยู่  โดยความเป็นของละ-
เอียดแห่งสังขารที่เหลือ   และมิใช่จะเปรียบด้วยข้ออุปนาเหล่านี้เท่านั้น    พึงยัง
เนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่สมควรแม้อื่นอีก.
โดยนัยที่กล่าวมา   ฌานชื่อว่า  เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา-
สหคตะ เพราะอรรถว่า สหรคตด้วยสัญญาที่เป็นไปในเนวสัญญานาสัญญายตนะ

<div id="563"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 563]]
นี้  หรือสหรคตด้วยสัญญาที่เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ คำนี้เป็นชื่อของฌาน
ที่มีอารมณ์  (ก้าวล่วง)อากิญจัญญายตนสมาบัติ.    ในฌานนี้   ชื่อว่า  เป็น
ทุกขาปฏิปทา    เพราะเป็นทุกข์ในการสิ้นไปแห่งนิกันติในอากิญจัญญายตน-
สมาบัติ     ที่ชื่อว่า  ทันธาภิญญา  เพราะความชักช้าในการอบรมอัปปนาของ
ผู้มีนิกันติที่สิ้นไป     ชื่อว่าเป็นสุขาปฏิปทาและขิปปาภิญญา     โดยปริยายตรง
กันข้าม.     พึงทราบความเป็นปริตตารมณ์     เพราะปรารภสมาบัติมีอารมณ์
ปราศจากวิญญาณที่เป็นไปในอากาศซึ่งเพิกกสิณขึ้นเล็กน้อยเป็นไป    พึงทราบ
ความเป็นอัปปมาณารมณ์โดยปริยายตรงกันข้าม     คำที่เหลือเช่นกับนัยก่อน
นั่นแหละ.
พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนาถะ   มีพระ-
รูปไม่มีใครเสมอเหมือน   ตรัสอรูปฌาน ๔
อย่างอันใดไว้  พระโยคีครั้นทราบอรูปฌาน
๔ นั้นแล้ว    พึงรู้แม้กถาปกิณณกะในอรูป
ฌานนั้น   ต่อไป.
เพราะอรูปสมาบัติ
แม้ทั้ง ๔ เหล่านี้              ย่อมมีเพราะการ
ก้าวล่วงอารมณ์          นักปราชญ์ผู้มีปัญญาไม่
ปรารถนา  จะละเลยอธิบายขององค์แห่งสมาบัติ
เหล่านั้น.
จริงอยู่   บรรดาสมาบัติเหล่านั้น    พึงทราบอรูปสมาบัติทั้ง   ๔ ซึ่งเกิด
ขึ้นโดยการก้าวล่วงอารมณ์โดยประการทั้งปวง  คือ  อรูปสมาบัติที่หนึ่งก้าวล่วง
ฌานที่มีรูปนิมิต อรูปสมาบัติที่ ๒ ก้าวล่วงอากาศ   อรูปสมาบัติที่ ๓ ก้าวล่วง
วิญญาณที่เป็นไปในอากาศ อรูปสมาบัติที่  ๔     ก้าวล่วงโดยการปราศจากวิญญาณ
ที่เป็นไปในอากาศ.

<div id="564"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 564]]
แต่บัณฑิตทั้งหลายไม่ปรารถนาการก้าวล่วงองค์ในสมาบัติเหล่านั้น
ซึ่งไม่มีเหมือนรูปาวจรสมาบัติ  ด้วยว่าในรูปาวจรสมาบัติทั้งหมดเหล่านั้น   ย่อม
มีองค์ของฌาน ๒ เท่านั้น  คือ อุเบกขา  และเอกัคคตาจิต.   แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น
สมาบัติที่เกิดหลัง ๆ ในที่นี้   ก็เป็น
สภาพประณีตดีกว่าสมาบัติก่อน ๆ พึงทราบ
อุปมาในสมาบัติเหล่านั้น      ดุจพื้นปราสาท
และผ้าสาฎก    ต่อไป.
เหมือนอย่างว่า  ปราสาท ๔ ชั้น    ปราสาทชั้นล่างสุดมีกามคุณ ๕ อัน
ประณีตด้วยอำนาจแห่งการฟ้อนรำ ขับร้อง  ประโคมดนตรี  กลิ่นหอมดอกไม้
อันน่าพอใจ  เครื่องดื่มโภชนะมีรสอันดี  มีที่นั่งที่นอน  และเสื้อผ้าอันเป็นทิพย์
เป็นต้นปรากฏแล้ว   ปราสาทชั้นที่  ๒  มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่หนึ่ง
ปราสาทชั้นที่ ๓  มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่สอง  ปราสาทชั้นที่  ๔  มี
กามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าทุกชั้น.   ในปราสาทเหล่านั้น  พื้นของปราสาทแม้
ทั้ง  ๔  เหล่านั้น   ไม่มีความต่างกันแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้น    ปราสาทชั้นบน  ๆ
ก็ประณีตกว่าปราสาทชั้นล่าง ๆ    เพราะวิเศษกว่าด้วยสัมฤทธิ์แห่งกามคุณ   ๕
และเปรียบเหมือนผ้าสาฎก ๔ ชั้น    ๓  ชั้น   ๒  ชั้น   และ ๑  ชั้นของด้ายอย่าง
หยาบ  อย่างละเอียด   อย่างละเอียดกว่า  อย่างละเอียดที่สุดซึ่งหญิงคนหนึ่งกรอ
ไว้โดยกว้างและยาวเท่ากัน   บรรดาผ้าสาฎกเหล่านั้น    แม้ทั้ง ๔ มีกว้างยาวเท่ากัน
ไม่แปลกกัน   แต่ว่า  ผ้าที่ทอครั้งหลัง ๆ  ประณีตกว่าที่ทอครั้งก่อน ๆ  โดยมี
สัมผัสสบาย   มีเนื้อละเอียด   และมีค่ามาก  ฉันใด   ในอรูปฌานสมาบัติแม้ทั้ง
๔  เหล่านี้  ก็ฉันนั้น  เหมือนกัน   องค์ฌานเหล่านี้มีเพียง ๒ อย่าง  คือ  อุเบกขา

<div id="565"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 565]]
และเอกัคคตาจิตเท่านั้นก็จริง  ถึงอย่างนั้น   ในที่นี้พึงทราบว่า  องค์ฌานหลัง ๆ
ประณีตดีกว่า  โดยความประณีตและประณีตกว่าองค์ฌานเหล่านั้น     เพราะการ
เจริญวิเศษโดยแท้   ก็ฌานเหล่านั้นประณีตและประณีตโดยลำดับ    ด้วยประการ
ฉะนี้.  (พึงทราบอุปมาต่อไป)
บุรุษคนหนึ่ง     ยืนเกาะมณฑปในที่
ไม่สะอาด   อีกคนหนึ่ง   ยืนอาศัยบุรุษผู้นั้น
อีกคนหนึ่ง    ไม่อาศัยยืนอยู่ภายนอก    อีก
คนหนึ่ง          อาศัยคนที่อยู่ภายนอกยืนอยู่
บัณฑิตผู้มีปรีชา       พึงทราบอรูปแม้ทั้ง   ๔
โดยความเป็นสภาวะเสมอกัน  ดุจบุรุษ๔ คน
เหล่านี้   โดยลำดับ.
ในคาถานั้น  พึงทราบการประกอบเนื้อความ  ดังต่อไปนี้.
ได้ยินว่า  มณฑปหลังหนึ่งตั้งอยู่ในที่ไม่สะอาด  ภายหลังบุรุษคนหนึ่ง
เดินมาจากบุรุษ  ๔  คนเหล่านั้น  โดยลำดับ  รังเกียจอยู่ซึ่งที่อันไม่สะอาดนั้น
จึงเอามือยึดมณฑปนั้นยืนอยู่  ดุจยึดติดที่มณฑปนั้น   ภายหลังอีกคนหนึ่งมายืน
พิงบุรุษซึ่งติดที่มณฑปนั้น     ต่อมาคนอื่นอีกมาแล้วคิดว่า  บุคคลคนที่ยืนเกาะ
มณฑป  และบุรุษที่ยืนพิงทั้ง ๒ คนนี้ยืนไม่ดี   และเขาทั้ง ๒  นั้นจะตกไปใน
บ่อที่ไม่สะอาดของมณฑป  เอาเถอะเราจักยืนในภายนอกมณฑป   ด้วยเหตุนั้น
เขาจึงไม่ยืนอาศัยคนที่ยืนพิงนั้น     แล้วไปยืนอยู่ภายนอกมณฑปทีเดียว   ต่อมา
มีบุรุษอีกคนหนึ่งมาแล้วคิดเห็นว่า   บุรุษคนที่ยืนเกาะมณฑป   และบุรุษคนที่

<div id="566"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 566]]
ยืนพิงบุรุษนั้นไม่มีความเกษม  รู้ว่าคนที่ยืนอยู่ภายนอกมณฑปยืนดีแล้ว  จึงได้
ยืนพิงบุรุษคนนั้น.
ในคำเหล่านั้น    บัณฑิตพึงเห็นอากาศที่เพิกกสิณขึ้น   พึงเห็นเหมือน
มณฑปในประเทศที่ไม่สะอาด.   อากาสานัญจายตนฌานซึ่งมีอากาศเป็นอารมณ์
เพราะรังเกียจรูปนิมิต   พึงเห็นเหมือนบุรุษยืนเกาะมณฑป  เพราะรังเกียจของ
ไม่สะอาด.    วิญญาณัญจายตนฌานที่ปรารภอากาสานัญจายตนฌานซึ่งมีอากาศ
เป็นอารมณ์เป็นไปแล้ว      พึงเห็นเหมือนบุรุษคนยืนพิงคนที่ยืนเกาะมณฑป.
อากิญจัญญายตนฌาน   ไม่ทำอากาสานัญจายตนฌานให้เป็นอารมณ์   ทำความ
ไม่มีแห่งอากาสานัญจายตนะนั้นให้เป็นอารมณ์  เปรียบเหมือนบุรุษคิดถึงความ
ไม่เกษมของบุรุษแม้ทั้งสองนั้น      จึงไม่อาศัยบุรุษนั้นแล้วไปยืนภายนอก.
เนวสัญญานาสัญญายตนฌานที่ปรารภอากิญจัญญายตนะซึ่งตั้งอยู่ในประเทศ
ภายนอก    กล่าวคือความไม่มีวิญญาณเป็นไปแล้ว     พึงเห็นเหมือนบุรุษคิดว่า
บุรุษผู้ยืนเกาะมณฑป  และบุรุษผู้ยืนพิง ทั้งสองนั้นไม่มีความเกษม  รู้ว่าบุรุษ
ผู้ยืนอยู่ภายนอกเป็นผู้ยืนดีแล้ว  จึงยืนพิงบุรุษนั้นอยู่  ฉะนั้น.  ก็เนวสัญญานา-
สัญญายตนะ เมื่อจะเป็นไปได้อย่างนี้
ย่อมกระทำอรูปฌาน ๓  นี้   ให้เป็น
อารมณ์  เพราะความไม่มีอารมณ์อื่นเหมือน
ประชาชนยกพระราชาครองราชย์         แม้ที่
ตนเห็นว่าไม่ดี   เพราะเหตุแห่งการเป็นอยู่.
จริงอยู่    เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้    ย่อมทำอากิญจัญญายตนะนั้น
แม้อันเห็นแล้วไม่ดีอย่างนี้ว่า  อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้  มีวิญญาณัญจายตนะ

<div id="567"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 567]]
เป็นข้าศึกใกล้ให้เป็นอารมณ์    เพราะความไม่มีอารมณ์อื่น.   ถามว่า  เหมือน
อะไร.   ตอบว่า  เหมือนประชาชนยกพระราชาที่ตนเห็นว่าไม่ดีขึ้น  ครองราชย์
เพราะเหตุแห่งการเป็นอยู่เป็นเหตุ.    เหมือนอย่างว่า    พระราชาผู้เป็นใหญ่ใน
ทวีปทั้งหมด  องค์หนึ่ง  ไม่สำรวมมีความประพฤติทางกาย  วาจา  และทางใจ
หยาบคาย  ประชาชนเห็นโทษอย่างนี้ว่า  พระราชาองค์นี้มีวาจาหยาบคาย   แต่
เมื่อไม่ได้ความเป็นอยู่ในที่อื่น  จึงต้องอาศัยพระราชาพระองค์นั้น    เพราะเหตุ
แห่งการเป็นอยู่   ฉันใด  เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้  เมื่อไม่ได้อารมณ์อื่น  ก็
กระทำอากิญจัญญายตนะ   แม้ที่ตนเห็นแล้วว่าไม่ดีนั้นให้เป็นอารมณ์   ฉันนั้น
นั่นแหละ   อนึ่ง    ฌานคือเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้    เมื่อทำอยู่ด้วยอาการ
อย่างนี้
ย่อมอาศัยอรูปฌานที่ ๓ นี้   จึงเป็น
ไปได้แล เหมือนบุคคลขึ้นบันไดยาวพึงเกาะ
แม่บันไดไว้    และเหมือนบุคคลขึ้นสู่ยอดภู-
เขาพึงเกาะยอดภูเขา  หรือเหมือนบุคคลขึ้น
สู่ภูเขาศิลา    ก็ต้องอาศัยเข่าของตนเท่านั้น
ฉะนั้น.
อรูปาวจรกุศล  จบ

<div id="568"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 568]]
เตภูมิกกุศลธรรม  ๓  ประเภท
 
กามาวจรกุศล<div id="193/568"/>
 
[๑๙๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
กามาวจรกุศลจิต   สหรคตด้วยโสมนัส  สัมปยุตด้วยญาณ  เกิดขึ้นเป็น
อย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี
ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ   เป็น
ฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี
อย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ
เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี
อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ
ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต    อยู่ใน
สมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
กามาวจรกุศลจิต    สหรคตด้วยโสมนัส  สัมปยุตด้วยฌาน  เกิดขึ้นโดย
มีการชักจูง  ฯลฯ    สหรคตด้วยโสมนัส    วิปปยุตจากญาณ    เกิดขึ้น   ฯลฯ
สหรคตด้วยโสมนัส  วิปปยุตจากญาณ   เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ฯลฯ   สหรคต
ด้วยอุเบกขา  สัมปยุตด้วยญาณ  เกิดขึ้น ฯลฯ   สหรคตด้วยอุเบกขา   สัมปยุต
ด้วยญาณ  เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ฯลฯ  สหรคตด้วยอุเบกขา  วิปปยุตจากฌาณ
เกิดขึ้น ฯลฯ    สหรคตด้วยอุเบกขา   วิปปยุตจากญาณ   เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง

<div id="569"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 569]]
เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง ฯลฯ เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดี
ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต   ฯลฯ  เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
กามาวจรกุศล  จบ
 
รูปาวจรกุศล<div id="194/569"/>
 
[๑๙๔]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ      สงัดจากกาม
สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ฯลฯ
เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทา-
อธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี
อย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ
เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี
อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ
ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต   อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="570"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 570]]
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภูมิ    บรรลุทุติยฌาน
ฯลฯ    บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ    บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ
บรรลุปัญจมฌาน   ที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ฯลฯ    เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็น
อย่างกลาง ฯลฯ  เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่าง
กลาง ฯลฯ เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
รูปาวจรกุศล จบ
 
อรูปาวจรกุศล<div id="195/570"/>
 
[๑๙๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
รูปสัญญาโดยประการทั้งปวง    เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา    เพราะไม่
มนสิการซึ่งนานัตตสัญญา  จึงบรรลุจตุตถฌาน  อันสหรคตด้วยอากาสานัญจาย-
ตนสัญญาไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  เพราะละสุขและทุกข์ได้  เพราะโสมนัสและโทมนัส
ดับสนิทในก่อน มีสติบริสุทธิ์  เพราะอุเบกขาเป็นอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นอย่างกลาง
ฯลฯ  เป็นอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ    เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ

<div id="571"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 571]]
เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ  เป็นวิริยา
ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี
อย่างกลาง ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ     เพราะก้าวล่วง
อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง   จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย
วิญญาณัญจายตนสัญญา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข  ฯลฯ  เป็นอย่างต่ำ  เป็นอย่างกลาง
ฯลฯ    เป็นอย่างประณีต   ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิริยาธิบดี  ฯลฯ
เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดี
อย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต     อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
วิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย

<div id="572"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 572]]
อากิญจัญญายตนสัญญา  ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ฯลฯ   เป็นอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นอย่าง
กลาง ฯลฯ   เป็นอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ
เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ    เป็นวิมังสาธิบดี  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างต่ำ  ฯลฯ
เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ  เป็นจิตตา-
ธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่าง
กลาง ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ   อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภูมิ    เพราะก้าวล่วง
อากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง    จึงบรรลุจตุตถฌาน    อันสหรคตด้วย
เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา    ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข   ฯลฯ    เป็นอย่างต่ำ  ฯลฯ
เป็นอย่างกลาง  ฯลฯ    เป็นอย่างประณีต  ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดี  ฯลฯ    เป็น
วิริยาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตจาธิบดี ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดี ฯลฯ   เป็นฉันทาธิบดี
อย่างต่ำ ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ    เป็นฉันทาธิบดีอย่างประณีต
ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นวิริยาธิบดีอย่างกลาง ฯลฯ   เป็นวิริยา-
ธิบดีอย่างประณีต  ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างต่ำ ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างกลาง
ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต ฯลฯ   เป็น
วิมังสาธิบดีอย่างกลาง  ฯลฯ     เป็นวิมังสาธิบดีอย่างประณีต      อยู่ในสมัยนั้น
ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
อรูปาวจรกุศล  จบ

<div id="573"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 573]]
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายกุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓
 
บัดนี้    กุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓ แม้ทั้งหมดเหล่านี้      ย่อมเป็นไปโดย
ประเภท ๓ มีประเภทต่ำเป็นต้น   ก็เพื่อแสดงประเภทนั้นแห่งธรรมเหล่านั้น  จึง
ทรงเริ่มคำเป็นต้น ว่า    กตเม   ธมฺมา    กุสลา  ดังนี้อีก.
บรรดาบทเหล่านั้น    บทว่า  หีน  (ต่ำ)   ได้แก่  ลามก  คือ  หยาบ
พึงทราบกุศลต่ำด้วยสามารถแห่งการประมวลมา     กุศลที่มีในท่ามกลางแห่ง
หีนะและอุตตมะ   ชื่อว่า   มัชฌิมะ   (อย่างกลาง)    กุศลที่นำไปสู่ความเพียร
ชื่อว่า  ประณีต  ได้แก่  กุศลที่สูงสุด  บัณฑิตพึงทราบกุศลแม้เหล่านั้น   ด้วย
อำนาจการประมวลมานั่นแหละ.
จริงอยู่    ในขณะที่ประมวลมาซึ่งกุศลใด   จะเป็นฉันทะ   หรือวิริยะ
หรือจิตตะ   หรือวิมังสาเป็นหีนะ   (อย่างต่ำ)   มีอยู่   กุศลนั้น    ชื่อว่า   ต่ำ.
ธรรมเหล่านั้นเป็นมัชฌิมะ เป็นประณีตแห่งกุศลใด กุศลนั้น   ชื่อว่า มัชฌิมะ
และปณีตะ.   ก็กุศลใดประมวลมาซึ่งฉันทะคือความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำ   ทำ
ฉันทะให้เป็นธุระ ให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธาน กุศลนั้นชื่อว่า ฉันทาธิปไตย
เพราะความที่กุศลมาแล้วโดยฉันทาธิบดี    และในวิริยาธิปไตยเป็นต้น    ก็นัย
นี้แหละ.
แต่ในที่นี้  พึงถือเอานัยทั้งหลายที่ตั้งไว้แล้ว   คือ  นัยที่จำแนกไว้ก่อน
เป็นนัย  ๑  คำว่า  หีนะ  เป็นนัย  ๑   คำว่า  มัชฌิมะ  เป็นนัย  ๑    คำว่า

<div id="574"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 574]]
ปณีตะ  เป็นนัย ๑  และคำว่า  ฉันทาธิปไตย  เป็นนัย ๑  นัยทั้ง ๕ เหล่านี้
ในฉันทาธิปไตยเท่านี้ก่อน.  แม้ในวิริยาธิปไตยเป็นต้นก็อย่างนี้   เพราะฉะนั้น
ปัญจกนัยทั้ง ๔ จึงเป็น  ๒๐ นัย.  อีกอย่างหนึ่ง  เป็น ๒๐ นัย  แม้อย่างนี้   คือ
นัยแรกเป็นสุทธิกนัย ๑  นัย ๓ นัยมีคำว่า  หีนะเป็นต้น   (มัชฌิมะ  และปณีตะ)
นัย ๔ นัยมีคำว่า  ฉันทาธิปไตยเป็นต้น   (วิริยะ  จิตตะ  วิมังสา)   และนัย  ๑๒
นัยมีคำว่า ฉนฺทาธิปเตยฺเย หีน (ฉันทะเป็นต้น  กับหีนะเป็นต้น ) นัยเหล่านี้
เป็นมหานัย  ๒๐ ก่อน.
ถามว่า  ทรงจำแนกนัยเหล่านั้นไว้ในที่ไหน  ?
ตอบว่า  ในหีนติกะ  ในมหาปกรณ์.
แต่ในฐานะนี้  พึงถือเอากองธรรมมัชฌิมะจากหีนติกะ แล้วแบ่งเป็น  ๓
ส่วน  ด้วยอำนาจหีนะ มัชฌิมะ ปณีตะ พึงเว้นกองธรรมมัชฌิมะแม้จากหีนติกะ
นั้นแล้วถือเอาหีนะและปณีตะ  แล้วแบ่งออกอย่างละ ๙ ส่วน  เพราะว่าในหีนะ
นั่นแหละ  กุศลธรรมที่ต่ำก็มี  กุศลธรรมที่ปานกลางก็มี   กุศลธรรมที่ประณีต
ก็มี ถึงแม้ในปณีตะเล่า กุศลธรรมที่ต่ำก็มี กุศลธรรมที่ปานกลางก็มี กุศลธรรม
ที่ประณีตก็มี.  อนึ่ง  ในธรรมที่เป็นหีนะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นหีนะ (ต่ำ)
ก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็น
หีนะและหีนะ  กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ  กุศล-
ธรรมที่เป็นหีนะก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะ
ก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและมัชฌิมะ กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี ในธรรมที่เป็น
หีนะและปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นหีนะก็มี ในธรรมที่เป็นหีนะและปณีตะ  กุศล

<div id="575"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 575]]
ธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็นหีนะและปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นปณีตะ
ก็มี   นี้เรียกว่า  นวกะหนึ่ง.
แม้ในธรรมที่เป็นปณีตะและหีนะ   ชื่อว่า  กุศลธรรมที่ต่ำก็มี   ใน
ธรรมที่เป็นปณีตะและหีนะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี  ในธรรมที่เป็นปณีตะ
และหีนะ   กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี.  อนึ่ง  ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ
กุศลธรรมที่ต่ำก็มี   ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ  กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะ
ก็มี  ในธรรมที่เป็นปณีตะและมัชฌิมะ  กุศลธรรมที่เป็นปณีตะก็มี  ในธรรมที่
เป็นปณีตะและปณีตะกุศลธรรมที่เป็นหีนะ (ต่ำ) ก็มี ในธรรมที่เป็นปณีตะและ
ปณีตะ กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมะก็มี ในธรรมที่เป็นปณีตะและปณีตะ กุศลธรรม
ที่เป็นปณีตะก็มี  นี้เป็นนวกะที่ ๒  รวมนวกะทั้งสองเป็นธรรม  ๑๘.   ธรรม
๑๘  เหล่านี้     ชื่อว่า  กรรมทวาร.    ว่าด้วยกรรมทวารเหล่านี้    พึงทราบว่า
กษัตริย์ ๑๘  พราหมณ์ ๑๘  แพทย์ ๘  ศูทร ๑๘  โคตรจรณะ  ๔๘  เพราะ
ความเป็นผู้อบรมแล้วด้วยกรรมทวาร ๑๘ เหล่านี้.
บรรดากุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิ  ๓  เหล่านี้    กามาวจรกุศล   เป็น
ทุเหตุกะโดยการไม่ประกอบญาณสัมปยุตบ้าง   แต่รูปาวจรและอรูปาวจร   เป็น
ติเหตุกะอย่างเดียว  คือเป็นญาณสัมปยุตเท่านั้น.    ก็ในกุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓
เหล่านั้น    กามาวจรกุศลย่อมเกิดร่วมกับอธิบดีบ้าง    เว้นจากอธิบดีบ้าง    แต่
รูปาวจรและอรูปาวจรกุศลย่อมสัมปยุตด้วยอธิบดีโดยแท้.  และในกุศลประกอบ
ด้วยภูมิ ๓ นี้  ในกามาวจรกุศลย่อมได้อธิบดี  เพียง ๒ เท่านั้น    คือ อารัมมณา-
ธิปติ   สหชาตาธิปติ.   ในรูปาวจรและอรูปาวจรกุศลย่อมไม่ได้อารัมมณาธิปติ
ย่อมได้เฉพาะสหชาตาธิปติเท่านั้น    ในสหชาตาธิปติเหล่านั้น    ตรัสความเป็น

<div id="576"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 576]]
จิตตาธิปไตยของจิตไว้ด้วยอำนาจสัมปยุตธรรมทั้งหลาย.  แต่เพราะจิต  ๒ ดวง
ไม่มีพร้อมกัน  ชื่อว่า  จิตตาธิปติ  ของสัมปยุตตจิตก็ไม่มี.  อนึ่ง  ฉันทาธิปติเป็นต้น
แห่งธรรมมีฉันทะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน     แต่อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนาชื่อ
อธิบดี   ด้วยสามารถแห่งการมาอย่างนี้ว่า    กุศลจิตดวงอื่นอีกกระทำจิตใดให้
เป็นธุระให้เป็นใหญ่   ประมวลมาแล้วอย่างนี้ว่า  ถ้ากุศลธรรมมีอยู่เเก่บุคคลผู้มี
จิตไซร้  กุศลธรรมก็จักมีแก่เรา  ดังนี้    จิตดวงเดิมนั้นของบุคคลนั้น    ชื่อว่า
เป็นจิตตาธิปติ   จิตนี้ชื่อว่า  จิตตาธิปไตย  เพราะมาจากจิตดวงนั้น    ดังนี้.
ก็นัยนี้ไม่ปรากฏในพระบาลีและอรรถกถา   เพราะฉะนั้น      พึงทราบความเป็น
อธิบดีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ.
ก็ในมหานัย ๑๙ เหล่านี้ มีจิตทั้งหลายประมาณตามที่กล่าวในสุทธิกนัย
ต้น     และมีนวกะทั้งหลาย    และวาระแห่งพระบาลีทั้งหลาย     เพราะฉะนั้น
พึงทราบประเภท  จิตตะ  นวกะ  และวาระ   ซึ่งคูณด้วย ๒๐  โดยประมาณที่
กล่าวในญาณสัมปยุต   และคูณด้วย  ๑๖  ในญาณวิปปยุต   ๔  ดังนี้    นี้ชื่อว่า
ปกิณณกถา  ในกุศลเป็นไปในภูมิ ๓ ดังนี้แล.
กุศลที่เป็นไปในภูมิ  ๓  จบ

<div id="577"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 577]]
โลกุตตรกุศลจิต
 
มรรคจิตดวงที่  ๑<div id="196/577"/>
 
[๑๙๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว     บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ประกอบด้วยวิตก  วิจาร  มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก    อยู่ในสมัยใด    ผัสสะ
เวทนา  สัญญา  เจตนา  จิต  วิตก  วิจาร  ปีติ  สุข  เอกัคคตา  สัทธินทรีย์
วิริยินทรีย์  สตินทรีย์   สมาธินทรีย์  ปัญญินทรีย์  มนินทรีย์  โสมนัสสินทรีย์
ชีวิตินทรีย์  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  สัมมาทิฏฐิ  สัมมาสังกัปปะ  สัมมาวาจา
สัมมากัมมันตะ  สัมมาอาชีวะ  สัมมาวายามะ  สัมมาสติ  สัมมาสมาธิ  สัทธาพละ
วิริยพละ  สติพละ  สมาธิพละ  ปัญญาพละ  หิริพละ  โอตตัปปพละ  อโลภะ
อโทสะ  อโมหะ  อนภิชฌา  อัพยาปาทะ  สัมมาทิฏฐิ  หิริ  โอตัตัปปะ  กายปัสสัทธิ
จิตตปัสสัทธิ   กายลหุตา   จิตตลหุตา  กายมุทุตา     กายกัมมัญญตา
จิตตกัมมัญญตา    กายปาคุญญตา   จิตตปาคุญญตา   กายุชุกตา   จิตตุชุกตา
สติสัมปชัญญะ  สมถะ  วิปัสสนา  ปัคคาหะ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น หรือว่า
นามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น.
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๑๙๗]  ผัสสะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?
การกระทบ  กิริยาที่กระทบ  กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง มีในสมัยนั้น
อันใด  นี้ชื่อว่าผัสสะ  มีในสมัยนั้น.

<div id="578"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 578]]
[๑๙๘]  เวทนา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ  อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณ-
ธาตุที่สมกัน  ความเสวยอารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส  กิริยาเสวย
อารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา
มีในสมัยนั้น.
[๑๙๙]  สัญญา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?
การจำ   กิริยาที่จำ   ความจำ   อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญานธาตุ
ที่สมกัน   ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่าสัญญา  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๐]  เจตนา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
การคิด  กิริยาที่คิด  ความคิด  อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุ
ที่สมกัน  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  เจตนา  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๑]  จิต  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?
จิต  มโน   มานัส   หทัย   ปัณฑระ   มโน  มนายตนะ   มนินทรีย์
วิญญาณ  วิญญาณขันธ์  มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า
จิต  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๒]  วิตก   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความตรึก   ความตรึกอย่างแรง    ความดำริ    ความที่จิตแนบอยู่ใน
อารมณ์  ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์  ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  สัมมาสัง-
กัปปะ  อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้นอันใด  นี้ชื่อว่า
วิตก    มีในสมัยนั้น.
[๒๐๓]  วิจาร  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?

<div id="579"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 579]]
ความตรอง  ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไปพิจารณา
ความที่จิตสืบต่ออารมณ์    ความที่จิตเพ่งอารมณ์   ในสมัยนั้นอันใด   นี้ชื่อว่า
วิจาร  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๔]  ปีติ   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
ความอิ่มใจ  ความปราโมทย์  ความยินดียิ่ง  ความบันเทิง  ความร่าเริง
ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความตื่นเต้น  ความที่จิตชื่นชมยินดี  ปีติสัมโพชฌงค์
ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่าปีติ  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๕]   สุข  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่สบาย  เป็นสุข
อันเกิดแต่เจโตสัมผัส      กิริยาเสวยอารมณ์ที่สบายเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส
ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่าสุข  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๖]  เอกัคคตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต   ความดำรงอยู่แห่งจิต   ความมั่นอยู่แห่งจิต  ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต   ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ
สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่าเอกัคคตา  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๗]  สัทธินทรีย์  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?
ศรัทธา   กิริยาที่เชื่อ   ความปลงใจเชื่อ   ความเลื่อมใสยิ่ง    ศรัทธา
อินทรีย์  คือศรัทธา  สัทธาพละ  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัทธินทรีย์  มีในสมัยนั้น.
[๒๐๘]  วิริยินทรีย์  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
การปรารภความเพียรทางใจ  ความขะมักเขม้น   ความบากบั่น  ความ
ตั้งหน้า   ความพยายาม  ความอุตสาหะ  ความทนทาน  ความเข้มแข็ง   ความ

<div id="580"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 580]]
หมั่น  ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย    ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ   ความไม่ทอดทิ้ง
ธุระ  ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  อินทรีย์  คือวิริยะ  วิริยพละ  สัมมา-
วายามะ  วิริยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัย
นั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  วิริยินทรีย์   มีในสมัยนั้น.
[๒๐๙]  สตินทรีย์   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
สติ  ความตามระลึก  ความหวนระลึก  สติ  กิริยาที่ระลึก ความทรงจำ
ความไม่เลื่อนลอย  ความไม่ลืม  สติ  อินทรีย์คือสติ  สติพละ  สัมมาสติ  สติ
สัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น  อันใด
นี้ชื่อว่า  สตินทรีย์  มีในสมัยนั้น.
[๒๑๐]  สมาธินทรีย์  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นแห่งจิต    ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ
อินทรีย์คือสมาธิ   สมาธิพละ  สัมมาสมาธิ  สมาธิสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่ง
มรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  สมาธินทรีย์  มีใน
สมัยนั้น.
[๒๑๑]  ปัญญินทรีย์   มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส   ปัญญาเครื่องนำทาง   ความ
เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  อินทรีย์คือปัญญา  ปัญญา
พละ    ปัญญาเหมือนศัสตรา     ปัญญาเหมือนปราสาท    ความสว่างคือปัญญา

<div id="581"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 581]]
แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว ความไม่หลง
ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ    ธรรมวิจัยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  ปัญญินทรีย์   มีในสมัยนั้น.
[๒๑๒]  มนินทรีย์  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน ?
จิต   มโน  มานัส   หทัย  ปัณฑระ มโน มนายตนะ อินทรีย์คือมโน-
วิญญาณ  วิญญาณขันธ์   มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้นอันใด นี้ชื่อว่า
มนินทรีย์  มีในสมัยนั้น.
[๒๑๓]  โสมนัสสินทรีย์   ในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
ความสบายทางใจ  ความสุขทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่สบาย  เป็นสุข
อันเกิดแต่เจโตสัมผัส   กิริยาเสวยอารมณ์ที่สบาย   เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส
ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  โสมนัสสินทรีย์   มีในสมัยนั้น.
[๒๑๔]  ชีวิตินทรีย์  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?
อายุ   ความดำรงอยู่    ความเป็นไปอยู่     กิริยาที่เป็นไปอยู่   อาการที่
สืบเนื่องกันอยู่     ความประพฤติเป็นไปอยู่   ความหล่อเลี้ยงอยู่   ชีวิต   อินทรีย์
คือชีวิตของนามธรรมนั้น ๆ  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า    ชีวิตินทรีย์  มีใน
สมัยนั้น.
[๒๑๕]  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์   มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญาญินทรีย์   ปัญญาพละ

<div id="582"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 582]]
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว       ความไม่หลง.
ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ     ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค     เพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้    เพื่อเห็นธรรมที่ยังไม่เคยเห็น
เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่เคยบรรลุ   เพื่อทราบธรรมที่ยังไม่เคยทราบ  เพื่อทำให้
แจ้งธรรมที่ยังไม่เคยทำให้แจ้งนั้น  ๆ ในสมัยนั้น     อันใด   นี้ชื่อว่า   อนัญญ-
ตัญญัสสามีตินทรีย์  มีในสมัยนั้น.
[๒๑๖]  สัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว     ความไม่หลง
ความวิจัย  สัมมาทิฏฐิ  ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่อง
ในมรรค  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น.
[๒๑๗]  สัมมาสังกัปปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความตรึก    ความตรึกอย่างแรง    ความดำริ    ความที่จิตแนบอยู่ใน
อารมณ์   ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์   ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์  ความ
ดำริชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้นอันใด นี้ชื่อว่า
สัมมาสังกัปปะ  มีในสมัยนั้น.

<div id="583"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 583]]
[๒๑๘]   สัมมาวาจา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่
ประกอบ  การไม่ล่วงละเมิด  การไม่ล้ำเขต  การกำจัดต้นเหตุวจีทุจริต ๔ วาจา
ชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า
สัมมาวาจา  มีในสมัยนั้น.
[๒๑๙]  สัมมากัมมันตะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่
ประกอบ    การไม่ล่วงละเมิด    การไม่ล้ำเขต     การกำจัดต้นเหตุกายทุจริต  ๓
การงานชอบ  อันเป็นองค์แห่งมรรค    นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด
นี้ชื่อว่า  สัมมากัมมันตะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๒๐]  สัมมาอาชีวะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
การงด   การเว้น    การเลิกละ   เจตนาเครื่องเว้น    การไม่ทำ   การไม่
ประกอบ   การไม่ล่วงละเมิด   การไม่ล้ำเขต     การกำจัดต้นเหตุมิจฉาชีพ  การ
เลี้ยงชีพชอบอันเป็นองค์แห่งมรรค     นับเนื่องในมรรคในสมัยนั้น       อันใด
นี้ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๒๑]  สัมมาวายามะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
การปรารภความเพียรทางใจ  ความขะมักเขม้น   ความบากบั่น   ความ
ตั้งหน้า  ความพยายาม  ความอุตสาหะ  ความทนทาน  ความเข้มแข็ง  ความหมั่น
ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ    ความไม่ทอดทิ้งธุระ
ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  วิริยินทรีย์   วิริยพละ   ความพยายามชอบ
วิริยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น     อันใด
นี้ชื่อว่า  สัมมาวายามะ  มีในสมัยนั้น.

<div id="584"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 584]]
[๒๒๒]  สัมมาสติ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
สติ   ความตามระลึก   ความหวนระลึก   กิริยาที่ระลึก   ความทรงจำ
ความไม่เลื่อนลอย   ความไม่ลืม   สติ   สตินทรีย์   สติพละ   ความระลึกชอบ
สติสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น   อันใด
นี้ชื่อว่า  สัมมาสติ  มีในสมัยนั้น.
[๒๒๓]  สัมมาสมาธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต  ความมั่นคงแห่งจิต   ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต    ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป   ความสงบ
สมาธินทรีย์   สมาธิพละ   ความตั้งใจชอบ   สมาธิสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์
แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า   สัมมาสมาธิ
มีในสมัยนั้น.
[๒๒๔]  สัทธาพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ศรัทธา  กิริยาที่เชื่อ   กิริยาที่ปลงใจเชื่อ   ความเลื่อมใสยิ่ง   ศรัทธา
สัทธินทรีย์    กำลังคือศรัทธา    ในสมัยนั้น     อันใด    นี้ชื่อว่า   สัทธาพละ
มีในสมัยนั้น.
[๒๒๕]  วิริยพละ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
การปรารภความเพียงทางใจ  ความขะมักเขม้น  ความบากบั่น   ความ
ตั้งหน้า ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น
ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ     ความไม่ทอดทิ้งธุระ
ความประคับประคองธุระ   วิริยะ  วิริยินทรีย์  กำลังคือความเพียร สัมมาวายามะ
วิริยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น  อันใด
นี้ชื่อว่า  วิริยพละ  มีในสมัยนั้น.

<div id="585"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 585]]
[๒๒๖]  สติพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
สติ ความตามระลึก  ความหวนระลึก  สติ  กิริยาที่ระลึก  ความทรงจำ
ความไม่เลื่อยลอย  ความไม่ลืม  สติ  สตินทรีย์  กำลังคือสติ  ความระลึกชอบ
สติสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด
นี้ชื่อว่า  สติพละ  มีในสมัยนั้น.
[๒๒๗]  สมาธิพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต   ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต   ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ
สมาธินทรีย์   กำลังคือสมาธิ    สัมมาสมาธิ   สมาธิสัมโพชฌงค์    อันเป็นองค์
แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค   ในสมัยนั้น   อันใด   นี้ชื่อว่า   สมาธิพละ
มีในสมัยนั้น.
[๒๒๘]  ปัญญาพละ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน ?
ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเป็นเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเป็นเครื่องนำทาง
ความเห็นแจ้ง   ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์  กำลัง
คือปัญญา  ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา
แสงสว่างคือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป    ปัญญาเหมือนดวงแก้ว     ความ
ไม่หลง   ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์    อันเป็นองค์
แห่งมรรค   นับเนื่องในมรรค  มีในสมัยนั้น  อันใด   นี้ชื่อว่า  ปัญญาพละ
มีในสมัยนั้น.

<div id="586"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 586]]
[๒๒๙]  หิริพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย     วิริยาที่
ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย   ในสมัยนั้น   อันใด   นี้ชื่อว่า
หิริพละ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๐]  โอตตัปปพละ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว    กิริยา
ที่ไม่ประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า โอตตัปป-
พละ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๑]  อโลภะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
การไม่โลภ  กิริยาที่ไม่โลภ   ความที่ไม่โลภ   การไม่กำหนัด   กิริยา
ที่ไม่กำหนัด  ความไม่กำหนัด  ความไม่เพ่งเล็ง  กุศลมูลคืออโลภะ  ในสมัยนั้น
อันใด  นี้ชื่อว่า  อโลภะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๒]  อโทสะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
การไม่คิดทุษร้าย   กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย   ความไม่คิดประทุษร้าย
ความไม่พยาบาท    ความไม่คิดเบียดเบียน    กุศลมูลคืออโทสะ    ในสมัยนั้น
อันใด  นี้ชื่อว่า  อโทสะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๓]  อโมหะ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ปัญญา   กิริยาที่รู้ชัด    ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส   ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ

<div id="587"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 587]]
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว   ความไม่หลง
ความวิจัยธรรม   สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า  อโมหะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๔]  อนภิชฌา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
การไม่โลภ  กิริยาที่ไม่โลภ  ความไม่โลภ  ความไม่กำหนัด   กิริยาที่
ไม่กำหนัด ความไม่กำหนัด  ความไม่เพ่งเล็ง  กุศลมูลคืออโลภะ  ในสมัยนั้น
อันใด  นี้ชื่อว่า  อนภิชฌา มีในสมัยนั้น.
[๒๓๕]  อัพยาปาทะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
การไม่คิดประทุษร้าย     กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย     ความไม่คิด-
ประทุษร้าย    ความไม่พยาบาท    ความไม่คิดเบียดเบียน    กุศลมูลคืออโทสะ
ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  อัพยาปาทะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๖]  สัมมาทิฏฐิ  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย   ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ  ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ควรญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง   ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา    ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว      ความไม่หลง
ความวิจัยธรรม  ความเห็นชอบ  ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ    มีในสมัยนั้น.

<div id="588"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 588]]
[๒๓๗]  หิริ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย     กิริยาที่
ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย   ในสมัยนั้น     อันใด  นี้ชื่อว่า
หิริ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๘]  โอตตัปปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว   กิริยา
ที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า
โอตตัปปะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๓๙]  กายปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
การสงบ  การสงบระงับ   กิริยาที่สงบ   กิริยาที่สงบระงับ   ความสงบ
ระงับแห่งเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์   สังขารขันธ์   ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์   ใน
สมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  กายปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น.
[๒๔๐]  จิตตปัสสัทธิ   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
การสงบ  การสงบระงับ  กิริยาที่สงบ   กิริยาที่สงบระงับ   ความสงบ
ระงับแห่งวิญญาณขันธ์   ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์   ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า
จิตตปัสสัทธิ  มีในสมัยนั้น.
[๒๔๑]  กายลหุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความเบา   ความรวดเร็ว    ความไม่เชื่องช้า    ความไม่หนัก    แห่ง
เวทนาขันธ์  สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า  กายลหุตา
มีในสมัยนั้น.
[๒๔๒]  จิตตลหุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความเบา    ความรวดเร็ว    ความไม่เชื่องช้า    ความไม่หนัก    แห่ง
วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น    อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตลหุตา     มีในสมัยนั้น.

<div id="589"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 589]]
[๒๔๓]  กายมุทุตา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
ความอ่อน ภาวะที่อ่อน ความไม่กักขฬะ ความไม่แข็ง  แห่งเวทนาขันธ์
สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า  กายมุทุตา มีในสมัยนั้น.
[๒๔๔]  จิตตมุทุตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความอ่อน    ภาวะที่อ่อน    ความไม่แข็ง    ความไม่กระด้าง    แห่ง
วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตมุทุตา  มีในสมัยนั้น.
[๒๔๕]   กายกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
กิริยาที่ควรแก่การงาน   ความควรแก่การงาน   ภาวะที่ควแก่การงาน
แห่งเวทนาขันธ์    สัญญาขันธ์    สังขารขันธ์   ในสมัยนั้น     อันใด   นี้ชื่อว่า
กายกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น.
[๒๔๖]  จิตตกัมมัญญตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
กิริยาที่ควรแก่การงาน   ความควรแก่การงาน   ภาวะที่ควรแก่การงาน
แห่งวิญญาณขันธ์ ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า จิตตกัมมัญญตา มีในสมัยนั้น.
[๒๔๗]  กายปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
กิริยาที่คล่องแคล่ว     ความคล่องแคล่ว     ภาวะที่คล่องแคล่ว    แห่ง
เวทนาขันธ์   สัญญาขันธ์   สังขารขันธ์  ในสมัยนั้น   อันใด  นี้ชื่อว่า   กาย-
ปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น.
[๒๔๘]  จิตตปาคุญญตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
กิริยาที่คลองแคล่ว     ความคล่องแคล่ว    ภาวะที่คล่องแคล่ว    แห่ง
วิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด นี้ชื่อว่า จิตตปาคุญญตา มีในสมัยนั้น.
[๒๔๙]   กายุชุกตา  มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ความตรง    กิริยาที่ตรง    ความไม่คด    ความไม่โค้ง    ความไม่งอ
แห่งเวทนาขันธ์   สัญญาขันธ์  สังขารขันธ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า กายุชุกตา
มีในสมัยนั้น.

<div id="590"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 590]]
[๒๕๐]  จิตตุชุกตา  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความตรง    กิริยาที่ตรง    ความไม่คด    ความไม่โค้ง     ความไม่งอ
แห่งวิญญาณขันธ์  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  จิตตุชุกตา  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๑]  สติ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
สติ  ความตามระลึก  ความหวนระลึก สติ  กิริยาที่ระลึก  ความทรงจำ
ความไม่เลื่อนลอย  ความไม่หลงลืม  สติ  สตินทรีย์  สติพละ  ความระลึกชอบ
สติสัมโพชฌงค์   อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น  อันใด
นี้ชื่อว่า  สติ  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๒]  สัมปชัญญะ   มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด   ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา   ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา  ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง ความ
วิจัยธรรม  สัมมาทิฏฐิ ธรรมวิจัยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่อง
ในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  สัมปชัญญะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๓]  สมถะ  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต  ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต     ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป   ความสงบ

<div id="591"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 591]]
สมาธินทรีย์  สมาธิพละ  ความตั้งใจชอบ    สมาธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่ง
มรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า สมถะ มีในสมัยนั้น.
[๒๕๔]  วิปัสสนา  มีในสมัยนั้น    เป็นไฉน  ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย   ความเลือกสรร    ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด   ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด   ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด  ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์    ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท  ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา     ปัญญาเหมือนประทีป     ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง
ความวิจัยธรรม    สัมมาทิฏฐิ    ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  วิปัสสนา  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๕]  ปัคคาหะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
การปรารภความเพียร  ความขะมักเขม้น  ความบากบั่น ความตั้งหน้า
ความพยายาม    ความอุตสาหะ    ความทนทาน    ความเข้มแข็ง   ความหมั่น
ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย     ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ     ความไม่ทอดทิ้งธุระ
ความประคับประคองธุระ  วิริยะ  วิริยินทรีย์  วิริยพละ  สัมมาวายามะ  วิริย-
สัมโพชฌงค์  อันเป็นองค์แห่งมรรค  นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น      อันใด
นี้ชื่อว่า    ปัคคาหะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๖]  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  เป็นไฉน  ?
ความตั้งอยู่แห่งจิต    ความดำรงอยู่แห่งจิต    ความมั่นคงแห่งจิต  ความ
ไม่ส่ายไปแห่งจิต    ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต     ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป    ความสงบ

<div id="592"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 592]]
สมาธินทรีย์   สมาธิพละ สัมมาสมาธิ  สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค
นับเนื่องในมรรค  ในสมัยนั้น  อันใด  นี้ชื่อว่า  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น.
[๒๕๗]  หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๒๕๘]  ก็ขันธ์  ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๙ ฌานมี
องค์ ๕ มรรคมีองค์ ๘ พละ ๗ เหตุ ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา  ๑
จิต ๑ เวทนาขันธ์ ๑ สัญญาขันธ์ ๑ สังขารขันธ์  ๑ วิญญาณขันธ์ ๑ มนายตนะ ๑
มนินทรีย์ ๑  มโนวิญญาณธาตุ ๑  ธรรมายตนะ ๑   ธรรมธาตุ ๑  มีในสมัยนั้น
หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีในสมัยนั้น
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๒๕๙]  สังขารขันธ์     มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน  ?
ผัสสะ  เจตนา  วิตก  วิจาร  ปีติ   เอกัคคตา  สัทธินทรีย์  วิริยินทรีย์
สตินทรีย์  สมาธินทรีย์  ปัญญินทรีย์  ชีวิตินทรีย์   อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์
สัมมาทิฏฐิ   สัมมาสังกัปปะ  สัมมาวาจา   สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ  สัมมา-
วายามะ  สัมมาสติ   สัมมาสมาธิ  สัทธาพละ   วิริยพละ   สติพละ   สมาธิพละ
ปัญญาพละ  หิริพละ  โอตตัปปพละ  อโลภะ   อโทสะ   อโมหะ   อนภิชฌา
อัพยาปาทะ  สัมมาทิฏฐิ  หิริโอตตัปปะ  กายปัสสัทธิ   จิตตปัสสัทธิ  กายลหุตา
จิตตลหุตา  กายมุทุตา  จิตตมุทุตา    กายกัมมัญญตา  จิตตกัมมัญตา  กายปา-
คุญญตา  จิตตปาคุญญตา   กายุชุกตา   จิตตุชุกตา  สติ   สัมปชัญญะ  สมถะ
วิปัสสนา    ปัคคาหะ    อวิกเขปะ    หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด
เว้นเวทนาขันธ์  สัญญาขันธ์  วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น   นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์
มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="593"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 593]]
มหานัย  ๒๐
 
สุทธิกปฏิปทา<div id="260/593"/>
 
[๒๖๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ  อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากการ  สงัดจากอกุศล-
ธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา   ทันธาภิญญา ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๒๖๑]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศล-
ธรรมทั้งหลายแล้ว     บรรลุปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา  ฯลฯ
อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๒๖๒]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากาม สงัดจากอกุศล-
ธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.

<div id="594"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 594]]
[๒๖๓]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  สงัดจากกาม สงัดจากอกุศล-
ธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา ฯลฯ อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น    ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
[๒๖๔]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน  ฯลฯ
บรรลุตติยฌาน  ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ บรรลุ
ปัญจมฌานเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น     ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
สุทธิกปฏิปทา จบ
 
สุญญตะ<div id="265/594"/>
 
[๒๖๕]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดสุญญตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด
ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="595"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 595]]
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ
ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจุตตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจม-
ฌาน   ชนิดสุญญตะ    ฯลฯ   อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัย
นั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
สุญญตะ  จบ
 
สุญญตมูลกปฏิปทา<div id="266/595"/>
 
[๒๖๖]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน   ชนิดสุญญตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดสุญญตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.

<div id="596"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 596]]
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน    ชนิดสุญญตะ       เป็นสุขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน    ชนิดสุญญตะ    เป็นสุขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ
ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน  ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุปัญจม-
ฌาน  ชนิดสุญญตะ  เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ ชนิดสุญญตะ    เป็น
ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ฯลฯ  ชนิดสุญญตะ  เป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ
ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
สุญญตมูลกปฏิปทา  จบ

<div id="597"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 597]]
อัปปณิหิตะ<div id="267/597"/>
 
[๒๖๗]   ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฎฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ  ฯลฯ  อยู่ในสมัย
ใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น  บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ บรรลุ
ตติยฌาน ฯลฯ  บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ  บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ  บรรลุปัญจมฌาน
ชนิดอัปปณิหิตะ ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า  ธรรมเป็นกุศล.
อัปปณิหิตะ  จบ
 
อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา<div id="268/598"/>
 
[๒๖๘]  ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฏฐิ     เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ เป็นทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ

<div id="598"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 598]]
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพานเพื่อละทิฎฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     สงัดจากกาม    สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน   ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิ-
ปทา ขิปปาภิญญา ฯลฯ อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม   สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นสุขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม   สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลาย  บรรลุปฐมฌาน  ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปา-
ภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน   เพื่อละทิฏฐิ    เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ

<div id="599"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 599]]
บรรลุตติยฌาน ฯลฯ   บรรลุจตุตถฌานฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน  ฯลฯ  บรรลุ
ปัญจมฌาน   ชนิดอัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  ชนิด
อัปปณิหิตะ   เป็นทุกขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา ฯลฯ   ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็น
สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  ชนิดอัปปณิหิตะ  เป็นสุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
อัปปณิหิตมูลกปฏิปทา จบ
 
[๒๖๙]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคเป็นโลกุตระ ฯลฯ     เจริญสติปัฏฐานเป็น
โลกุตระ ฯลฯ     เจริญสัมมัปปธานเป็นโลกุตระ ฯลฯ     เจริญอิทธิบาทเป็น
โลกุตระ ฯลฯ   เจริญอินทรีย์เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญพละเป็นโลกุตระ  ฯลฯ
เจริญโพชฌงค์เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญสัจจะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญสมถะ
เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เป็นเจริญธรรมเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญขันธ์เป็นโลกุตระ ฯลฯ
เจริญอายตนะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญธาตุเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญอาหาร
เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญผัสสะเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญเวทนาเป็นโลกุตระ ฯลฯ
เจริญสัญญาเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญเจตนาเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญจิตเป็น
โลกุตระอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก   นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อ
บรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุ
ปฐมฌาน   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล  ฯลฯ
มหานัย  ๒๐  จบ

<div id="600"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 600]]
อธิบดี<div id="270/600"/>
 
[๒๗๐]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อละทิฏฐิ  เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น    สงัดจากกาม   สงัดจาก
อกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว  บรรลุปฐมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี
ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน   เพื่อละทิฏฐิ   เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น     บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ
บรรลุตติยฌาน ฯลฯ    บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ   บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ   บรรลุ
ปัญจมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นวิริยาธิบดี ฯลฯ   เป็นจิตตาธิบดี ฯลฯ
เป็นวิมังสาธิบดี   เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด   ผัสสะ
ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
ธรรมเป็นกุศล   เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคเป็นโลกุตระ  ฯลฯ    เจริญสติปัฏฐานเป็น
โลกุตระ ฯลฯ   เจริญสัมมัปปธานเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญอิทธิบาทเป็น
โลกุตระ ฯลฯ   เจริญอินทรีย์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญพละเป็นโลกุตระ ฯลฯ
เจริญโพชฌงค์เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญสัจจะเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญสมถะ
เป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญธรรมเป็นโลกุตระ ฯลฯ   เจริญขันธ์เป็นโลกุตระ ฯลฯ

<div id="601"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 601]]
เจริญอายตนะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญธาตุเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญอาหาร
เป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญผัสสะเป็นโลกุตระ ฯลฯ    เจริญเวทนาเป็นโลกุตระ
ฯลฯ   เจริญสัญญาเป็นโลกุตระ ฯลฯ  เจริญเจตนาเป็นโลกุตระ  ฯลฯ  เจริญจิต
เป็นโลกุตระ ฯลฯ     อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก   นำไปสู่นิพพาน    เพื่อละทิฏฐิ
เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น   สงัดจากกาม  สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว   บรรลุ
ปฐมฌาน  เป็นฉันทาธิบดี ฯลฯ  เป็นจิตตาธิบดี  ฯลฯ  เป็นวิมังสาธิบดี  เป็น
ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ฯลฯ  อยู่ในสมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อวิกเขปะ มีใน
สมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
อธิบดี  จบ
มรรคจิตดวงที่  ๑  จบ
 
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายโลกุตรกุศล
 
พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงกุศลที่ยังสมบัติในสามภพให้เกิดขึ้น
อย่างนี้แล้ว   บัดนี้   เพื่อแสดงโลกุตรกุศลเพื่อก้าวล่วงภพทั้งหมดจึงเริ่มพระบาลี
มีอาทิว่า  กตเม   ธมฺมา   กุสลา  (ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน)  อีก.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า   กตเม   ธมฺมา  เป็นต้นต่อไป.
บทว่า  โลกุตฺตร  ถามว่า  ธรรมที่ชื่อว่า    โลกุตระ   เพราะอรรถ
ว่ากระไร  ? ตอบว่า ที่ชื่อว่า  โลกุตระ เพราะอรรถว่า  ย่อมข้ามโลก  ชื่อว่า

<div id="602"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 602]]
โลกุตระ   เพราะอรรถว่า   ข้ามพ้นโลกไป   ชื่อว่า  โลกุตระ  เพราะอรรถว่า
ก้าวล่วง  ครอบงำโลกทั้งสามตั้งอยู่.
บทว่า  ฌาน   ภาเวติ  (เจริญฌานโลกุตระ)  ได้แก่.  พระโยคาวจรยัง
อัปปนาฌานอันประกอบด้วยขณะจิตดวงหนึ่งให้เกิด   คือให้เจริญ.    อธิบายว่า
โลกุตรฌาน     ชื่อว่า  นิยยานิกะ  เพราะอรรถว่า  ออกไปจากโลก  ออกไป
จากวัฏฏะ  อีกนัยหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  นิยยานิกะ  เพราะอรรถว่า  เป็นเครื่องออก
ไปจากโลกและจากวัฏฏะนั้น     จริงอยู่    บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยโลกุตรฌานนั้น
เมื่อกำหนดรู้ทุกข์  ชื่อว่า  ย่อมออกไป  เมื่อละสมุทัยชื่อว่าย่อมออกไป  เมื่อ
กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธชื่อว่าย่อมออกไป     เมื่อเจริญมรรคก็ชื่อว่าย่อมออกไป
เพราะฉะนั้น  โลกุตรฌานนั้น    จึงชื่อว่า  นิยยานิกะ.
ก็กุศลอันเป็นไปในภูมิสามย่อมก่อจุติและปฏิสนธิทำให้เจริญในวัฏฏะ
เพราะฉะนั้น   กุศลนั้นจึงชื่อว่า    อาจยคามี    ฉันใด    โลกุตรกุศลนี้เป็น
เช่นนั้นหามิได้   ก็โลกุตรกุศลนี้    รื้ออยู่ทำลายอยู่ซึ่งจุติและปฏิสนธิ  อันกุศล
ในภูมิสามสร้างไว้    โดยกระทำให้ขาดแคลนซึ่งปัจจัยไป    เปรียบเหมือนเมื่อ
บุรุษคนหนึ่งสร้างกำแพงสูง ๑๘  ศอก   แต่อีกคนหนึ่งเอาค้อนใหญ่รื้ออยู่   ทำ
ให้กระจัดกระจายอยู่ซึ่งที่อันบุรุษนั้นก่อแล้ว  ๆ  พึงไป  ฉะนั้น   เพราะเหตุนั้น
โลกุตรฌานนั้น  จึงชื่อว่า  อปจยคามี   (นำไปสู่พระนิพพาน).
ในบทว่า  ทิฏฺิคตาน  ปหานาย (เพื่อละทิฏฐิ) นี้   ทิฏฐิทั้งหลาย
นั่นเอง  ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ  เหมือนคำเป็นต้นว่า  คูถคต  (คูถ)   มุตฺตคต
(มูตร).    อีกอย่างหนึ่ง  ที่ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ   แม้เพราะอรรถว่า   ไปแล้วใน
ทิฏฐิทั้งหลายเพราะหยั่งลงในภายในแห่งทิฏฐิ ๖๒.  อีกอย่างหนึ่ง   ธรรมชาติที่
ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ  แม้เพราะอรรถว่า  มีทิฏฐิเป็นไป   อธิบายว่า   สภาวะที่มี

<div id="603"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 603]]
การไปเช่นเดียวกับทิฏฐิ คือ สภาที่เป็นไปทั่วเช่นกับทิฏฐิ.  ถามว่า ก็สภาวะ
ที่เป็นไปทั่วเช่นกับทิฏฐินั้น  เป็นอย่างไร  ?   ตอบว่า ได้แก่สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา
สีลัพพตปรามาส   และอกุศลมีราคะ  โทสะ  โมหะ   พร้อมสัมปยุตตธรรมของ
ทิฏฐินั้นซึ่งยังสัตว์ให้ไปสู่อบาย     เพราะสภาวธรรมเหล่านั้น       ท่านเรียกว่า
สภาวะที่มีการไปเช่นกับทิฏฐิ     เพราะมีสภาพเป็นไปจนถึงมรรคที่หนึ่งเกิด
เพราะฉะนั้น   ทิฏฐิทั้งหลายด้วย   สภาวะที่มีการไปของทิฏฐิทั้งหลายด้วย  จึง
ชื่อว่า  ทิฏฐิคตะ.    บทว่า  ปหานาย  (เพื่อละ)  ได้แก่  เพื่อละทิฏฐิคตะ
เหล่านั้นด้วยอำนาจสมุจเฉทประหาณ.
บทว่า ปมาย  (เบื้องต้น)  ได้แก่ ชื่อว่าเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งการ
นับบ้าง ด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นครั้งแรกบ้าง.  บทว่า ภูมิยา (ภูมิ) ความว่า
มหาปฐพีนี้   ท่านเรียกว่า ภูมิ  ก่อน ดุจในประโยคมีอาทิว่า  อนนฺตรหิตาย
ภูมิยา  (บนพื้นอันปราศจากเครื่องปูลาด).  จิตุปบาท  (ความเกิดขึ้นแห่งจิต)
ก็เรียกว่า ภูมิ   ดุจในประโยคมีอาทิว่า  สุขภูมิย   กามาวจเร  (ในกามาวจร
เป็นภูมิแห่งความสุข ).     แต่ในที่นี้ทรงประสงค์เอาสามัญผล     ด้วยว่า
สัมปยุตตธรรมเหล่านั้น    ต่อเกิดในสามัญผลนี้   เพราะฉะนั้น   สามัญผลนี้
จึงชื่อว่า ภูมิ เพราะความเป็นที่อาศัยของสัมปยุตตธรรมเหล่านั้น.  อีกอย่างหนึ่ง
เมื่อความเป็นโลกุตระแม้มีอยู่      สามัญผลย่อมเกิดขึ้นปรากฏได้เอง    มิใช่ไม่
ปรากฏเหมือนนิพพาน  เพราะฉะนั้น   จึงเรียกว่า  ภูมิ.
ถามว่า  เพราะเหตุไร  จึงตรัสคำว่า ภูมิ นี้  ตอบว่า  เพื่อแสดงการ
บรรลุภูมิเบื้องต้น   ในข้อนี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า  เพื่อบรรลุ  คือเพื่อ
ประโยชน์การได้เฉพาะสามัญผลที่หนึ่ง    กล่าวคือ    โสดาปัตติผล.    บทว่า
วิวิจฺจ   (สงัด )   คือสงัดแล้ว   เว้นแล้วด้วยอำนาจสมุจเฉทวิเวก.

<div id="604"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 604]]
บัดนี้  เพราะความเป็นผู้ใคร่จะแสดงถึงโลกิยฌานเว้นปฏิปทาย่อมไม่
สำเร็จโดยแท้  ครั้นความไม่สำเร็จแม้มีอยู่ในโลกุตรกุศลนี้   จึงทรงละสุทธิกนัย
เสียแล้วกระทำโลกุตรฌานให้หนักพร้อมกับปฏิปทานั่นแหละ       จึงตรัสคำ
เป็นต้นว่า  ทุกฺขาปฏิปท  ทนฺธาภิญฺ  ดังนี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำเป็นต้นว่า  ทุกขาปฏิปทา  นั้นต่อไป.
โยคาจรบุคคลใด  เมื่อข่มกิเลสทั้งหลายตั้งแต่เริ่มต้น   ลำบากอยู่ด้วย
การขวนขวายพร้อมกับสังขารอันยากเข็ญ    จึงข่มไว้ได้    ปฏิปทาของท่านนั้น
เป็นทุกขาปฏิปทา     ส่วนโยคาวจรบุคคลใดมีกิเลสข่มไว้แล้ว     เมื่ออบรม
วิปัสสนาอยู่โดยกาลนานจึงถึงความปรากฏแห่งมรรค     การตรัสรู้ของท่านนั้น
เป็นทันธาภิญญา.      ด้วยประการตามที่กล่าวแล้ว     วาระอย่างใดอย่างหนึ่ง
ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา  ดังนี้เป็นต้น   ท่านอธิบายไว้แล้ว.
ถามว่า   ก็วาระไหน   ท่านพระอรรถกถาจารย์ชอบใจ.
ตอบว่า   ในวาระใด  กิเลสทั้งหลายที่โยคาวจรข่มไว้ครั้งเดียวแล้วก็ฟุ้ง
ขึ้นอีก  ข่มแล้วครั้งที่สองก็ย่อมฟุ้งขึ้นอีก    แต่เมื่อข่มครั้งที่สามจึงทำการข่มไว้
ได้เหมือนอย่างนั้นทีเดียว   แล้วจึงให้ถึงการถอนขึ้นด้วยมรรค  ก็วาระนี้   ท่าน
พระอรรถกถาจารย์ชอบใจ ท่านตั้งชื่อวาระนี้ว่า ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา.
ก็ด้วยคำเพียงเท่านี้  วาระนี้ก็ยังไม่ชัดเจน  เพราะฉะนั้น    ในอธิการนี้
พึงทราบการอธิบายตั้งแต่ต้นอย่างนี้ว่า ก็โยคาวจรบุคคลใดกำหนดมหาภูตรูป  ๔
แล้วจึงกำหนดอุปาทารูป  กำหนดอรูปได้  แต่เมื่อกำหนดรูปและอรูปก็ลำบากอยู่
ด้วยความทุกข์    ด้วยความลำบาก   ย่อมสามารถเพื่อกำหนดได้   ปฏิปทาของ
ท่านจึงชื่อว่า    ทุกขาปฏิปทา    ส่วนโยคาวจรบุคคลใดมีรูปและอรูปกำหนด

<div id="605"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 605]]
ได้แล้ว    ในการเจริญวิปัสสนา    เพราะความชักช้าแห่งความปรากฏของมรรค
อภิญญาของโยคาวจรบุคคลนั้น   จึงชื่อว่า ทันธาภิญญา.
แม้โยคาวจรบุคคลใดกำหนดรูป    และอรูปได้แล้ว    เมื่อกำหนดแยก
นามรูป  ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ด้วยความลำบาก  จึงกำหนดแยกได้  และเมื่อ
กำหนดแยกนามรูปได้แล้ว  เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน  จึงสามารถให้มรรค
เกิดขึ้นได้  ปฏิปทาของท่านแม้นั้น   จึงเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา.
อีกรูปหนึ่ง    กำหนดนามรูปได้แล้ว  กำหนดแม้ปัจจัยทั้งหลาย  แทง
ตลอดลักษณะทั้งหลาย ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ความยาก จึงกำหนดได้ ครั้น
กำหนดปัจจัยแทงตลอดลักษณะได้แล้ว    เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน  จึงยัง
มรรคให้เกิดขึ้น  แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็ชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา.
รูปอีกกำหนดแม้ปัจจัยทั้งหลายแล้ว   แทงตลอดลักษณะทั้งหลาย
ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์  ความยาก  จึงแทงตลอดได้   และท่านที่มีลักษณะอัน
แทงตลอดแล้ว     เจริญวิปัสสนาอยู่โดยกาลนาน    จึงยังมรรคให้เกิด   แม้ด้วย
อาการอย่างนี้  ก็ชื่อว่า  ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา.
รูปอื่นอีกแทงตลอดลักษณะทั้งหลายนำวิปัสสนาญาณอันคมกล้าและ
ผ่องใสมา  เมื่อครอบงำนิกันติแห่งวิปัสสนาที่เกิดขึ้น   ลำบากอยู่ด้วยความทุกข์
ความยาก   จึงครอบงำได้   ครั้นครอบงำนิกันติได้แล้ว   เจริญวิปัสสนาอยู่โดย
กาลนาน    จึงยังมรรคให้เกิด    แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็ชื่อว่า    ทุกขาปฏิปทา
ทันธาภิญญา.    วาระนี้  พระอรรถกถาจารย์พอใจ   และตั้งชื่อวาระนี้ไว้แล้ว.
พึงทราบปฏิปทา ๓  ข้างหน้า   (ที่เหลือ)  โดยอุบายนี้.
ในบรรดาบททั้งหลายมีคำเป็นต้นว่า  ผสฺโส โหติ (ผัสสะย่อมมี)  มี
อธิกบท ๔ คือ  อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ ๑ สัมมาวาจา ๑ สัมมากัมมันตะ ๑

<div id="606"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 606]]
สัมมาอาชีวะ ๑   และบทมีคำเป็นต้นว่า   มคฺคงฺค  ในนิทเทสมีวิตักกะเป็นต้น
ในนิทเทสวาร เป็นอธิกบท. คำที่เหลือทั้งหมดเช่นเดียวกับที่กล่าว แล้วนั่นแหละ
แต่ในอธิการนี้   มีความแปลกกันด้วยสามารถความต่างกันแห่งภูมิ    เพราะเป็น.
โลกุตระ.
บรรดาอธิกบททั้ง  ๔ เหล่านั้น   บทว่า อนัญญตัญญัสสามีตินฺทฺริย
ได้แก่  อินทรีย์อันเกิดขึ้นโดยส่วนเบื้องต้นนี้   ของโยคีผู้ปฏิบัติด้วยมนสิการว่า
เราจักรู้ทั่วซึ่งอมตบท  คือ  สัจจธรรม   ๔  นั่นแหละ  ที่ยังไม่เคยรู้แล้วใน
สังสารวัฏซึ่งมีเบื้องต้นและที่สุดที่บุคคลรู้ไม่ได้แล้ว.    ส่วนคำมีลักษณะเป็นต้น
ของอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์นั้น     พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปัญญินทรีย์ใน
หนหลังนั่นแหละ.
วาจาดี   หรือวาจาที่บัณฑิตสรรเสริญ   ชื่อว่า    สัมมาวาจา    คำว่า
สัมมาวาจานี้     เป็นชื่อของการงดเว้นมิจฉาวาจา      เพราะเป็นวาจาถอนขึ้นซึ่ง
วจีทุจริต.   สัมมาวาจานั้นมีการกำหนดเป็นลักษณะ  มีการงดเว้นเป็นกิจ  มีการ
ละมิจฉาวาจาเป็นปัจจุปัฏฐาน.
การงานที่ดีหรือที่บัณฑิตสรรเสริญ   ชื่อว่า  สัมมากัมมันตะ  คำว่า
สัมมากัมมันตะนี้เป็นชื่อของการงดเว้นปาณาติบาตเป็นต้น     เพราะเป็นการงาน
ที่ถอนขึ้นซึ่งมิจฉากัมมันตะ สัมมากัมมันตะนั้นมีการตั้งขึ้นดีเป็นลักษณะ มีการ
งดเว้นเป็นกิจ  มีการละมิจฉากัมมันตะเป็นปัจจุปัฏฐาน.
อาชีวะดีหรือที่บัณฑิตสรรเสริญ     ชื่อว่า   สัมมาอาชีวะ   คำว่า
สัมมาอาชีวะนี้เป็นชื่อของการงดเว้นมิจฉาอาชีวะ   สัมมาอาชีวะนั้นมีความผ่อง-
แผ้วเป็นลักษณะ    มีการเป็นไปแห่งอาชีวะชอบธรรมเป็นกิจ    มีการละมิจฉา
อาชีวะเป็นปัจจุปัฏฐาน.

<div id="607"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 607]]
อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบข้อธรรมมีลักษณะเป็นต้น  ในสัมมาวาจาเป็นต้น
เหล่านั้น  ด้วยสามารถแห่งคำที่กล่าวแล้วในวิรติ ๓ ในหนหลัง.  พึงทราบมรรค
๕  ที่กล่าวไว้ในหนหลังด้วยสามารถแห่งธรรม  (วีรตี)  ๓ เหล่านี้ ด้วยประการ
ฉะนี้  ในที่นี้พึงทราบมรรค     และในเยวาปนกธรรมทั้งหลาย  ไม่มีสัมมาวาจา
เป็นต้นเหล่านั้น     กรุณาและมุทิตาก็ไม่มีเหมือนกัน     ด้วยว่า    ธรรมทั้ง  ๓
(มีสัมมาวาจาเป็นต้น)   เหล่านี้   เพราะความที่กล่าวไว้ในบาลีนี้ จึงไม่ถือเอาใน
เยวาปนกธรรมทั้งหลาย    ส่วนกรุณาและมุทิตามีสัตว์เป็นอารมณ์    ก็ธรรม
(กรุณา มุทิตา) เหล่านี้เป็นอดีต  อารมณ์ที่เย็นสงบ  ท่านไม่ถือเอาในโลกุตระนี้
เนื้อความที่ต่างกันในอุทเทสวารเพียงเท่านี้.
ก็พึงทราบวินิจฉัยในคำนี้ว่า  มคฺคงฺค (เป็นองค์แห่งมรรค)   มคฺค-
ปริยาปนฺน  (นับเนื่องในมรรค)  ในนิทเทสวารก่อน.
ธรรมที่ชื่อว่า มัคคังคะ เพราะอรรถว่า เป็นองค์แห่งมรรค อธิบายว่า
เป็นส่วนแห่งมรรค  เหมือนอย่างว่า  สิ่งที่นับเนื่องในป่า  ชื่อว่า  อรัญญปริ-
ยาปันนะ ฉันใดธรรมที่นับเนื่องในมรรค ชื่อว่า มัคคปริยาปันนะ ฉันนั้น
อธิบายว่า  อาศัยมรรค.
ในข้อว่า  ปีติสัมโพชฌงค์ นี้  สัมโพชฌงค์คือปีตินั่นแหละ  ชื่อว่า
ปีติสัมโพชฌงค์.   อีกอย่างหนึ่ง  ในคำว่าปีติสัมโพชฌงค์เหล่านั้น   ธรรมที่
ชื่อว่า    โพชฌงค์     เพราะอรรถว่า   เป็นองค์แห่งธรรมสามัคคีเครื่องตรัสรู้
หรือของบุคคลผู้ตรัสรู้     คำนี้มีอธิบายว่า     ธรรมสามัคคีนี้      ตรัสเรียกว่า
โพธิ    เพราะทำนายว่า    พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมสามัคคีกล่าวคือ
สติ   ธรรมวิจยะ  วิริยะ  ปีติ   ปัสสัทธิ   สมาธิ   และอุเบกขา   อันเกิดขึ้นใน
ขณะแห่งโลกุตรมรรค   ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมิใช่น้อยมีความหดหู่   ถีนะ

<div id="608"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 608]]
อุทธัจจะ   ปติฏฐานคือกิเลสเป็นเครื่องยึดไว้   อายูหนะ คือ  กิเลสเป็นเครื่อง
ประกอบไว้  กามสุขัลลิกานุโยค   อัตตกิลมถานุโยค  และอภินิเวสะ คือ ยึดมั่น
ในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น.   คำว่า   ย่อมตรัสรู้  คือ   ย่อมลุกขึ้น
จากความหลับ คือความสืบต่อแห่งกิเลส  หรือย่อมตรัสรู้อริยสัจ ๔  หรือกระทำ
ให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั่นแหละ  องค์แห่งโพธิกล่าวคือธรรมสามัคคีนั้น   มีอยู่
เหตุนั้น  ธรรมนั้นจึงชื่อว่า   โพชฌงค์   เหมือนองค์ฌานและองค์แห่งมรรค
เป็นต้น.    พระอริยสาวกแม้นี้    ก็เรียกว่า   โพธิ    เพราะทำอธิบายว่า    ย่อม
ตรัสรู้  ด้วยธรรมสามัคคีมีประการตามที่กล่าวแล้วนั้น.    แม้องค์แห่งโพธิ   คือ
พระอริยสาวกผู้ตรัสรู้นั้น   ท่านก็เรียกว่า   โพชฌงค์   เหมือนองค์แห่งเสนา
และองค์แห่งรถเป็นต้น    ด้วยเหตุนั้น      พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า
ชื่อว่า  โพชฌงค์    เพราะเป็นองค์แห่งบุคคลผู้ตรัสรู้.
อีกอย่างหนึ่ง   พึงทราบอรรถแห่งโพชฌงค์แม้โดยนัยปฏิสัมภิทามรรค
นี้ว่า  คำว่า   โพชฌงค์   ถามว่า  ธรรมที่ชื่อว่า  โพชฌงค์    เพราะอรรถว่า
กระไร ?  ตอบว่า  ที่ชื่อว่า  โพชฌงค์   เพราะอรรถว่า    ย่อมเป็นไปพร้อม
เพื่อการตรัสรู้. ชื่อว่า โพชฌงค์  เพราะอรรถว่า ย่อมตรัสรู้. ชื่อว่า  โพชฌงค์
เพราะอรรถว่า    ย่อมตรัสรู้ตาม.    ชื่อว่า  โพชฌงค์   เพราะอรรถว่า   ย่อม
ตรัสรู้เฉพาะ ชื่อว่า  สัมโพชฌงค์   เพราะอรรถว่า  ย่อมตรัสรู้พร้อม  ดังนี้.
โพชฌงค์อันบัณฑิตสรรเสริญแล้วด้วย  เป็นโพชฌงค์อันดีด้วย   ชื่อว่า   สัม-
โพชฌงค์.  ด้วยประการฉะนี้  สัมโพชฌงค์คือปีตินั่นแหละ  ชื่อว่า  ปีติสัม-
โพชฌงค์  ดังนี้. แม้ในนิทเทสแห่งเอกัคคตาแห่งจิตเป็นต้น    บัณฑิตพึงทราบ
โดยนัยนี้แล.

<div id="609"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 609]]
บทว่า  เตส   ธมฺมาน  (ธรรมเหล่านั้น)  ได้แก่ ธรรมคือสัจจะ  ๔
ย่อมถึงการแทงตลอดในสมัยนั้น   ชื่อว่า  ธรรมเหล่านั้น. บทว่า อญฺตาน
(ที่ยังไม่เคยรู้)  ความว่า  ธรรมเหล่านั้นอันโยคาวจรชื่อว่า   รู้แล้วด้วยปฐม-
มรรคแม้ก็จริง ท่านก็กล่าวอุปมาไว้ว่า  บุคคลมาสู่วิหารที่ไม่เคยตามปรกติ
แม้ยืนอยู่ในท่ามกลางวิหารก็ย่อมพูดว่า    ข้าพเจ้ามาสู่ที่ไม่เคยมา   เพราะอาศัย
ความเป็นผู้ไม่มาตามปกติฉันใด    และเหมือนบุคคลประดับดอกไม้ที่ไม่เคย
ประดับตามปกติ  นุ่งผ้าที่ยังไม่เคยนุ่ง (ผ้าใหม่)  บริโภคอาหารที่ไม่เคยบริโภค
เพราะอาศัยความเป็นผู้ไม่เคยบริโภคตามปกติ  จึงพูดว่า   ข้าพเจ้าบริโภคอาหาร
ที่ยังไม่เคยบริโภค ฉันใด แม้ในข้อนี้  ก็ฉันนั้น  เพราะธรรมเหล่านี้ อันบุคคลนี้
ไม่รู้ตามปกติ   ฉะนั้น  จึงกล่าวว่า  ที่ยังไม่เคยรู้  ดังนี้.
แม้ในคำว่า  ที่ยังไม่เคยเห็น   เป็นต้น    ก็นัยนี้แหละ.
บรรดาบทเหล่านั้น      บทว่า   อทิฏฺาน   (ที่ยังไม่เคยเห็น)  ได้แก่
ไม่เคยเห็นด้วยปัญญาจักษุในกาลก่อนแต่กาลนี้.    บทว่า  อปฺปตฺตาน  (ที่ยัง
ไม่เคยบรรลุ)  คือที่ยังไม่เคยบรรลุด้วยสามารถแห่งความรู้.  บทว่า   อวิทิตาน
(ที่ยังไม่เคยทราบ)  คือที่ยังไม่ปรากฏด้วยญาณ.  บทว่า  อสจฺฉิกตาน (ที่ยัง
ไม่เคยทำให้แจ้ง    คือที่ยังไม่เคยทำให้ประจักษ์.  บทว่า  สจฺฉิกิริยาย  (เพื่อ
ทำให้แจ้ง)  คือทำให้ประจักษ์.   พึงประกอบเนื้อความแม้กับบทที่เหลือกับบท
นี้อย่างนี้ว่า  เพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ เพื่อเห็นธรรมที่ยังไม่เคยเห็น เพื่อบรรลุ
ธรรมที่ยังไม่เคยบรรลุ  เพื่อทราบธรรมที่ยังไม่เคยทราบ  ดังนี้.
ในบททั้งหลายมีอาทิว่า  จตูหิ  วจีทุจฺจริเตหิ (วจีทุจริต ๔) บทว่า
วจี พึงทราบว่าเป็นเครื่องหมายให้รู้ทางวาจา    (วจีวิญญัติ).    ธรรมที่ชื่อว่า

<div id="610"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 610]]
ทุจริต  เพราะอรรถว่า ความประพฤติอันโทษสามอย่างใดอย่างหนึ่งประทุษร้าย
แล้ว.  ทุจริตที่เป็นไปทางวาจา  ชื่อว่า  วจีทุจริต  อีกอย่างหนึ่ง ทุจริตที่สำเร็จ
ด้วยคำพูดเรียกว่าวจีทุจริต.   เจตนาที่ชื่อว่า  อารตี  เพราะย่อมงดห่างไกลจาก
วจีทุจริตเหล่านั้น.  ชื่อว่า  วิรติ   เพราะย่อมเว้นห่างไกลจากวจีทุจริตเหล่านั้น
ชื่อว่า  ปฏิวิรติ  (การเลิกละ) เพราะเป็นผู้ถอยจากวจีทุจริตนั้น ๆ และงดเว้น
จากวจีทุจริตเหล่านั้น.    อีกอย่างหนึ่ง   บททั้งสามนี้ท่านเพิ่มคำอุปสรรค  บท
ทั้งสามนี้เป็นชื่อของการงดเว้นทั้งหมด.    ที่ชื่อว่า   เวรมณี    เพราะอรรถว่า
การย่ำยี  คือทำให้พินาศ. แม้คำว่า เวรมณี  นี้ก็เป็นชื่อของการงดเว้นนั่นแหละ
ก็บุคคลเมื่อกล่าวมุสาวาทเป็นต้น.     ชื่อว่า    ย่อมทำด้วยเจตนาใด   วิรติใน
โลกุตรมรรคนี้     เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ไห้เพื่อกระทำกิริยานั้น      ย่อมตัดขาดทาง
แห่งการทำ  เพราะฉะนั้น  จึงชื่อว่า  อกิริยา   (การไม่ทำ).  อนึ่ง  การไม่ให้
เพื่อการกระทำนั้น    ย่อมตัดขาดทางเป็นเครื่องกระทำ  เพราะเหตุนั้น    จึงชื่อว่า
อกรณะ  (การไม่ประกอบ).   อนึ่ง  บุคคลเมื่อกล่าววจีทุจริต  ๔  อย่างด้วย
เจตนาใด  ชื่อว่า  ย่อมล่วงละเมิด  วิรติในโลกุตรมรรคนี้เกิดขึ้นแล้ว    ย่อม
ไม่ให้เพื่อล่วงละเมิดเหมือนอย่างนั้น    เพราะเหตุนั้น   จึงชื่อว่า  อนัชฌาปัตติ
(การไม่ล่วงละเมิด).
ในบทนี้ว่า   เวลาอนติกฺกโม   (การไม่ล้ำเขต )   อธิบายว่า    กาล
ตรัสเรียกว่า  เวลา  เหมือนในประโยคมีอาทิว่า  ตาย  เวลาย  (ในกาลนั้น)
ดังนี้ก่อน.  ราสิ (กอง)  ตรัสเรียกว่า  เวลา  ในคำนี้ว่า  อุรุเวลาย  วิหรติ
ประทับอยู่ที่ตำบลอุรุเวลา  (กองทราย)  สีมา  (เขตแดน)     ตรัสว่าเวลาในคำ
นี้ว่า  ิติธมฺโม เวล นาติวตฺตติ  (ผู้มีธรรมดำรงอยู่ย่อมไม่ประพฤติล้ำเขต)

<div id="611"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 611]]
แม้ในอธิการนี้ทรงประสงค์เอาเวลาคือเขตเท่านั้น   จริงอยู่  วจีสุจริต   ๔  ทรง
ประสงค์เอาเวลา  (คือเขต)  เพราะอรรถว่า   ไม่ควรก้าวล่วง  ด้วยประการฉะนี้
บุคคลเมื่อก้าวล่วงวจีทุจริต ๔ ด้วยเจตนาใด   ชื่อว่า  ย่อมก้าวล้ำเขต  วิรติ
ในโลกุตรมรรคนี้  เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ให้เพื่อก้าวล่วงเขตนั้น     เพราะเหตุนั้น
จึงตรัสว่า  การไม่ล่วงล้ำเขต   ดังนี้.  อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า  เวลา  เพราะอรรถว่า
ย่อมให้ย่อยยับไป   อธิบายว่า   ทำให้พินาศ   ให้กระจัดกระจายไป.    ถามว่า
ทำอะไรให้ย่อยยับไป.    ตอบว่า  ทำวจีทุจริต   ๔  ด้วยประการฉะนี้  จึงชื่อว่า
เวลา  เพราะทำให้ย่อยยับไป.  ที่ชื่อว่า  อนติกกมะ  (การไม่ก้าวล้ำ)   เพราะ
อรรถว่า  ไม่ก้าวล่วงประโยชน์สุขของบุคคลให้เป็นไป.  พึงทราบอรรถแม้ด้วย
อำนาจบททั้ง ๒ ในคำว่า  เวลาอนติกฺกโม    นี้  ด้วยประการฉะนี้.
ธรรมที่ชื่อว่า  เสตุฆาต   เพราะอรรถว่า  ย่อมฆ่าซึ่งเหตุ   (เสตุ) คือ
ฆ่าทางแห่งวจีทุจริต  ๔ อธิบายว่า ฆ่าปัจจัย.  ปัจจัยตรัสเรียกว่า เสตุ  ในที่นี้.
ในคำว่า เสตุฆาต นั้น มีความหมายถ้อยคำดังต่อไปนี้. ปัจจัยแห่งวจีทุจริต  ๔
มีราคะเป็นต้น   ย่อมเชื่อม  คือ  ย่อมผูกพันบุคคลไว้ในวัฏฏะ   เพราะเหตุนั้น
ปัจจัยนั้น   จึงชื่อว่า  เสตุ.  การฆ่าซึ่งปัจจัยที่ชื่อว่าเสตุนั้น   ชื่อว่า เสตุฆาต
คำว่า   เสตุฆาต    นี้เป็นชื่อของวิรติ     เพราะถอนขึ้นซึ่งปัจจัยแห่งวจีทุจริต.
แต่วิรตินี้  คือ  สัมมาวาจา   ย่อมได้ในจิตต่าง ๆ  ในส่วนเบื้องต้น  เพราะย่อม
งดเว้นมุสาวาทด้วยจิตดวงหนึ่ง   ย่อมงดเว้นจากเปสุญญวาทเป็นต้นด้วยจิตดวง
อื่น     แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้ในจิตดวงเดียวเท่านั้น     เพราะวิรติ
คือสัมมาวาจาดวงเดียวเกิดขึ้นทำการตัดทางของเจตนาในวจีทุจริต   ๔   ยังองค์
มรรคให้บริบูรณ์.

<div id="612"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 612]]
บทว่า   กายทุจฺจริเตหิ   ได้แก่  ทุจริตที่เป็นไปทางกาย  หรือทุจริต
มีปาณาติบาตเป็นต้นอันให้สำเร็จด้วยกาย. คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล.
วิรติแม้นี้   กล่าวคือสัมมากัมมันตะย่อมได้ในจิตต่าง ๆ ในกาลเบื้องต้น    เพราะ
ปาณาติบาตย่อมงดเว้นด้วยจิตดวงหนึ่ง  ในอทินนาทานและมิจฉาจารก็ได้ในจิต
ดวงอื่น   แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้จิตดวงเดียวเท่านั้น   ด้วยว่า  วิรติ
ดวงเดียวเกิดทำการตัดทางแห่งเจตนาในกายทุจริต  ๓  อย่าง    ยังองค์มรรคให้
บริบูรณ์.
พึงทราบวินิจฉัยในบทเป็นต้นว่า  อกิริยา   (การไม่ทำ)   ในนิทเทส
แห่งสัมมาอาชีวะ   ต่อไป.
บัณฑิตพึงประกอบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า   บุคคลเลี้ยงชีพอยู่ชื่อว่าย่อม
กระทำกิริยามิจฉาชีพด้วยเจตนาใด    โลกุตรเจตนานี้เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ให้เพื่อ
ทำกิริยานั้น  เพราะเหตุนั้น    เจตนานั้นจึงชื่อว่า  อกิริยา  (การไม่ทำ).   อนึ่ง
ชื่อว่า อาชีวะ นี้  เป็นเฉพาะส่วนหนึ่งมิได้มี เมื่อสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ
โยคาวจรถือเอาแล้ว    สัมมาอาชีวะก็เป็นอันถือเอาแล้วเหมือนกัน   เพราะความ
ที่สัมมาอาชีวะนั้นเป็นไปในฝักฝ่ายแห่งวาจาและกายนั้น     แต่อาชีวะนั้นพระองค์
ทรงนำออกจากวาจาและกายนั้น      แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งการเสพอาศัยอยู่
เป็นนิตย์  เมื่อเป็นเช่นนั้น     สัมมาอาชีวะก็ไม่มีหน้าที่ของตน  มรรค ๘ ก็ย่อม
ไม่บริบูรณ์   เพราะฉะนั้น    สัมมาอาชีวะพึงมีหน้าที่ของตน   องค์มรรค  ๘  ก็
พึงบริบูรณ์  เพราะฉะนั้น    ในอธิการนี้   พึงทราบนัยดังต่อไปนี้.
ขึ้นชื่อว่า   อาชีวะ   แม้เมื่อแตกก็ย่อมแตกในกายทวารและวจีทวาร
นั่นแหละ     ชื่อว่าการแตกแห่งอาชีวะในมโนทวารหามีไม่     แม้เมื่อบริบูรณ์
ก็ย่อมบริบูรณ์ในสองทวารนั้นนั่นเอง     ชื่อว่าความบริบูรณ์แห่งอาชีวะมิได้มี

<div id="613"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 613]]
ทางมโนทวาร เพราะฉะนั้น    สัมมาอาชีวะก็พึงทำกิจของตน  องค์แห่งมรรค ๘
ก็พึงบริบูรณ์   นี้เป็นนัยในอาชีวะนั้น     ก็การก้าวล่วงในกายทวารมีอาชีวะเป็น
เหตุบ้าง  ไม่มีอาชีวะเป็นเหตุบ้าง  ในวจีทวารก็เหมือนกัน.
บรรดาทวารทั้งสองนั้น      พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชา
เป็นผู้ขวนขวายในการเล่น เมื่อจะแสดงความเป็นผู้กล้าหาญ  ย่อมทำการล่าเนื้อ
บ้าง    ปล้นคนเดินทางบ้าง     ล่วงเกินภรรยาของผู้อื่นบ้าง    ใด  ๆ   นี้ชื่อว่า
กายกรรมเป็นอกุศล.     แม้เจตนางดเว้นจากอกุศลกายกรรมแล้ว     ก็ชื่อว่า
สัมมากัมมันตะ    อนึ่ง    พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาย่อมกล่าว
วจีทุจริต ๔  มิใช่มีอาชีวะเป็นเหตุ    นี้ชื่อว่า  วจีกรรมอันเป็นอกุศล  แม้
งดเว้นจากวจีกรรมอันเป็นอกุศลนั้น   ก็ชื่อว่า  สัมมาวาจา.
แต่ว่า นายพรานและชาวประมงเป็นต้น    เพราะอาชีพเป็นเหตุ   ย่อม
ฆ่าสัตว์    ย่อมถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ให้    ย่อมประพฤติมิจฉาจารใด    นี้ชื่อว่า
มิจฉาอาชีวะ  การงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะนั้น ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ  พวกชน
ที่รับค่าจ้างแม้ใดย่อมกล่าวมุสา   ย่อมยังเปสุญญวาท  ผรุสวาท  สัมผัปปลาปะ
ให้เป็นไป    กรรมแม้นี้    ก็ชื่อว่า    มิจฉาอาชีวะ   แม้การงดเว้นจากมิจฉา-
อาชีวะนั้น   ก็ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ.
ก็พระมหาสิวเถระกล่าวไว้ว่า    การก้าวล่วงกายทวารและวจีทวาร    มี
อาชีวะเป็นเหตุ   หรือไม่มีอาชีวะเป็นเหตุก็ตาม   ย่อมนับว่าเป็นกายกรรมและ
วจีกรรมฝ่ายอกุศลโดยแท้     แม้การงดเว้นจากกายกรรมและวจีกรรมฝ่ายอกุศล
จึงเรียกว่า   สัมมากัมมันตะ   สัมมาวาจาได้   ก็ถ้ามีคนถามว่า   อาชีวะไปไหน
เสียเล่า ?    ก็จะพูดว่า  บุคคลอาศัยกุหนวัตถุ  (เรื่องโกหก) ๓ อย่าง   ยังปัจจัย

<div id="614"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 614]]
๔ ให้เกิดขึ้นแล้วบริโภคปัจจัยนั้น   ก็อันนี้เป็นมิจฉาอาชีวะถึงที่สุด  การงดเว้น
จากมิจฉาอาชีวะนั้น    ชื่อว่า  สัมมาอาชีวะ.
สัมมาอาชีวะแม้นี้     ในส่วนเบื้องต้นย่อมได้ในจิตต่าง ๆ    เพราะการ
งดเว้นจากการก้าวล่วงทางกายทวารก็จิตอย่างหนึ่ง      จากวจีทวารก็ได้จิต
อย่างหนึ่ง  แต่ในขณะแห่งโลกุตรมรรคย่อมได้จิตดวงเดียวเท่านั้น    เพราะวิรติ
ดวงเดียวเกิดขึ้นกระทำการตัดทางของเจตนา ความเป็นผู้ทุศีล  คือมิจฉาอาชีวะ
อัน เกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งกรรมบถ ๗ คือ กายกรรมและวจีกรรมในกายทวาร
และวจีทวารยังองค์มรรคให้บริบูรณ์     เพราะฉะนั้น      ความนี้จึงแปลกกันใน
นิทเทสวาร.
แต่ในอินทรีย์ทั้งหลายทรงเพิ่มอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  และในองค์
แห่งมรรคทรงเพิ่มสัมมาวาจาเป็นต้นนั้น     ตรัสว่า อินทรีย์ ๙*  มรรคมีองค์ ๘
ดังนี้   ในสังคหวารด้วยสามารถแห่งอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์  และสัมมาวาจา
เป็นต้นเหล่านั้น.    สุญญตวาระเป็นไปตามปรกตินั่นแหละ   ก็ความเบื้องต้นนี้
แปลกกันในสุทธิกปฏิปทา.
สุทธิปฏิปทา  จบ
 
กถาว่าด้วยสุญญตาเป็นต้น
 
เบื้องหน้าแต่นี้ไป  เป็นประเภทแห่งเทศนา  คือ
สุทธิกสุญญตา  ๑
สุญญตปฏิปทา  ๑
สุทธิกอัปปณิหิตะ  ๑
อัปปณิหิตปฏิปทา  ๑
 * ข้ออันอรรถกถาฉบับไทยเป็น  สงฺคหวาเรน  วิริยินทฺริยานิ  อฏฺงฺคิโก  มคฺโค  ฉบับพม่าเป็น
สงฺคหวาเร  นวินฺทฺริยานิ  อฏฺงฺคิโก  มคฺโค

<div id="615"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 615]]
บรรดาประเภทแห่งเทศนา ๔ เหล่านั้น     คำว่า   สุญญตา  นี้เป็นชื่อ
ของโลกุตรมรรค จริงอยู่  โลกุตรมรรคนั้น   ย่อมได้ชื่อเพราะเหตุ ๓ อย่าง คือ
เพราะการบรรลุ  ๑  เพราะคุณของตน ๑  เพราะอารมณ์ ๑.
ถามว่า  ข้อนี้  เป็นอย่างไร ?
ตอบว่า     ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้      อาศัยอยู่โดยความเป็นอนัตตา
ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอนัตตา    แต่ธรรมดาว่า   การออกจากสังขตธรรม
ด้วยมรรค (มรรควุฏฐานะ) ย่อมไม่มีโดยเพียงเห็นโดยความเป็นอนัตตาเท่านั้น
การเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง     โดยความเป็นทุกข์บ้าง     จึงสมควร
เพราะฉะนั้น   เธอจึงยกขึ้นสู่อนุปัสสนา  ๓  อย่าง  คือ   อนิจจัง  ทุกขัง  และ
อนัตตา  แล้วพิจารณาอยู่ท่องเที่ยวไป  ก็วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐานคามินีของภิกษุ
นั้น    ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายแม้อันเป็นไปในภูมิ  ๓    โดยความเป็นของสูญ
(ว่างเปล่า)  ทีเดียว  วิปัสสนานี้ชื่อว่า  สุญญตา  วิปัสสนานั้นดำรงอยู่ในฐานะ
ที่ควรบรรลุ จึงให้ชื่อมรรคของตนว่า สุญญตะ    มรรคย่อมได้ชื่อว่า สุญญตะ
เพราะการบรรลุด้วยประการฉะนี้.     แต่เพราะมรรคนั้นสูญจากราคะเป็นต้น
ฉะนั้น   จึงได้ชื่อว่า สุญญตะ      ด้วยคุณของตน.  แม้พระนิพพาน  ท่านก็เรียก
ชื่อว่า   สุญญตะ      เพราะเป็นสภาวะสูญจากราคะเป็นต้น.    มรรคย่อมได้ชื่อ
สุญญตะ         โดยอารมณ์เพราะความที่มรรคนั้นทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์
เกิดขึ้น.
บรรดาเหตุทั้ง ๓ เหล่านั้น   โลกุตรมรรคย่อมได้ชื่อโดยคุณของตนบ้าง
โดยอารมณ์บ้าง   โดยปริยายอันมีในพระสุตตันตะ   เพราะปริยายนี้เป็นปริยาย-
เทศนา ส่วนอภิธรรมกถาเป็นนิปปริยายเทศนา เพราะฉะนั้น   ในอภิธรรมกถานี้
โลกุตรมรรค   ย่อมไม่ได้ชื่อโดยคุณของตน   หรือโดยอารมณ์   ย่อมได้โดยการ

<div id="616"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 616]]
บรรลุเท่านั้น   เพราะว่า การบรรลุนั้นเป็นธุระ (กิจ)  การบรรลุนั้น มี ๒ อย่าง
คือ  การบรรลุด้วยวิปัสสนา    การบรรลุด้วยมรรค    ในการบรรลุทั้ง ๒ นั้น
การบรรลุด้วยวิปัสสนาเป็นธุระในฐานแห่งมรรคถึงแล้ว     การบรรลุด้วยมรรค
เป็นธุระในฐานแห่งผลมาแล้ว  ในอภิธรรมนี้ เพราะความที่มรรคมาแล้ว   การ
บรรลุด้วยวิปัสสนาเท่านั้น  จึงเป็นธุระเกิดขึ้น.
พึงทราบวินิจฉัยแม้ในคำนี้ว่า  อัปปณิหิตะ   ต่อไป.
คำว่า  อปฺปณิหิต  นี้เป็นชื่อของมรรค    มรรคย่อมได้ชื่อแม้นี้ด้วย
เหตุ ๓ เหมือนกัน.    ได้อย่างไร ?    คือภิกษุในพระธรรมวินัยนี้   อาศัยอยู่
โดยความเป็นทุกข์แต่ต้นเทียว      ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์
เท่านั้น     ก็เพราะธรรมดามัคควุฏฐาน    (การออกจากสังขตธรรมด้วยมรรค)
ย่อมไม่มีเพียงการเห็นทุกข์เท่านั้น    การเห็นโดยความไม่เที่ยงบ้าง  โดยอนัตตา
บ้าง    จึงสมควรฉะนั้น     เธอจึงยกขึ้นสู่อนุปัสสนา ๓ อย่าง  คือ  ความไม่เที่ยง
เป็นทุกข์  เป็นอนัตตา พิจารณาอยู่   ย่อมเที่ยวไป   ก็วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐาน-
คามินีของภิกษุนั้นยังปณิธิ   (ความปรารถนา)   ในสังขารทั้งหลายในภูมิ ๓ ให้
เหือดแห้ง  ให้สิ้นไปจึงปล่อยวาง  วิปัสสนานี้   ชื่อว่า อัปปณิหิตะ วิปัสสนานั้น
ดำรงอยู่ในฐานควรบรรลุ    จึงให้ชื่อมรรคของตนว่า    อัปปณิหิตะ    มรรค
ย่อมได้ชื่อว่า  อัปปณิหิตะ  เพราะการบรรลุอย่างนี้      ก็การดำรงไว้ซึ่งราคะ
โทสะแสะโมหะในมรรคนั้นมิได้มี   ฉะนั้น     มรรคนั้นจึงได้ชื่อด้วยคุณของตน
นั่นแหละว่า อัปปณิหิตะ ดังนี้. แม้พระนิพพาน   ก็ตรัสเรียกว่า อัปปณิหิตะ
เพราะความไม่มีที่ตั้งอยู่แห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้น. มรรคย่อมได้ชื่อว่า อัปปณิ-
หิตะ     เพราะทำพระนิพพานนั้นให้เป็นอารมณ์เกิดขึ้น.     บรรดาเหตุทั้ง ๓
เหล่านั้น    มรรคย่อมได้ชื่อโดยคุณของตนบ้าง   โคยอารมณ์บ้าง   โดยปริยาย

<div id="617"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 617]]
แห่งพระสุตตันตะ    เพราะเทศนานี้เป็นปริยายเทศนา     แต่อภิธรรมกถาเป็น
นิปปริยายเทศนา  ฉะนั้น   ในอภิธรรมกถานี้  โลกุตรมรรคจึงไม่ได้ชื่อโดยคุณ
ของตนบ้าง    โดยอารมณ์บ้าง   ย่อมได้ชื่อโดยการบรรลุเท่านั้น.   ก็การบรรลุ
เท่านั้นเป็นธุระ  การบรรลุนั้น มี ๒ อย่าง คือ การบรรลุด้วยวิปัสสนา  การบรรลุ
ด้วยมรรค  ในการบรรลุ ๒ อย่างนั้น   การบรรลุด้วยวิปัสสนาเป็นธุระในฐาน
แห่งมรรคมาแล้ว   การบรรลุด้วยมรรคเป็นธุระในฐานแห่งผลมาแล้ว    ในอภิ-
ธรรมกถานี้    เพราะความที่มรรคมาแล้ว   การบรรลุด้วยวิปัสสนาเท่านั้นจึงเป็น
ธุระเกิดขึ้น.
ถามว่า  ก็มรรคมีชื่อ ๓ อย่าง คือ  สุญญตะ  อนิมิตตะ  อัปปณิหิตะ
มิใช่หรือ ?  เหมือนอย่างที่ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิโมกข์เหล่านี้มี ๓ อย่าง
คือ  สุญญตวิโมกข์   อนิมิตตวิโมกข์   อัปปณิหิตวิโมกข์  ในบรรดามรรคที่มี
ชื่อ ๓ เหล่านั้น    ในอภิธรรมนี้  ถือเอามรรค  ๒  เพราะเหตุไร  จึงไม่ถือเอา
อนิมิตตวิโมกข์เล่า ?
ตอบว่า  เพราะไม่มีการบรรลุ.
จริงอยู่   อนิมิตตวิปัสสนาดำรงอยู่ในฐานที่ควรบรรลุเองไม่อาจให้ชื่อ
มรรคของตน. ก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนิมิตตวิปัสสนาแก่พระราหุลเถระ
ผู้เป็นโอรสของพระองค์ว่า
อนิมิตฺตญฺจ  ภาเวหิ     มานานุสยมุชฺชห
ตโต  มานาภิสมยา      อุปสนฺโต  จริสฺสสิ
เธอจงเจริญอนิมิตตวิปัสสนา  (พิจาร-
ณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง)   จงละมานา-
นุสัยเสีย     แต่นั้น     เธอจักเป็นผู้เข้าไปสงบ
เที่ยวไปเพราะละมานะเสียได้  ดังนี้.

<div id="618"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 618]]
จริงอยู่ วิปัสสนาย่อมถอนขึ้นซึ่งนิมิตว่าเที่ยง  ซึ่งนิมิตว่ายั่งยืน  ซึ่งนิมิต
ว่าอัตตา  ซึ่งนิมิตว่าเป็นสุข  ฉะนั้น    จึงตรัสว่า  อนิมิต (ไม่มีนิมิต )  วิปัสสนา
แม้นั้นย่อมถอนขึ้น    ซึ่งนิมิตนั้นแม้ก็จริง    ถึงอย่างนั้นวิปัสสนานั้นจึงมีชื่อว่า
นิมิตนั่นเอง  เพราะย่อมเที่ยวไปในนิมิตธรรมทั้งหลายเอง   เพราะฉะนั้น  ตน
เองดำรงอยู่ในฐานที่พึงบรรลุ   จึงไม่อาจเพื่อให้ชื่อมรรคของตน.
อีกนัยหนึ่ง  ธรรมดาพระอภิธรรมเป็นปรมัตถเทศนา  และอนิมิตของ
มรรคเป็นการบกพร่องแห่งเหตุโดยปรมัตถ์ทีเดียว.    มีการบกพร่องอย่างไร  ?
คือ อนิมิตตวิโมกข์ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนา สัทธินทรีย์มีประมาณ
ยิ่งด้วยวิโมกข์นั้น     สัทธินทรีย์นั้นไม่เป็นแม้องค์หนึ่งในอริยมรรค   เพราะมิใช่
องค์มรรค   จึงไม่อาจให้ชื่อมรรคของตนโดยปรมัตถ์ได้   ส่วนวิโมกข์ ๒ นอกนี้
สุญญตวิโมกข์    ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนัตตานุปัสสนา     อัปปณิหิติวิโมกข์
ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งทุกขานุปัสสนา.    บรรดาวิโมกข์เหล่านั้น     ปัญญินทรีย์
มีกำลังยิ่งด้วยสุญญตวิโมกข์    สมาธินทรีย์มีกำลังยิ่งด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์
ปัญญินทรีย์และสมาธินทรีย์เหล่านั้น    เพราะความเป็นองค์แห่งอริยมรรค  จึง
สามารถให้ชื่อมรรคของตนโดยปรมัตถ์ได้.
จริงอยู่    ในเวลาที่ฉันทะและจิตตะเป็นอธิบดีในการจำแนกธรรมแห่ง
มัคคาธิปติ   แม้ในมัคคารัมมณติกะ    พระองค์มิได้ตรัสความเป็นมัคคาธิปติไว้
เพราะความที่ธรรม คือ ฉันทะและจิตตะเหล่านั้นมิใช่เป็นองค์มรรค  พึงทราบ
ถ้อยคำที่ถึงพร้อมแล้วอย่างนั้นเถิด  เนื้อความนี้เป็นวินิจฉัยเฉพาะ  ของอาจารย์
รูปหนึ่งนอกจากอรรถกถาในเรื่องนี้.     อนิมิตตวิปัสสนาแม้โดยประการทั้งปวง
อย่างนี้  ตั้งอยู่ในฐานะที่พึงบรรลุได้เอง    จึงไม่สามารถให้ชื่อมรรคของตนได้
เพราะฉะนั้น  พระองค์มิได้ทรงถือเอามรรคที่เป็นอนิมิตตะ.

<div id="619"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 619]]
แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า    มรรคที่เกิดด้วยอนิมิตตะ   แม้ไม่ได้ชื่อ
โดยการบรรลุ   แต่ก็ได้ชื่อโดยคุณของตน    และโดยอารมณ์    โดยปริยายแห่ง
พระสูตร    ครั้นอาจารย์พวกนั้นกล่าวแล้วก็ถูกสกวาทีอาจารย์คัดค้านว่า    เมื่อ
มรรคอันเกิดขึ้นด้วยอนิมิตตะได้ชื่อโดยคุณของตนและโดยอารมณ์   แม้มรรคที่
เกิดแต่สุญญตะและอัปปณิหิตะก็พึงได้ชื่อนี้ตามคุณของตนและโดยอารมณ์   แต่
ก็ไม่ได้  เพราะเหตุไร ?  เพราะว่า ธรรมดามรรคนี้ย่อมได้ชื่อด้วยเหตุ ๒ อย่าง
คือโดยหน้าที่ของตนและโดยเป็นปัจจนิก  คือว่า  โดยสภาวะและโดยการปฏิเสธ.
ในเหตุทั้ง  ๒  นั้น    มรรคที่เกิดขึ้นด้วยสุญญตะและอัปปณิหิตย่อมได้ชื่อโดยกิจ
ของตนบ้าง    โดยเป็นปัจจนิกบ้าง  จริงอยู่   มรรคที่เกิดด้วยสุญญตะและอัปป-
ณิหิตะ  ย่อมได้ชื่อโดยกิจของตนอย่างนี้คือ   ชื่อว่า  ว่าง   เพราะว่างจากราคะ
เป็นต้น    และเพราะไม่มีที่ตั้งโดยไม่มีที่ตั้งแห่งราคะเป็นต้น  และย่อมได้ชื่อโดย
เป็นปัจจนิกอย่างนี้    คือ    มรรคที่เกิดขึ้นเป็นสุญญตะเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดถือ
อัตตา  มรรคที่เกิดเป็นอัปปณิหิตะเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเป็นที่ตั้ง    ส่วนมรรค
ที่เกิดขึ้นด้วยอนิมิตตะ    ย่อมได้ชื่อโดยกิจของตนเท่านั้น  เพราะไม่มีนิมิตแห่ง
ราคะเป็นต้น    และนิมิตว่าเที่ยงเป็นต้น    มิใช่ได้ชื่อโดยความเป็นข้าศึก ด้วยว่า
มรรคอนิมิตตะนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนา ซึ่งมีสังขารนิมิตเป็นอารมณ์
หามิได้  ก็อนิจจานุปัสสนาตั้งอยู่ในความเป็นอนุโลมแก่มรรคนั้น เพราะฉะนั้น
มรรคที่เกิดด้วยอนิมิตตะนั้น จึงไม่มีโดยปริยายแห่งพระอภิธรรมแม้โดยประการ
ทั้งปวง  ฉะนี้แล.
แต่ว่า  โดยปริยายแห่งพระสูตร  มรรคที่เกิดขึ้นด้วยอนิมิตนั้น    พระ-
องค์นำมาแสดงไว้อย่างนี้  ก็ในวาระใด  มีการออกจากกิเลสด้วยมรรค   ลักษณะ
ทั้ง  ๓  ย่อมมาสู่คลองดุจอาวัชชนะเดียวกัน    ก็ขึ้นชื่อว่า    การมาสู่คลองแห่ง

<div id="620"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 620]]
ลักษณะทั้ง  ๓  พร้อมกันมิได้มี      แต่เพื่อแสดงความแจ่มแจ้งแห่งกรรมฐาน
พระองค์จึงตรัสไว้อย่างนี้   ก็ความยึดถือในที่ใดที่หนึ่งตั้งแต่ต้นจงยกไว้  แต่ว่า
วิปัสสนาอันเป็นวุฏฐานคามินีพิจารณาธรรมใด ๆ  แล้วย่อมออกจากกิเลสตั้งอยู่
ในฐานที่ควรบรรลุด้วยสามารถแห่งธรรมนั้นๆ นั่นแหละย่อมให้ชื่อมรรคของตน
ข้อนี้  เป็นอย่างไร  ?
ก็พระโยคาวจรอาศัยธรรมใดธรรมหนึ่ง   ในบรรดาลักษณะมีความ
ไม่เที่ยงเป็นต้น   ก็สมควรเห็นลักษณะทั้ง  ๒  นอกนี้อีกทีเดียว    ธรรมดาการ
ออกจากกิเลสด้วยมรรคโดยเพียงการเห็นลักษณะเดียวนั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น
ภิกษุตั้งมั่นแล้วโดยความไม่เที่ยง  ย่อมออกไปแม้จาก (กิเลส ) โดยความเป็นของ
ไม่เที่ยง   แม้โดยความเป็นทุกข์อย่างเดียวหามิได้   ย่อมออกไปจาก   (กิเลส)
โดยความเป็นอนัตตาด้วยนั่นแหละ      แม้ในความตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นทุกข์
ก็นัยนี้แหละ.      ด้วยประการฉะนี้      การยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งเป็นอารมณ์ตั้งแต่
ต้นจงยกไว้    ก็วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีพิจารณาธรรมใด  ๆ   ย่อมออกไป
ดำรงอยู่ในฐานที่ควรบรรลุด้วยสามารถแห่งธรรมนั้น ๆ    แล้วให้ชื่อมรรคของ
ตน.      ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น       เมื่อพระโยคาวจรออกจากอนิจจลักษณะ
มรรคก็เป็นอนิมิตตะ  เมื่อออกจากทุกขลักษณะ  มรรคก็เป็นอัปปณิหิตะ   เมื่อ
ออกจากอนัตตลักษณะ มรรคก็เป็นสุญญตะ   ดังนี้    ทรงนำนิมิตตมรรคมา
แสดงโดยปริยายแห่งพระสูตรด้วยประการฉะนี้.
ถามว่า  ก็วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินี  มีอะไรเป็นอารมณ์ ?
ตอบว่า  มีลักษณะเป็นอารมณ์.
ขึ้นชื่อว่า ลักษณะ มีคติเป็นบัญญัติ  เป็นธรรม ที่ไม่ควรกล่าวถึง แต่
ว่าภิกษุใดกำหนดลักษณะ ๓ คือ  อนิจจัง  ทุกขัง  อนัตตา  ขันธ์ ๕  ของภิกษุ
นั้นย่อมเป็นดุจซากศพผูกที่คอ   ญาณมีสังขารเป็นอารมณ์นั่นแหละย่อมออกไป

<div id="621"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 621]]
จากสังขาร.  เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่ง     ต้องการจะซื้อบาตรเห็นบาตรที่พ่อค้า
บาตรนำมาแล้วก็มีความยินดีร่าเริง คิดว่า  เราจักถือเอาบาตร ดังนี้ เมื่อทดลองดู
จึงเห็นรูทะลุ ๓ แห่ง ภิกษุนั้นหมดความอาลัยในรูทะลุทั้งหลายก็หาไม่    ที่แท้
หมดความอาลัยในบาตร  ฉันใด ภิกษุกำหนดลักษณะทั้ง  ๓  แล้วจึงเป็นผู้หมด
ความอาลัยในสังขารทั้งหลาย  ฉันนั้นเหมือนกัน  พึงทราบว่า วิปัสสนานั้นย่อม
ออกไปจากสังขารด้วยญาณมีสังขารเป็นอารมณ์นั่นแหละดังนี้.   แม้อุปามาด้วย
ผ้า  ก็นัยนี้เหมือนกัน.
พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกฌานโลกุตระ จึงทรงนำนัยแม้ทั้ง ๒
คือ จตุกนัย  และปัญจกนัย  จากสุทธิกปฏิปทามาด้วยประการฉะนี้.  ในสุทธิก-
สุญญตา ในสุญญตปฏิปทา ในสุทธิกอัปปณิหิต  ในอัปปณิหิตปฏิปทาก็ทรงนำนัย
ทั้ง ๒ คือ จตุกนัย   และปัญจกนัย  มาแสดงไว้เหมือนกัน.
ถามว่า  เพราะเหตุไร  จึงทรงนำมาอย่างนี้  ?
ตอบว่า  เพราะอัชฌาสัยของบุคคล     และเพราะความงามแห่งเทศนา
พึงทราบแม้ทั้ง ๒ นัยนั้น   โดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังแล.
ในคำว่า  เจริญโลกุตรฌานนี้  อย่างนี้   พระองค์ทรงจำแนกนัยทั้ง ๒
ด้วยอำนาจจตุกนัยและปัญจกนัยจากสุทธิกปฏิปทา   ในที่เหลือก็เหมือนกัน
เพราฉะนั้น    จึงจำแนกนัยทั้ง ๑๐ ในส่วนทั้ง  ๕ ส่วนทั้งหมด.
ในโลกุตรฌานนั้น   พึงทราบข้อธรรมปกิณณกะดังนี้
ธรรมภายใน   (อชฺฌตฺตญฺจ)    ธรรม
ภายนอก    (พหิทฺธา)     ในรูปและอรูปทั้ง  ๕
การเปลี่ยนองค์มรรค ๗ และ ๘ นิมิต ปฏิปทา
และอธิบดี.

<div id="622"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 622]]
จริงอยู่    ในโลกุตรมรรค    ภิกษุอาศัยธรรมภายในย่อมออกจากธรรม
ภายใน  อาศัยธรรมภายในแล้วย่อมออกจากธรรมภายนอก อาศัยธรรมภายนอก
แล้วย่อมออกจากธรรมภายนอก    อาศัยธรรมภายนอกแล้วย่อมออกจากธรรม
ภายใน     ภิกษุอาศัยรูปแล้วย่อมออกจากรูป     อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากอรูป
อาศัยอรูปแล้วออกจากอรูป อาศัยอรูปแล้วย่อมออกจากรูป ย่อมออกจากขันธ์ ๕
พร้อมกัน.
คำว่า  เปลี่ยนองค์มรรค  ๗    และ ๘  อธิบายว่า  ก็มรรคนั้นนี้มี
องค์ ๘ บ้าง  มีองค์ ๗ บ้าง  แม้โพชฌงค์เป็น ๗ ก็มี  เป็น ๖ ก็มี    ถึงฌาน
มีองค์ ๕ ก็มี  มีองค์ ๔ ก็มี  มีองค์ ๓ ก็มี  มีองค์ ๒ ก็มี  พึงทราบการเปลี่ยน
องค์มี ๗ และ ๘ เป็นต้นอย่างนี้ด้วยประการฉะนี้.
คำว่า นิมิต  ปฏิปทา และอธิบดี   อธิบายว่า  คำว่า นิมิต  ได้แก่
แดนเป็นที่ออก.   คำว่า  ปฏิปทาและอธิบดี   ได้แก่ พึงทราบความหวั่นไหว
และไม่หวั่นไหวแห่งปฏิปทาและอธิบดีเท่านั้น.
ในบรรดาคำเหล่านั้น     พึงทราบวินิจฉัยในคำเป็นต้นว่า  อาศัยธรรม
ภายในแล้วออกจากธรรมภายในนั้นก่อน.  ก็ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้
ย่อมอาศัยขันธ์ ๕ อันเป็นภายในจำเดิมแต่ต้น   ครั้นอาศัยแล้วย่อมเห็นขันธ์  ๕
เหล่านั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น    โดยมนสิการว่า  ภิกษุในธรรมวินัย
นี้เบื้องต้นย่อมออกจากธรรมภายในดังนี้    แต่เพราะการออกด้วยมรรค    ย่อมมี
เพียงการเห็นธรรมภายในล้วน ๆ   เท่านั้นหามิได้     พึงเห็นแม้ธรรมภายนอก
ทีเดียว  ฉะนั้น  จึงพิจารณาขันธ์ของคนอื่นบ้าง    สังขารขันธ์อันไม่มีใจครอง
บ้างว่าเป็น   อนิจจัง   ทุกขัง   และอนัตตา  ดังนี้     ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็น
ธรรมภายในโดยกาลอันควร    ย่อมพิจารณาเห็นธรรมภายนอกตามกาลอันควร

<div id="623"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 623]]
ดังนี้    เมื่อเธอพิจารณาอยู่อย่างนี้.    ในกาลที่พิจารณาธรรมภายใน   ย่อมเชื่อม
ต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา  ด้วยอาการฉะนี้   ชื่อว่า  อาศัยธรรมภายในออก
จากธรรมภายใน    ก็ถ้าในเวลาพิจารณาธรรมภายนอกของเธอ     ย่อมเชื่อม
ต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา    ด้วยอาการอย่างนี้    ชื่อว่า   อาศัยธรรมภายใน
ย่อมออกจากธรรมภายนอก.   แม้ในการออกเพราะอาศัยธรรมภายนอกแล้ว
ย่อมออกจากธรรมภายนอก  และธรรมภายใน  ก็นัยนี้เหมือนกัน.
ก็ภิกษุอีกรูปหนึ่ง    ย่อมอาศัยรูปตั้งแต่ต้น    ครั้นอาศัยแล้วก็กำหนด
ภูตรูป  และอุปาทารูป   ย่อมเห็นโดยความไม่เที่ยงเป็นต้น    แต่เพราะการออก
ด้วยมรรค     ย่อมมีเพียงการเห็นรูปล้วน ๆ  ก็หาไม่     พึงเห็นแม้อรูปโดยแท้
ฉะนั้น   ภิกษุนั้นทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์  แล้วกำหนดเวทนา  สัญญา  สังขาร
วิญญาณซึ่งเกิดขึ้นแล้วว่า   นี้เป็นอรูปดังนี้  ย่อมเห็นโดยความไม่เที่ยงเป็นต้น
ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยกาลอันควร   เห็นอรูปโดยกาลอันควร    เมื่อ
เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้   ในการพิจารณารูป  ย่อมเชื่อมต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา
ด้วยอาการอย่างนี้    ชื่อว่า    อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากรูป.    ก็ถ้าในการ
พิจารณาอรูปของเธอ   ย่อมเชื่อมต่อกับมรรคด้วยวิปัสสนา   ด้วยอาการอย่างนี้
ชื่อว่า  อาศัยรูปแล้วย่อมออกจากอรูป.    แม้ในการออกจากอรูป  และรูป
เพราะอาศัยอรูป   ก็นัยนี้เหมือนกัน.    ก็ในกาลที่ภิกษุอาศัยธรรมอย่างนี้   ว่า
ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา      ธรรมนั้นทั้งหมดมีความ
ดับเป็นธรรมดา  ดังนี้   แล้วออกไปจาก  (สังขตะ)  ธรรม  อย่างนี้นั่นแหละ
ชื่อว่า  ย่อมออกจากขันธ์ ๕  พร้อมกันทีเดียว.    นี้เป็นวิปัสสนาของภิกษุ
ผู้มีปัญญามาก  ผู้เห็นแจ้งด้วยปัญญาอันคมกล้า.

<div id="624"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 624]]
เหมือนอย่างว่า     บุคคลวางก้อนคูถในท่ามกลางโภชนะแล้วน้อมถาด
อันเต็มด้วยโภชนะมีรสอันเลิศต่าง ๆ ไปเพื่อบุรุษผู้มีความอดอยาก   บุรุษผู้อด
อยากนั้นเอามือเขี่ยกับข้าวออกเห็นก้อนคูถแล้วพูดว่า   นี่อะไร   เมื่อเขากล่าวว่า
ก้อนคูถ  ดังนี้  จึงกล่าวว่า  ถุย ๆ จงเอาออกไป   เป็นผู้หมดความอาลัยทั้งใน
อาหารทั้งในถาด  ฉันใด  คำอุปมาที่นำมาเปรียบนี้  พึงทราบฉันนั้น.
จริงอยู่   กาลที่ภิกษุนี้ถือขันธ์ ๕ ว่า  เป็นเรา   ของเราในกาลที่ยังเป็น
พาลปุถุชน พึงทราบเหมือนกาลที่บุรุษอดอยากนั้นมีใจยินดีในการเห็นถาดโภชนะ
กาลที่กำหนดลักษณะ  ๓    พึงทราบเหมือนบุรุษนั้นเห็นก้อนคูถ.    กาลที่ภิกษุ
ผู้มีปัญญามาก    ผู้มีความเห็นแจ้งด้วยปัญญาอันคมกล้าเห็นว่า     สิ่งใดสิ่งหนึ่ง
มีความเกิดขึ้นเป็นธรรม    สิ่งนั้นทั้งหมดล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา  ดังนี้
แล้วออกจากขันธ์ ๕ พร้อมกันนั่นแหละ     พึงทราบเหมือนกาลที่บุรุษอดอยาก
นั้น  หมดความอาลัยทั้งโภชนะทั้งถาด  ฉะนั้น.
ในคำว่า การเปลี่ยนองค์มรรค ๗ และ ๘ นี้ พึงทราบการเปลี่ยน
องค์ธรรมมีประเภทตามที่กล่าวนี้โดยประการที่มีอยู่.   จริงอยู่  สังขารุเบกขาญาณ
เท่านั้น     ย่อมกำหนดความต่างกันแห่งโพชฌงค์    (องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้)
องค์มรรค  (มัคคังคะ)  และองค์ฌาน   (ฌานังคะ)   แต่พระเถระบางพวก
กล่าวว่า   ฌานที่เป็นบาทย่อมกำหนดความต่างกันแห่งโพชฌงค์    องค์มรรค
และองค์ฌาน   ดังนี้.   พระเถระบางพวกกล่าวว่า   ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์
แห่งวิปัสสนาย่อมกำหนด ดังนี้.  พระเถระบางพวกกล่าวว่า   อัธยาศัยของบุคคล
ย่อมกำหนด  ดังนี้.
ในวาทะทั้งหลายของพระเถระแม้เหล่านั้นพึงทราบว่า  วิปัสสนาที่เป็น
บุรพภาคกล่าวคือสังขารุเบกขาญาณ  และวิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีนี้  ย่อม
กำหนด  ในข้อนี้  มีถ้อยคำตามลำดับ  ดังนี้.

<div id="625"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 625]]
จริงอยู่     ว่าโดยการกำหนดแห่งวิปัสสนา     มรรคที่เกิดขึ้นแก่พระ-
สุกขวิปัสสกก็ดี  มรรคที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ได้สมาบัติที่ไม่ทำฌานให้เป็นบาทก็ดี
มรรคที่เกิดขึ้นเพราะทำปฐมฌานให้เป็นบาทแต่พิจารณาปกิณณกสังขารก็ดี  ย่อม
เป็นมรรคประกอบด้วยปฐมฌานทั้งนั้น. ในมรรคจิตทั้งหมดย่อมมีโพชฌงค์ ๗
มรรคมีองค์ ๘   และองค์ฌาน  ๕  ด้วยว่า  วิปัสสนาที่เป็นบุรพภาคแห่งมรรค
แม้เหล่านั้น    เป็นสภาพสหรคตด้วยโสมนัสบ้าง    สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง  แต่
ในกาลเป็นที่ออกไป   (วุฏฐานคามินีวิปัสสนา)  ถึงความเป็นสังขารุเบกขาญาณ
ย่อมสหรคตด้วยโสมนัสอย่างเดียว.
ในปัญจกนัย    ฌานในมรรคที่เกิดขึ้นเพราะทำทุติยฌาน   ตติยฌาน
จตุตถฌานให้เป็นบาท  มีองค์ ๔   องค์  ๓   และองค์  ๒  โดยลำดับนั่นแหละ
ก็ในมรรคแม้ทั้งหมด   ย่อมมีองค์มรรค ๗  ในฌานที่  ๔  มีโพชฌงค์ ๖  นี้
เป็นความแตกต่างกันโดยกำหนดทำฌานให้เป็นบาท   และโดยการกำหนดแห่ง
วิปัสสนา.     เพราะวิปัสสนาที่เป็นบุรพภาคแห่งมรรคเหล่านั้น    สหรคตด้วย
โสมนัสบ้าง     สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง     แต่วิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีเป็น
ธรรมสหรคตด้วยโสมนัสอย่างเดียว.
ส่วนในมรรคที่พระโยคาวจรทำปัญจมฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น
องค์ฌานมี ๒ ด้วยสามารถแห่งอุเบกขาและเอกัคคตาจิต   ได้โพชฌงค์ ๖ มรรค
มีองค์ ๗ เท่านั้น   ความแปลกกันแม้นี้  ย่อมมีด้วยสามารถแห่งการกำหนดทั้ง ๒
อย่างเพราะในนัยนี้  วิปัสสนาที่เป็นบุรพภาค  ย่อมสหรคตด้วยโสมนัส  หรือสห-
รคตด้วยอุเบกขา.   ส่วนวิปัสสนาที่เป็นวุฏฐานคามินีสหรคตด้วยอุเบกขาเท่านั้น
แม้ในมรรคที่พระโยคาวจรทำอรูปฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น   ก็นัยนี้แหละ
สมาบัติที่พระโยคาวจรออกในส่วนที่ใกล้ชิดแห่งมรรคที่ท่านออกจากฌานที่เป็น

<div id="626"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 626]]
บาทด้วยอาการอย่างนี้  แล้วพิจารณาสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งให้เกิดแล้ว  ย่อม
ทำภาวะเช่นเดียวแก่ตน  ดุจสีพื้นดินกระทำเหี้ย  ให้มีสีเช่นเดียวกันฉะนั้น.
แต่ในวาทะของพระเถระองค์ที่  ๒  มีอธิบายว่า  มรรคที่พระโยคาวจร
ออกจากสมาบัติใด ๆ  แล้วพิจารณาธรรมในสมาบัติใด ๆ เกิดขึ้น  มรรคก็เป็น
เช่นสมาบัตินั้น   ๆ นั่นแหละ   คือเช่นเดียวกับสมาบัติที่ท่านพิจารณาแล้ว   ก็ถ้า
ท่านพิจารณาธรรมอันเป็นกามาวจรทั้งหลาย  มรรคก็เป็นอันประกอบปฐมฌาน.
พึงทราบการกำหนดวิปัสสนาแม้นี้      โดยนัยที่กล่าวแล้วในวาทะนั้นนั่นแหละ
ในวาทะของพระเถระองค์ที่  ๓    มีอธิบายว่า    มรรคที่พระโยคาวจร
กระทำฌานใด ๆ ให้เป็นบาท  หรือพิจารณาธรรมใด ๆ  ในฌาน   สมควรแก่
อัธยาศัยแก่ตนว่า โอหนอ  เราพึงบรรลุมรรคประกอบด้วยองค์ ๗  หรือองค์ ๘
ดังนี้ให้เกิดขึ้น    มรรคก็เป็นเช่นเดียวกับฌานนั้น ๆ แหละ    ก็แต่ว่ามรรคนั้น
เว้นฌานที่เป็นบาท   หรือฌานที่พิจารณาแล้ว    ย่อมไม่สำเร็จ   เพียงอัธยาศัย
อย่างเดียว.    เนื้อความนี้นั้น      บัณฑิตพึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร     (ใน
มัชฌิมนิกายสฬายตนวรรค).
จริงอยู่  พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น    ชนเป็นอันมากย่อมไม่มีความเคลือบแคลง    หรือ
สงสัยว่า    ดวงจันทร์พร่องหรือเต็มหนอ    แต่ที่แท้ดวงจันทร์ก็เต็มแล้วทีเดียว
ฉันใด      ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ภิกษุณีเหล่านั้นเป็นผู้ชื่นชมธรรมเทศนาของ
นันทกะและมีความดำริอันบริบูรณ์แล้ว     ฉันนั้นเหมือนกันแล    ดูก่อนภิกษุ
ทั้งหลาย  บรรดาภิกษุณีทั้ง  ๕๐๐ รูปเหล่านั้น    รูปที่ทรงคุณต่ำยังเป็นถึงพระ-
โสดาบัน  มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา  แน่นอนที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า ดังนี้.

<div id="627"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 627]]
ก็บรรดาภิกษุณีเหล่านั้น      ภิกษุณีรูปใดมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผล
ภิกษุณีรูปนั้น  ก็ได้มีความดำริ    (สังกัปปะ)    บริบูรณ์แล้วด้วยโสดาปัตติผล
เท่านั้น ฯลฯ  รูปใดมีอุปนิสัยแห่งพระอรหัต    รูปนั้นก็มีความดำริบริบูรณ์แล้ว
ด้วยพระอรหัตเท่านั้น.
มรรคที่พระโยคาวจรการทำฌานใด ๆ    ให้เป็นบาท    หรือพิจารณา
ธรรมในฌานใด  ๆ  โดยสมควรแก่อัธยาศัยของตนเกิดขึ้นแล้ว    ย่อมเป็นเช่น
เดียวกับฌานนั้น     เหมือนกันนั่นแหละ   ก็มรรคที่เป็นเช่นเดียวกับฌานนั้น ๆ
เว้นฌานที่เป็นบาท  หรือเว้นฌานที่พิจารณาแล้ว   ย่อมไม่สำเร็จโดยเพียงเป็น
อัธยาศัยเท่านั้น    เพราะฉะนั้น พึงทราบการกำหนดวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้ว
ในวาทะนี้แล.
บรรดาวาทะของพระเถระเหล่านั้น     พระจูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตร-
ปิฎกมีวาทะอย่างนี้ว่า ฌานที่เป็นบาทเท่านั้นย่อมกำหนด ดังนี้  ได้ถูกอันเตวาสิก
ถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่ใดมีฌานที่เป็นบาทอยู่ก่อน ในที่นั้น ฌานที่เป็น
บาทนั้นก็กำหนดได้ แต่ในที่ใด (อรูปภพ) ฌานที่เป็นบาทไม่มี ในที่อรูปภพนั้น
อะไรย่อมกำหนด    พระเถระตอบว่า  ดูก่อนอาวุโส  แม้ในที่นั้น  ฌานที่เป็น
บาทเท่านั้นก็ย่อมกำหนด  ด้วยว่า  ภิกษุใดได้สมาบัติ  ๘  ทำปฐมฌานให้เป็น
บาทยังโสดาปัตติมรรคและผลให้เกิดขึ้นแล้ว    เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม   ทำกาละ
เกิดในอรูปภพ     ออกจากสมาบัติแห่งโสดาปัตติผลอันประกอบด้วยปฐมฌาน
เริ่มตั้งวิปัสสนายังมรรคและผล ๓ ในเบื้องบนให้เกิดขึ้น  มรรคและผลเหล่านั้น
ของท่านก็ประกอบปฐมฌานเท่านั้น   แม้ในมรรคผลที่ประกอบกับทุติยฌาน
เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน   ฌานที่เป็นหมวด ๓ หมวด ๔ ในอรูปย่อมเกิดขึ้น
ก็ฌานหมวด ๓  หมวด ๔  นั้นแลเป็นโลกุตระ    มิใช่โลกิยะ    ดูก่อนอาวุโส

<div id="628"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 628]]
แม้ด้วยอาการอย่างนี้ก็เหมือนกัน     ฌานที่เป็นบาทเท่านั้นย่อมกำหนด.    พวก
อันเตวาสิกเรียนว่า  ท่านขอรับ  ปัญหาท่านกล่าวดีแล้ว   ดังนี้.
แม้พระมหาทันธเถระผู้อยู่ที่โมรวาปีวิหารผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า    ขันธ์
ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนาย่อมกำหนด     ด้วยว่าพิจารณาธรรมใด  ๆ
แล้วออก มรรคย่อมเป็นเช่นกับธรรมนั้น   ๆ นั่นแหละ ดังนี้  ถูกพวกอันเตวาสิก
ถามว่า  ท่านขอรับ   ในวาทะของท่านข้อควรตำหนิย่อมปรากฏ  ด้วยว่า  ภิกษุ
ผู้พิจารณารูปแล้วออก   (จากสังขตอารมณ์) ได้แล้ว   มรรคก็พึงเป็นอัพยากตะ
เหมือนรูป    พระโยคาวจรกำหนดเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยนัยแล้วออกไป
ก็พึงเป็นมรรคถึงความเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะเช่นเดียวกันกับเนวสัญญา-
นาสัญญายตนะนั้น   ดังนี้   พระเถระตอบว่า  ดูก่อนอาวุโส  เป็นเช่นนั้นหามิได้
เพราะโลกุตรมรรค    ชื่อว่า  ไม่ถึงอัปปนา  มิได้มี    เพราะฉะนั้น      ภิกษุ
พิจารณารูปแล้วออกไปได้ มรรคประกอบด้วยองค์ ๘  ย่อมสหรคตด้วยโสมนัส
เมื่อพิจารณาเนวสัญญานาสัญญายตนะแล้ว    แม้ออกไปได้    ย่อมเป็นเช่นนั้น
โดยอาการทั้งปวงหามิได้    ส่วนมรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา     ย่อมเป็นมรรค
มีองค์  ๗  ดังนี้.
แม้พระจูฬาภยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก   ซึ่งมีวาทะว่า   อัชฌาสัยแห่ง
บุคคลย่อมกำหนด   ดังนี้    ได้ถูกพวกอันเตวาสิกนำวาทะของท่านไปถามพระ-
จูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก  พระจูฬนาคเถระจึงกล่าวว่า   ฌานที่เป็นบาท
มีอยู่แก่บุคคลใด อัชฌาสัยแห่งบุคคลย่อมกำหนดแก่บุคคลนั้น   ฌานที่เป็นบาท
นั้นไม่มีแก่ภิกษุใด    อัชฌาสัยอะไรเล่าจักกำหนดแก่ภิกษุนั้น       เพราะฉะนั้น
สภาวะนั้น  ย่อมเป็นดุจเวลาที่แสวงหากำไรของบุคคลไร้ทรัพย์  ฉะนั้น.

<div id="629"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 629]]
พวกอันเตวาสิกได้นำเรื่องนั้น     มาเรียนแก่พระจูฬาภยเถระผู้ทรง
พระไตรปิฎก.  พระเถระนั้นกล่าวว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย  ถ้อยคำนี้ท่านกล่าว
สำหรับบุคคลผู้มีฌานเป็นบาท  เหมือนอย่างว่า อัชฌาสัยของบุคคลแม้ผู้มีฌาน
เป็นบาท ฉันใด แม้บุคคลผู้มีฌานอันพิจารณาแล้ว  ก็พึงทราบฉันนั้นเหมือนกัน
เพราะมรรคที่พระโยคาวจรออกจากปัญจมฌานเกิดขึ้น   โดยพิจารณาปฐมฌาน
เป็นต้น       ประกอบด้วยปัญจมฌาน   ก็ย่อมประสบตามวาทะของพระเถระ
รูปแรก    และมรรคที่ประกอบด้วยปฐมฌานเป็นต้น     ก็ย่อมประสบตามวาทะ
ของพระเถระรูปที่สอง    เพราะเหตุนั้น      วาทะแม้ทั้ง ๒ ย่อมผิด   แต่ในฌาน
เหล่านั้น    ในวาทะของพระเถระที่ ๓ ว่า    พระโยคาวจรย่อมปรารถนาฌานใด
มรรคก็ประกอบด้วยฌานนั้น   ดังนั้น    วาทะเหล่านั้นของท่านจึงไม่ผิด  และภิกษุ
นั้นก็เป็นผู้มีอัชฌาสัยเป็นไปกันด้วยประโยชน์  ดังนี้   พระเถระแม้ทั้ง  ๓  รูป
เป็นบัณฑิต   เป็นผู้ฉลาด  เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรมอันเจริญ   ด้วยเหตุนั้น
อันเตวาสิกเหล่านั้น    จึงทำวาทะของพระเถระทั้ง ๓ เหล่านั้น  ให้เป็นแบบแผน
ก็ในอภิธรรมนี้ข้าพเจ้าจึงยกอรรถนั้นแหละขึ้นแสดงว่า ก็วิปัสสนาย่อมกำหนด
วาทะทั้ง ๓ นี้  ดังนี้.
บัดนี้ พึงทราบวินิจฉัยในคำนี้ว่า นิมิตฺตปฏิปทาปติ (นิมิต ปฏิปทา
และอธิบดี) ต่อไป. ถามว่า กาลเกิดขึ้นแห่งมรรคซึ่งเปลี่ยนองค์อย่างนี้  โคตรภู
ย่อมออกไปจากที่ไหน  มรรคย่อมออกไปจากที่ไหน  ?   ตอบว่า   โคตรภูย่อม
ออกจากนิมิตก่อน  แต่ไม่อาจตัด  (กิเลส) ที่เป็นไปได้  เพราะโคตรภูนั้นมีการ
ออกไปอย่างเดียว    มรรคย่อมออกจากนิมิต    ย่อมตัด  (กิเลส)  ที่เป็นไปได้
เพราะมรรคนี้มีการออกไปทั้ง  ๒  อย่าง.    บรรดาการออกไปแห่งโคตรภูและ
มรรคนั้น   พึงทราบนัยที่เกิดขึ้น  ดังต่อไปนี้.

<div id="630"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 630]]
ก็ในวาระ  (คือในมรรควิถี) ใด มีการออกไปด้วยมรรค  ในวาระนั้น
ไม่มีอนุโลมดวงเดียว ไม่มีอนุโลมดวงที่ ๕  เพราะอนุโลมมีครั้งเดียวย่อมไม่ได้
อาเสวนปัจจัย  อนุโลมดวงที่ ๕ ย่อมหวั่นไหว  เพราะใกล้ตกภวังค์   เพราะว่า
ในคราว (ขณะ) จิตใกล้ภวังค์ดวงที่ ๕ นั้นชื่อว่า จิตตกไปแล้ว เพราะฉะนั้น
อนุโลมจึงไม่มีดวงเดียว  ไม่มีในดวงที่ ๕.
ก็บุคคลผู้มีปัญญามากมีอนุโลม ๒  ดวง ดวงที่ ๓ เป็นโคตรภู ดวงที่ ๔
เป็นมรรคจิต  มีผลจิต  ๓ ดวง  จากนั้นจิตก็ลงสู่ภวังค์.
ส่วนบุคคลผู้มีปัญญาปานกลาง  อนุโลมมี  ๓  ดวง  ดวงที่  ๔  เป็น
โคตรภู   ดวงที่ ๕ เป็นมรรคจิต   มีผลจิต  ๒  ดวง  จากนั้นก็ลงสู่ภวังค์.
สำหรับคนมีปัญญาน้อย  (มันทปัญญา)  อนุโลมมี ๔ ดวง  ดวงที่ ๕
เป็นโคตรภู  ดวงที่  ๖  เป็นมรรคจิต  ดวงที่ ๗ เป็นผลจิต   จากนั้นจิตก็ลงสู่
ภวังค์.
บรรดาพระโยคาวจร ๓ ประเภทนั้น   ข้าพเจ้าไม่กล่าวด้วยสามารถแห่ง
ท่าน  ผู้มีปัญญามากและมีปัญญาน้อย  แต่พึงกล่าวด้วยสามารถแห่งท่านผู้มีปัญญา
ปานกลาง    เพราะในวาระคือ    (วิถีแห่งมรรค)   ใด   มีการออกไปด้วยมรรค
มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกกิริยา  เป็นธรรมสหรคตด้วยอุเบกขา  เป็นมโน-
ทวาราวัชชนจิตให้ภวังค์เคลื่อนไปกระทำขันธ์ทั้งหลาย    ที่เป็นอารมณ์แห่ง
วิปัสสนาให้เป็นอารมณ์    ถัดจากนั้นไป    ชวนะดวงแรก    ชื่ออนุโลมญาณ
ก็เกิดขึ้นถือเอาขันธ์ที่มโนทวาราวัชชนจิตนั้นถือเป็นอารมณ์   อนุโลมญาณนั้น
ก็เป็นไปในขันธ์เหล่านั้นว่า    ไม่เที่ยงบ้าง    เป็นทุกข์บ้าง    เป็นอนัตตาบ้าง
บรรเทาความมืดที่หยาบๆ ซึ่งปกปิดสัจจะ กระทำลักษณะทั้ง ๓ ให้แจ่มแจ้งยิ่งๆ
ขึ้นก็ดับไป  ถัดจากนั้นอนุโลมญาณดวงที่ ๒ ก็เกิดขึ้น  ในบรรดาอนุโลมญาณ

<div id="631"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 631]]
๒ ดวงนั้น    ดวงแรกไม่มีอาเสวนปัจจัย  ดวงที่ ๒ มีดวงแรกเป็นอาเสวนปัจจัย
ดวงที่  ๒  นั้นมีอาเสวนปัจจัยได้แล้วจึงเป็นญาณ  คมกล้า    ผ่องใสเป็นไปใน
อารมณ์นั้นนั่นแหละ    โดยอาการนั้นเหมือนกัน     บรรเทาความมืดปานกลาง
ซึ่งปกปิดสัจจะไว้  การทำลักษณะ ๓ ให้แจ่มแจ้งยิ่ง ๆ ขึ้นแล้วดับไป ในลำดับ
นั้น  อนุโลมญาณดวงที่   ๓ ก็เกิดขึ้นมีอนุโลมญาณดวงที่ ๒  เป็นอาเสวนปัจจัย
แม้อนุโลมญาณดวงที่   ๓   แม้นั้นเพราะมีอาเสวนปัจจัยได้แล้วจึงคมกล้าผ่องใส
เป็นไปในอารมณ์นั้นนั่นแหละ  โดยอาการนั้นเหมือนกัน  บรรเทาความมืดอัน
ละเอียดที่เหลือซึ่งปกปิดสัจจะนั้น กระทำให้หมดไป กระทำลักษณะ ๓ แจ่มแจ้ง
ยิ่งๆ ขึ้นแล้วดับไป เมื่ออนุโลมญาณ ๓ บรรเทาความมืดปกปิดสัจจะอย่างนี้แล้ว
ลำดับนั้น  โคตรภูญาณก็เกิดขึ้นการทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์.
ในข้อนั้น  มีอุปมา  ดังนี้
ได้ยินว่า บุรุษมีจักษุดีคนหนึ่ง คิดว่า เราจักประกอบดาวฤกษ์ (ดูดวง
ชะตา)  จึงออกไปในเวลาราตรีแหงนดูดวงจันทร์    ดวงจันทร์ไม่ปรากฏแก่เขา
เพราะวลาหก  (เมฆ)  ทั้งหลายปิดบังไว้ ขณะนั้นลมหนึ่งตั้งขึ้นแล้วพัดวลาหก
หนา ๆ  (หยาบ)    ทั้งหลายให้กระจัดกระจายไป    ลมอื่นอีกตั้งขึ้นพัดวลาหก
อย่างกลาง  ลมอีกอย่างหนึ่งก็ตั้งขึ้นพัดวลาหกแม้ที่ละเอียดให้กระจัดกระจายไป.
ลำดับนั้น     บุรุษนั้นจึงเห็นดวงจันทร์นั้นบนท้องฟ้าที่ปราศจากวลาหกทั้งหลาย
ได้รู้แล้วซึ่งการประกอบดาวฤกษ์.
ในคำอุปมาเหล่านั้น     ความมืดคือกิเลสอย่างหยาบ  อย่างกลาง   อย่าง
ละเอียดอันปกปิดซึ่งสัจจะเปรียบเหมือนวลาหก (เมฆ) ๓ กลุ่ม.  อนุโลมจิต   ๓
ดวงเปรียบเหมือนลม ๓   ชนิด.  โคตรภูญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีตาดี.  พระ-
นิพพานเปรียบเหมือนพระจันทร์.    การบรรเทาความมืดอันปกปิดซึ่งสัจจะของ

<div id="632"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 632]]
อนุโลมจิตแต่ละดวง เปรียบเหมือนลมแต่ละชนิดทำลายเมฆ ๓ ชนิดโดยลำดับ.
เมื่อความมืดอันปกปิดซึ่งสัจจะปราศจากไปแล้ว    โคตรภูญาณก็ทำพระนิพพาน
อันบริสุทธิ์ให้เป็นอารมณ์เปรียบเหมือนการที่บุรุษนั้นเห็นพระจันทร์บริสุทธิ์บน
ท้องฟ้าที่ปราศจากวลาหก  ฉะนั้น.
เหมือนอย่างว่า  ลม ๓ ชนิดย่อมสามารถเพื่อกำจัดวลาหก  อันปกปิด
ดวงจันทร์นั่นแหละ  ฉันใด   อนุโลมญาณทั้งหลายก็สามารถเพื่อกำจัดความมืด
อันปกปิดสัจจะ ฉันนั้นเหมือนกัน   แต่ไม่อาจกระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์
บุรุษย่อมอาจเพื่อเห็นดวงจันทร์นั่นแหละ     แต่ไม่อาจกำจัดวลาหกทั้งหลายได้
ฉันใด  โคตรภูญาณก็ย่อมอาจเพื่อทำพระนิพพานนั้นแหละให้เป็นอารมณ์ได้
แต่ไม่อาจกำจัดความมืดคือกิเลสได้  ฉันนั้น.  อนุโลมญาณมีสังขารเป็นอารมณ์
โคตรภูญาณมีพระนิพพานเป็นอารมณ์  ด้วยอาการอย่างนี้.   ก็ผิว่าโคตรภูญาณ
พึงรับอารมณ์ที่อนุโลมญาณรับไว้แล้ว   อนุโลมญาณอีกดวงหนึ่งก็พึงผูกพัน
โคตรภูญาณ  (คำว่าผูกพันคือมีอารมณ์เดียวกัน)  นั้น  เพราะฉะนั้น     การออก
ด้วยมรรคนั่นแหละก็ไม่พึงมี  แต่ว่า  โคตรภูญาณไม่รับอารมณ์ของอนุโลมญาณ
กระทำอนุโลมญาณอารมณ์  ให้เป็นไปข้างหลัง   โคตรภูญาณเองแม้มิใช่อาวัช-
ชนะแต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะ    เป็นดุจให้สัญญาแก่มรรคนั้นด้วยคำว่า
ท่านจงเกิดขึ้นอย่างนี้แล้วก็ดับไป.   แม้มรรคก็มิได้ละสัญญาที่โคตรภูนั้นให้แล้ว
ผูกพันอยู่ซึ่งญาณนั้น    ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อ   ดุจกระแสคลื่น    (ติดต่อ
กันไปไม่ขาดระยะ)     ย่อมบังเกิดขึ้นเจาะแทงอยู่     บดทำลายอยู่ซึ่งกองโลภะ
กองโทสะ   กองโมหะ   ซึ้งไม่เคยเจาะแทง  ไม่เคยทำลาย.
ในข้อนั้น  มีอุปมาดังนี้  ต่อไปนี้

<div id="633"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 633]]
ได้ยินว่า  นายขมังธนูคนหนึ่งให้ตั้งโล่ไว้ร้อยโล่ในที่ไกลสุดชั่วร้อยธนู
เอาผ้าผูกหน้าแล้วเหน็บลูกศรได้ยืนอยู่ในที่บนล้อยนต์ บุรุษคนอื่นหมุนล้อยนต์
เมื่อใดแผ่นโล่ตรงหน้านายขมังธนู  ในกาลนั้นก็จะให้สัญญาด้วยท่อนไม้เล็ก  ๆ
ในที่นั้น     นายขมังธนูไม่ละสัญญาท่อนไม้เล็ก ๆ  เลย  ปล่อยลูกศรออกไปเจาะ
แผ่นโล่ตั้งร้อยได้.
ในข้ออุปมานั้น โคตรภูญาณเปรียบเหมือนท่อนไม้เล็ก ๆ. มรรคญาณ
เปรียบเหมือนนายขมังธนู.    การที่มรรคญาณไม่ละสัญญาที่โคตรภูญาณให้แล้ว
นั่นแหละ  ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ทีเดียวและเจาะบดทำลายกองโลภะ
เป็นต้น ที่ไม่เคยเจาะแล้ว  ไม่เคยบดทำลายแล้ว  เปรียบเหมือนการที่นายขมังธนู
ไม่ละสัญญาท่อนไม้เล็ก  ๆ แล้ว ยิงเจาะแผ่นโล่ตั้งร้อยได้   ฉะนั้น.
แม้การเจาะบดทำลายกองโลภะเป็นต้น น   ท่านก็กล่าวว่า  การถอนขึ้น
ซึ่งกิเลสที่ได้ภูมิแล้ว  คือ  กิเลสที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ  ดังนี้เหมือนกัน  เพราะกิจ
ของมรรคมีอย่างเดียวเท่านั้น   คือการละอนุสัย.  มรรคนั้นเมื่อละอนุสัยทั้งหลาย
ชื่อว่า  ย่อมออกจากนิมิต  ชื่อว่า ย่อมตัดความเป็นไป.  คำว่า นิมิต คือ
นิมิตแห่งรูปเวทนาสัญญาสังขารและวิญญาณ. คำว่า ปวตฺต (ความเป็นไป) ต่อ
ความเป็นไปของรูปเวทนาสัญญาสังขารและวิญญาณนั่นแหละ  ปวัตตะคือความ
เป็นไปนั้นมี ๒ อย่าง  ได้แก่  อุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ  ในสองอย่างนั้น
อาจารย์บางพวกกล่าวว่า  ฉายาแห่งการออกไปจากอนุปาทินนกะ  ย่อมปรากฏแก่
มรรค  ดังนี้    แล้วกล่าวว่า  ย่อมออกจากอนุปาทินนกขันธ์  ดังนี้.
จริงอยู่   อกุศลจิต   ๕  ดวง คือ  ที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ  ๔  ดวง  และที่
สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา ๑ ดวง   ย่อมละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค.  อกุศลจิต  ๕ ดวง
เหล่านั้นย่อมยังรูปให้ตั้งขึ้น  รูปนั้นเป็นอนุปาทินนกะ  เป็นรูปขันธ์ จิต  ๕  ดวง

<div id="634"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 634]]
เหล่านั้น   คือ  วิญญาณขันธ์   อรูปขันธ์ ๓ คือเวทนาสัญญาและสังขารขันธ์ที่
สัมปยุตด้วยวิญญาณขันธ์นั้น.   บรรดามรรคเหล่านั้น    ถ้าพระโสดาบันจักไม่ให้
โสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นไซร้ อกุศลจิตทั้ง ๕ เหล่านี้ก็พึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์
ทั้ง ๖.   ก็โสดาปัตติมรรค    เมื่อจะห้ามการเกิดกลุ้มรุมของอกุศลเหล่านั้นจึง
ทำการถอนขึ้นซึ่งเสตุคือเหตุให้ไม่มีภาวะที่ควรจะเกิดขึ้น  จึงชื่อว่า  ย่อมออก
จากอนุปาทินนกขันธ์.
สกทาคามิมรรค    ย่อมละอกุศลจิต  ๖  ดวง  ที่เป็นกามราคะและ
พยาบาทอย่างหยาบ  คือ  จิต  ๔ ดวงที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต  และจิต ๒ ดวงที่เป็น
โทมนัสสสหคตะ.  อนาคามิมรรค ย่อมละจิต ๖ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละที่เป็น
กามราคะและพยาบาทอย่างละเอียด.    อรหัตมรรค   ย่อมละอกุศลจิต ๕  คือ
อกุศลจิต   ๔  ดวงที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต   และจิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ.    บรรดา
อกุศลจิตเหล่านั้น       ถ้าพระอริยะเหล่านั้นไม่พึงเจริญมรรคให้เกิดขึ้นไซร้
อกุศลจิตเหล่านั้นก็พึงถึงการกลุ้มรุมในอารมณ์ ๖  แต่มรรคเหล่านั้น     เมื่อห้าม
การเกิดขึ้นกลุ้มรุมแห่งจิตเหล่านั้นจึงทำการถอนขึ้นซึ่งเสตุคือเหตุให้มีภาวะที่
ไม่ควรเกิดขึ้นได้  จึงชื่อว่า  ย่อมออกจากอนุปาทินนกขันธ์.
อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า    ฉายาแห่งการออกไปจากอุปาทินนกขันธ์
ดังนี้   แล้วกล่าวว่า    ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์   ดังนี้.    ก็ถ้าพระโสดาบัน
จักไม่เจริญให้โสดาปัตติมรรคเกิดแล้ว     ความเป็นไป     แห่งอุปาทินนกขันธ์
ก็พึงเป็นไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดที่บุคคลรู้ไม่ได้แล้ว      เว้นไว้
๗ ภพ.   เพราะเหตุไร  ?    เพราะเหตุแห่งความเป็นไปของอุปาทินนกขันธ์นั้น
ยังมีอยู่   ก็โสดาปัตติมรรคเมื่อเกิดขึ้นนั่นแหละย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส ๕  เหล่านี้
คือ  สัญโญชน์  ๓  อย่าง  ทิฏฐานุสัย   และวิจิกิจฉานุสัย  บัดนี้   ความเป็นไป

<div id="635"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 635]]
แห่งอุปาทินนกะ  จักเป็นในสังสารวัฏที่มีเบื้องต้นและที่สุดซึ่งบุคคลรู้ไม่ได้แล้ว
ของพระโสดาบันเว้น ๗ ภพแต่ที่ไหน. โสดาปัตติมรรคเมื่อกระทำความเป็นไป
แห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป    ชื่อว่า    ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์
ด้วยประการฉะนี้.
ถ้าพระสกทาคามีจักไม่เจริญสกทาคามิมรรคให้เกิดขึ้นไซร้  ความเป็น
ไป    ของอุปาทินนกะก็พึงเป็นไปในภพทั้ง ๕  เว้น  ๒  ภพ   เพราะเหตุไร
เพราะเหตุแห่งความเป็นไปของอุปาทินนกขันธ์นั้นยังมีอยู่.    ก็สกทาคามิมรรค
นั้นเมื่อเกิดขึ้นนั่นแหละ      ย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลสทั้ง  ๔   คือ    กามราคะ
ปฏิฆสัญโญชน์อย่างหยาบ    กามราคานุสัยอย่างหยาบ    ปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ.
บัดนี้  ความเป็นไปแห่งอุปทินนกขันธ์ของพระสกทาคามีจักเป็นไปในภพทั้ง ๕
เว้น  ๒ ภพแต่ที่ไหน.     สกทาคามิมรรคเมื่อทำความเป็นไป   แห่งอุปาทินนก-
ขันธ์ไม่ให้เป็นไป   ชื่อว่า   ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์   ด้วยประการ
ฉะนี้.
ถ้าพระอนาคามีจักไม่เจริญอนาคามิมรรคให้เกิดไซร้     ความเป็นไป
แห่งอุปาทินนกะก็พึงเป็นไปในภพที่ ๒  เว้น  ๑ ภพ.  เพราะเหตุไร ?  เพราะ
เหตุแห่งความเป็นไปแห่งอุปาทินนกขันธ์ยังมีอยู่   ก็อนาคามิมรรคนั้น    เมื่อ
เกิดขึ้นนั่นแหละย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส   ๔  เหล่านี้    คือ  กามราคสังโยชน์อย่าง
ละเอียด  ๑    ปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด  ๑    กามราคานุสัยอย่างละเอียด  ๑
ปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด  ๑.  บัดนี้  ความเป็นไปแห่งอุปาทินนกขันธ์ของพระ-
อนาคามีจักเป็นไปในภพที่ ๒ เว้นภพเดียว    แต่ที่ไหน.    อนาคามิมรรคเมื่อ
กระทำปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป    ชื่อว่า    ย่อมออกจาก
อุปาทินนกขันธ์   ด้วยประการฉะนี้.

<div id="636"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 636]]
ถ้าพระอรหันต์จักไม่อบรมอรหัตมรรคให้เกิดไซร้    ความเป็นไปแห่ง
อุปาทินนกขันธ์  ก็พึงเป็นไปในรูปภพและอรูปภพ  เพราะเหตุไร ?   เพราะเหตุ
ทั้งหลายแห่งความเป็นไปในอุปาทินนกขันธ์ยังมีอยู่.      ก็อรหัตมรรคนั้นเมื่อ
เกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมถอนขึ้นซึ่งกิเลส ๘ เหล่านี้  คือ รูปราคะ ๑  อรูปราคะ ๑
มานะ๑  อุทธัจจะ ๑  อวิชชา ๑ มานานุสัย ๑ ภวราคานุสัย  ๑  อวิชชานุสัย ๑.
บัดนี้  ปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์    ของพระขีณาสพจักเป็นไปในภพใหม่ได้
แต่ที่ไหน.       อรหัตมรรคเมื่อกระทำปวัตตะแห่งอุปาทินนกขันธ์ไม่ให้เป็นไป
นั่นแหละ  ชื่อว่า  ย่อมออกจากอุปาทินนกขันธ์  ด้วยประการฉะนี้.
ก็บรรดามรรคทั้ง ๔  เหล่านั้น     โสดาปัตติมรรคย่อมออกจากอบายภพ
สกทาคามิมรรคย่อมออกจากเอกเทศแห่งสุคติกามภพ   อนาคามิมรรคย่อมออก
จากกามภพ    อรหัตมรรคย่อมออกจากรูปภพและอรูปภพ      อาจารย์บางพวก
กล่าวว่า   อรหัตมรรคย่อมออกแม้จากภพทั้งปวง  ดังนี้ทีเดียว.
ก็เพื่อความแจ่มแจ้งเนื้อความนี้   พึงทราบบาลีต่อไปนี้.    ธรรม   คือ
นามและรูปเหล่าใด  พึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏซึ่งมีเบื้องต้นและที่สุด  อันบุคคล
รู้ไม่ได้แล้วเว้น  ๗ ภพ  ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ  ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น    เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยโสดา-
ปัตติมรรคญาณ.  ธรรมคือนามและรูปเหล่าใดนั่นแหละ   พึงเกิดขึ้นใน  ๕  ภพ
เว้น  ๒  ภพ  ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ  ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น  เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยสกทา-
คามิมรรคญาณ.  ธรรม คือ  นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นใน ๒ ภพ  เว้น
ภพหนึ่ง    ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ   ย่อมถึงการยังอยู่ไม่ได้  ย่อม
ระงับไปในที่นั้น     เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ   ด้วยอนาคามิมรรค-

<div id="637"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 637]]
ญาณ.  ธรรม คือ นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในรูปธาตุบ้าง   อรูปธาตุบ้าง
ธรรมเหล่านั้นย่อมดับ  คือ   ย่อมสงบ  ย่อมถึงการตั้งอยู่ ไม่ได้    ย่อมระงับไป
ในที่นั้นแหละ เพราะการดับไปแห่งอภิสังขารวิญญาณ  ด้วยอรหัตมรรคญาณ
เมื่อพระอรหันต์กำลังปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ   ธรรมเหล่านี้ คือ
ปัญญา  สติ  นาม  และรูป   ย่อมดับ  คือ  ย่อมสงบ   ย่อมถึงการยังอยู่ไม่ได้
ย่อมระงับไปในที่นั้น   เพราะการดับไปแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย  (คือ  จุติจิต )
ดังนี้  วินิจฉัยในนิมิต  (คือความเป็นไปแห่งขันธ์ ๕)   เท่านี้.
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า  ปฏิปทา  และอธิปติ    นี้ต่อไป.
ถามว่า  ปฏิปทาย่อมหวั่นไหว  หรือไม่หวั่นไหว ?
ตอบว่า  ย่อมหวั่นไหว.
ก็มรรคแม้ทั้ง  ๔  ของพระตถาคต      และพระสารีบุตรเถระได้เป็น
สุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา     มรรคแรกของพระมหาโมคคัลลานเถระเป็น
สุขาปฏิปทา  ขิปปาภิญญา   แต่มรรค  ๓  เบื้องบนของท่านเป็นทุกขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา  เพราะเหตุไร ?  เพราะท่านถูกความหลับครอบงำ.
ได้ยินว่า    พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเฝ้าดูพระเถระดุจเป็นเด็กน้อยตลอด
๗ วัน. แม้พระเถระก็นั่งหลับอยู่ตลอดวัน ครั้งนั้น   พระศาสดาตรัสกะท่านว่า
ดูก่อนโมคคัลลานะ  เธอโงกง่วงหรือ ดูก่อนโมคคัลลานะ  เธอโงกง่วงหรือหนอ
เป็นต้น.๒    ปฏิปทาของพระสาวกผู้บรรลุมหาอภิญญาแม้เห็นปานนี้ยังหวั่นไหว
ปฏิปทาของพระสาวกที่เหลือจักไม่หวั่นได้อย่างไร.
จริงอยู่  มรรค  ๔  ของภิกษุบางรูปเป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
บางรูปเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา  บางรูปเป็นสุขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา
๑.  ขุ.  จูนิทเทส  เล่ม  ๓๐.  ๘๙/๒๒       ๒.  อ.  สตฺตก  เล่ม  ๒๓.  ๕๘/๘๗

<div id="638"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 638]]
บางรูปเป็นสุขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา.   มรรคที่  ๑     ของภิกษุบางรูปเป็น
ทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา    มรรคที่  ๒   เป็นทุกขาปฏิปทา   ขิปปาภิญญา
มรรคที่ ๓  เป็นสุขาปฏิปทา    ทันธาภิญญา    มรรคที่  ๔    เป็นสุขาปฏิปทา
ขิปปาภิญญา.
อนึ่ง  อธิบดีก็ย่อมหวั่นไหวเหมือนปฏิปทานั่นแหละ   จริงอยู่   มรรค
แม้ทั้ง  ๔  ของภิกษุบางรูปย่อมเป็นฉันทาธิปไตย   ของบางรูปเป็นวิริยาธิปไตย
ของบางรูปเป็นจิตตาธิปไตย  ของบางรูปเป็นวิมังสาธิปไตย  อนึ่ง  มรรคที่  ๑
ของบางรูปเป็นฉันทาธิปไตย   มรรคที่ ๒   เป็นวิริยาธิปไตย   มรรคที่  ๓  เป็น
จิตตาธิปไตย  มรรคที่ ๔  เป็นวิมังสาธิปไตย  ดังนี้แล.
ปกิณณกกถาจบ
 
บัดนี้ พระโยคาวจรเมื่อเจริญโลกุตรกุศล  ย่อมเจริญฌานด้วยอรรถว่า
เข้าไปเพ่งอย่างเดียวเท่านั้นก็หาไม่  ที่แท้ย่อมเจริญแม้มรรคด้วยอรรถว่านำออก
ย่อมเจริญแม้สติปัฏฐานด้วยอรรถว่าการตั้งมั่น      ย่อมเจริญแม้สัมมัปปธานด้วย
อรรถว่าการทำความเพียร   ย่อมเจริญแม้อิทธิบาทด้วยอรรถว่าการสำเร็จ   ย่อม
เจริญแม้อินทรีย์ด้วยอรรถว่าความเป็นใหญ่    ย่อมเจริญแม้พละด้วยอรรถว่าไม่
หวั่นไหว  ย่อมเจริญแม้โพชฌงค์ด้วยอรรถว่าการตรัสรู้  ย่อมเจริญแม้สัจจะด้วย
อรรถว่าเป็นธรรมจริง ย่อมเจริญแม้สมถะด้วยอรรถว่าความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมเจริญ
ธรรมแม้ด้วยอรรถว่าความเป็นสุญญตะ    ย่อมเจริญแม้ขันธ์ด้วยอรรถว่าเป็นกอง
ย่อมเจริญแม้อายตนะด้วยอรรถว่าเป็นบ่อเกิด      ย่อมเจริญแม้ธาตุด้วยอรรถว่า
เป็นสภาวสูญและเป็นนิสสัตตธรรม  ย่อมเจริญแม้อาหารด้วยอรรถว่าเป็นปัจจัย

<div id="639"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 639]]
ย่อมเจริญแม้ผัสสะด้วยอรรถว่ากระทบ    ย่อมเจริญแม้เวทนาด้วยอรรถว่าเสวย-
อารมณ์   ย่อมเสวยแม้สัญญาด้วยอรรถว่าควรจำได้   ย่อมเจริญแม้เจตนาด้วย
อรรถว่าความจงใจ    ย่อมเจริญแม้ด้วยอรรถว่าการรู้   เพราะฉะนั้น   เพื่อ
ทรงแสดงนัย  ๑๙   แห่งธรรมเหล่านั้น      จึงตรัสคำเป็นต้นว่า    กตเม   ธมฺมา
กุสลา  ดังนี้อีก.
พระองค์ทรงแสดงนัย ๒๐ โดยอัชฌาสัยของบุคคลและโดยเทศนาวิลาส
ด้วยพระดำรัส ว่า    บุคคลย่อมเจริญธรรมแม้นี้     ย่อมเจริญธรรมแม้นี้     ด้วย
ประการฉะนี้.
จริงอยู่  ในเทพบริษัทผู้นั่งฟังธรรม  เทพเหล่าใด  เมื่อพระองค์ตรัสว่า
ชื่อว่า โลกุตรฌาน  เพราะอรรถว่าเข้าไปเพ่ง ดังนี้  ย่อมตรัสรู้ได้  พระองค์
ก็ตรัสคำว่า  ฌาน  ดังนี้  ด้วยสามารถแห่งสัปปายะแก่เทพเหล่านั้น ฯลฯ   เทพ
เหล่าใด    เมื่อพระองค์ตรัสว่า แม้จิต  เพราะอรรถว่าการรู้ ดังนี้   ย่อมตรัสรู้ได้
พระองค์ก็ตรัสคำว่า จิต  ด้วยสามารถสัปปายะแก่ชนเหล่านั้น.  นี้เป็นอัชฌาสัย
แห่งบุคคลในอธิการนี้.
ก็พระสัมมาสัมพุทธเจ้า     เพราะความที่พระองค์ตรัสรู้แล้ว     และมี
โพธิญาณอันดี และเพราะประกอบทศพลญาณ จตุเวสารัชชญาณ ปฏิสัมภิทา ๔
และอสาธารณญาณ ๖ จึงทรงกำหนดเทศนาแสดงธรรมตามความพอพระหฤทัย
ได้  เมื่อพระองค์ทรงปรารถนาก็ย่อมแสดงว่า   โลกุตรฌานด้วยอรรถว่าเข้าไป
เพ่ง ดังนี้  เมื่อปรารถนาก็ทรงแสดงคำว่า มรรค ด้วยอรรถว่านำออก ดังนี้ฯลฯ
เมื่อทรงปรารถนาก็ทรงแสดงคำว่า โลกุตรจิต  ด้วยอรรถว่าการรู้อารมณ์ ดังนี้
นี้ชื่อว่า  เทศนาวิลาส  ในเทศนาวิลาสนั้นทรงจำแนกนัยไว้ ๑๐ ในที่ตรัสว่า

<div id="640"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 640]]
โลกุตรฌาน  ฉันใด  พึงทราบนัยเหล่านั้นแม้มีคำว่า  มรรคเป็นต้น   ฉันนั้น
นั่นแหละ  ด้วยประการฉะนี้  ย่อมเป็นอันทรงจำแนกนัย  ๒๐๐ นัย  การทำใน
ฐานะ  ๒๐ นัยไว้เป็นฐานะละ  ๑๐ นัย.
บัดนี้  เพื่อทรงแสดงประเภทแห่งอธิบดี  จึงเริ่มคำว่า  กตเม     ธมฺมา
กุสลา ดังนี้อีก.  บรรดาคำมีฌานเป็นต้นเหล่านั้น   โลกุตรฌานที่พระโยคาวจร
ทำฉันทะให้เป็นธุระ ให้เป็นใหญ่ ให้เป็นประธานเกิดขึ้นแล้ว  ชื่อว่า  ฉันทา-
ธิปไตย. แม้ในคำที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน พระธรรมราชาทรงแสดงปฐมมรรค
จำแนกโดยพันนัย  คือ ใน  (โลกุตรฌาน)   เบื้องต้นล้วน ๆ   ๒๐๐  นัย   และ
ธรรมมีฉันทาธิปไตยเป็นต้น  อย่างละ ๒๐๐ นัย  (๒๐๐ X  ๔)    ด้วย
ประการฉะนี้.
มรรคจิตดวงที่  ๑ จบ

<div id="641"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 641]]
มรรคจิตดวงที่  ๒<div id="271/641"/>
 
[๒๗๑]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน    เพื่อบรรลุภูมิที่  ๒    เพื่อบรรเทากามราคะและพยาบาทให้
เบาบางลง   สงัดจากกาม   สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน
เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา  ฯลฯ อยู่ในสมัยใด ผัสสะ  ฯลฯ  อัญญินทรีย์
ฯลฯ อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
มรรคจิตที่ดวงที่  ๒  จบ
 
มรรคจิตดวงที่ ๓<div id="272/641"/>
 
[๒๗๒]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน  เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓  เพื่อละกามราคะและพยาบาทไม่ให้มีเหลือ
สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว    บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขา-
ปฏิปทา   ทันธาภิญญา ฯลฯ  มีอยู่ในสมัยใด   ผัสสะ ฯลฯ  อัญญินทรีย์ ฯลฯ
อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น  ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นกุศล  ฯลฯ
มรรคจิตดวงที่  ๓  จบ

<div id="642"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 642]]
มรรคจิตดวงที่  ๔<div id="273/642"/>
 
[๒๗๓]  ธรรมเป็นกุศล  เป็นไฉน  ?
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตระ   อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก
นำไปสู่นิพพาน    เพื่อบรรลุภูมิที่  ๔    เพื่อบรรลุราคะ    อรูปราคะ    มานะ
อุทธัจจะ    และอวิชชา    ไม่ให้มีเหลือ    สงัดจากกาม    สงัดจากอกุศลธรรม
ทั้งหลายแล้ว   บรรลุปฐมฌาน  เป็นทุกขาปฏิปทา  ทันธาภิญญา ฯลฯ   อยู่ใน
สมัยใด  ผัสสะ ฯลฯ  อัญญินทรีย์ ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น ฯลฯ
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล ฯลฯ
[๒๗๔]  อัญญินทีรย์   มีในสมัยนั้น   เป็นไฉน ?
ปัญญา  กิริยาที่รู้ชัด   ความวิจัย    ความเลือกสรร   ความวิจัยธรรม
ความกำหนดหมาย  ความเข้าไปกำหนด  ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ   ภาวะที่รู้
ภาวะที่ฉลาด  ภาวะที่รู้ละเอียด  ความรู้แจ่มแจ้ง  ความค้นคิด  ความใคร่ครวญ
ปัญญาเหมือนแผ่นดิน  ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส  ปัญญาเครื่องนำทาง  ความ
เห็นแจ้ง  ความรู้ชัด    ปัญญาเหมือนปฏัก  ปัญญา  ปัญญินทรีย์   ปัญญาพละ
ปัญญาเหมือนศัสตรา  ปัญญาเหมือนปราสาท   ความสว่างคือปัญญา  แสงสว่าง
คือปัญญา  ปัญญาเหมือนประทีป  ปัญญาเหมือนดวงแก้ว  ความไม่หลง ความ
วิจัยธรรม  สัมมาทิฏฐิ   ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรคนับเนื่อง
ในมรรค  เพื่อรู้ธรรมที่รู้แล้ว  เพื่อเห็นธรรมที่เห็นแล้ว  เพื่อบรรลุธรรมที่บรรลุ
แล้ว   เพื่อทราบธรรมที่ทราบแล้ว   เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ทำให้แจ้งแล้ว  ใน
สมัยนั้น   อันใด นี้ชื่อว่า อัญญินทรีย์  มีในสมัยนั้น   ฯลฯ นี้ชื่อว่า อวิกเขปะ
มีในสมัยนั้น    หรือนามธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใด  มีอยู่ในสมัยนั้น.
สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่า   ธรรมเป็นกุศล.
มรรคจิตดวงที่  ๔  จบ
โลกุตตรกุศลจิต     จบ

<div id="643"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 643]]
อรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์
 
อธิบายมรรคจิตดวงที่ ๒
 
บัดนี้    เพื่อทรงแสดงมรรคที่สองเป็นต้น       จึงเริ่มตรัสคำว่า  กตเม
ธมฺมา  กุสลา  ดังนี้อีก.
บรรดาคำเหล่านั้น   คำเหล่านี้ว่า   กามราคพฺยาปาทาน  ตนุภาวาย
(เพื่อบรรเทากามราคะและพยาบาท)    ได้แก่   เพื่อบรรเทาสังกิเลสทั้งหลายใน
คำว่าเพื่อบรรเทาสังกิเลสเหล่านั้น     พึงทราบการทำให้เบาบางด้วยเหตุ ๒ อย่าง
คือ  การเกิดขึ้นบางคราวและการกลุ้มรุมอย่างอ่อน.
จริงอยู่  กิเลสทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นเนืองๆ แก่พระสกทาคามี เหมือน
มหาชนผู้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏะ  ย่อมเกิดขึ้นบางครั้งบางคราว   แม้เมื่อเกิดขึ้นก็
เป็นการเกิดขึ้นที่เบาบาง    เหมือนหน่อพืชในนาที่เขาหว่านไว้ห่าง ๆ  แม้เมื่อ
เกิดขึ้นก็แผ่ไปปกปิดเบาบาง  ไม่เกิดขึ้นทำการมืดมนเหมือนมหาชนผู้ท่องเที่ยว
ไปในวัฏฏะ  ก็เพราะถูกมรรคทั้งสองประหาณแล้วจึงเกิดขึ้นเบาบาง ย่อมเกิดขึ้น
เป็นสภาพเบาบางเหมือนแผ่นหมอกบาง ๆ และเหมือนปีกแมลงวัน    ฉะนั้น.
ในข้อนี้    พระเถระบางพวกกล่าวว่า    กิเลสเกิดขึ้นแก่พระสกทาคามี
นาน ๆ ครั้งแม้ก็จริง  ถึงอย่างนั้นก็เป็นกิเลสหนาเทียวเกิดขึ้น  เพราะว่า พระ-
สกทาคามีนั้นยังมีบุตรและธิดาปรากฏอยู่ ดังนี้. แต่ข้อนี้ไม่เป็นประมาณ เพราะ
ว่าบุตรและธิดาย่อมมีด้วยเหตุสักว่าการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่ก็มี    แต่ความที่
กิเลสยังหนาไม่มีเพราะความทที่กิเลสทั้งหลายท่านละด้วยมรรคทั้งสองแล้ว.    พึง
ทราบความเบาบางแห่งกิเลสทั้งหลายของท่านด้วยเหตุทั้ง ๒ คือ ด้วยการเกิดขึ้น
บางคราวและเพราะกลุ้มรุมอย่างอ่อน  ด้วยการฉะนี้.

<div id="644"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 644]]
คำว่า  ทุติยาย   (ที่ ๒)  ได้แก่ชื่อว่า ที่ ๒ ด้วยการนับบ้าง ด้วยการ
เกิดขึ้นครั้งที่ ๒ บ้าง.
บทว่า  ภูมิยา  ปตฺติยา  (เพื่อบรรลุภูมิ)  ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่
การได้สามัญผล.   แม้ในคำว่า   เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓ ที่ ๔ ก็นัยนี้แหละ  ข้าพเจ้า
จักกล่าวแต่เฉพาะเนื้อความที่ต่างกันเท่านั้น.
บทว่า  อญฺินฺทฺริย (อัญญินทรีย์) ได้แก่ อินทรีย์ที่รู้ทั่ว  มีอธิบายว่า
อินทรีย์ที่รู้สัจจธรรมทั้ง  ๔  เหล่านั้นนั่นแหละ    อันสกทาคามิมรรคนั้นรู้แล้ว
ไม่เกินขอบเขตที่ปฐมมรรครู้.  แม้ในนิทเทสวารแห่งอัญญินทรีย์นั้นก็พึงทราบ
เนื้อความโดยนัยแม้นี้.    ในโกฏฐาสวาระรวมกับอินทรีย์นี้ก็เป็นอินทรีย์  ๙.
คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแหละ.
ทุติยมรรคจบ
 
ในมรรคจิตดวงที่ ๓  บทว่า   อนวเสสปฺปหานาย   (เพื่อละไม่ให้
มีเหลือ)     ได้แก่  เพื่อประโยชน์แก่การละสังโยชน์เหล่านั้นนั่นแหละที่เบาบาง
ด้วยอำนาจสกทาคามิมรรคมิให้เหลือ.
ในมรรคจิตดวงที่  ๔  คำว่า  เพื่อละรูปราคะ  อรูปราคะ  มานะ
อุทธัจจะ และอวิชชา  มิให้มีเหลือ  ได้แก่เพื่อประโยชน์แก่การละอุทธัม-
ภาคิยสังโยชน์ ๕ เหล่านั้น    มิให้เหลือ.    บรรดาอุทธัมภาคิยสังโยชน์เหล่านั้น
บทว่า รูปราโค ได้แก่ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในรูปภพ.  บทว่า
อรูปราโค    ได้แก่   ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในอรูปภพ.   บทว่า
มาโน  ได้แก่ มานะที่พระอรหัตพึงฆ่านั่นแหละ.  อุทธัจจะและอวิชชาที่พระ-
อรหัตพึงฆ่าเหมือนกัน.    ก็ในมรรคจิตทั้ง  ๒  (ที่ ๓  ที่ ๔)   เหล่านี้   เป็น
อัญญินทรีย์ที่ ๙ ทีเดียว.

<div id="645"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 645]]
ว่าด้วยมรรคจิตพันนัยเป็นต้น
 
ในมรรคทั้งหมดมีบท  ๖๐ ถ้วน  โดยลำดับ  รวมกับองค์อปัณณกะ
(ไม่ผิดกัน) ๔ เป็น ๖๔ บท  ก็บทที่ไม่ปะปนกัน ๓๓ บทในโกฏฐาสวาร และ
สุญญตวาร ตามปกตินั่นแหละ. พระธรรมราชาทรงจำแนกมรรคทั้ง ๔ แสดงไว้
๔,๐๐ นัย   คือ  แม้ในมรรคจิตดวงที่ ๒ เป็นต้น  ก็เป็นดวงละพันนัยเหมือน
ปฐมมรรคนั่นแหละ.
ก็ในสัจจวิภังค์  พระองค์ทรงตั้งโลกุตระไว้  ๖  หมื่นนัย   ด้วยอำนาจ
แห่งมรรคจิตเหล่านั้นนั่นแหละ  ในสติปัฏฐานวิภังค์ทรงตั้งโลกุตระไว้ ๒ หมื่นนัย
ในสัมมัปปธานวิภังค์ ๒ หมื่นนัย  ในอิทธิบาทวิภังค์ ๓ หมื่น  ๒ พันนัย  ใน
โพชฌงค์  ๓  หมื่น  ๒ พันนัย    ในมรรควิภังค์ทรงตั้งโลกุตระไว้  ๒  หมื่น
๘ พันนัย  ด้วยอำนาจมรรคจิตเหล่านั้นแหละ.
แต่ในที่นี้   ทรงตั้งโลกุตระไว้ ๔ พันนัย  ในมรรคจิตทั้ง ๔ ดวง ใน
บรรดามรรคจิตเหล่านั้น     ในมรรคจิตดวงที่หนึ่งประกอบด้วยปฐมฌาน  ทรง
จำแนกองค์ไว้ ๘ ในทุติยมรรคเป็นต้นก็เหมือนกัน.  บรรดาองค์มรรคเหล่านั้น
สัมมาทิฏฐิในมรรคที่หนึ่ง ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ เพราะอรรถว่า ย่อมละมิจฉาทิฏฐิ
มรรคแม้มีสัมมาสังกัปปะเป็นต้นก็พึงทราบ  เพราะอรรถว่าการละมิจฉาสังกัปปะ
เป็นต้นนั่นแหละ.
ถามว่า  เมื่อเป็นเช่นนี้  ชื่อว่า ทิฏฐิ อันมรรคเบื้องบน ๓ พึงละก็ไม่มี
เพราะความที่ทิฏฐิ ๖๒ อันมรรคที่หนึ่งเท่านั้นละได้แล้ว   ชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ
ในมรรคเบื้องบน ๓ นั้นย่อมมีอย่างไร.

<div id="646"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 646]]
ตอบว่า   พิษงูมีอยู่ก็ตาม   ไม่มีอยู่ก็ตาม    งูท่านก็เรียกว่างูนั่นแหละ
ฉันใด มิจฉาทิฏฐิมีอยู่ก็ตามไม่มีอยู่ก็ตาม สัมมาทิฏฐิ นี้ ก็ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ
ฉันนั้นเหมือนกัน.
ถามว่า  ผิว่าคำว่า  มิจฉาทิฏฐิอย่างนี้ก็เป็นเพียงชื่อเท่านั้น    แต่สัมมา-
ทิฏฐิไม่มีกิจมีอยู่ใน ๓ มรรคเบื้องบน  องค์มรรคก็ไม่บริบูรณ์๑   เพราะฉะนั้น
สัมมาทิฏฐิ  จึงควรมีกิจที่ต้องกระทำ  องค์มรรค  จึงจะบริบูรณ์  มิใช่หรือ.
ตอบว่า ก็สัมมาทิฏฐิมีกิจในสามมรรคเบื้องบนนี้   พึงแสดงโดยกำหนด
ตามที่ได้  ความจริง  ยังมีมานะอีกหนึ่งที่มรรคเบื้องบน ๓ พึงฆ่า   มานะนั้น
ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ   สัมมาทิฏฐินั้นชื่อว่า  สัมมาทิฏฐิ  เพราะอรรถว่า
ย่อมละมานะนั้น.
ก็สัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรคย่อมละมิจฉาทิฏฐิ  แต่มานะที่สกทาคา-
มิมรรคพึงฆ่ามีอยู่แก่พระโสดาบัน   สัมมาทิฏฐิของพระสกทาคามีนั้นชื่อว่า
สัมมาทิฏฐิ  เพราะอรรถว่า    ย่อมละมานะนั้น.    สังกัปปะที่เกิดขึ้นพร้อมกับ
อกุศลจิต  ๗  ดวง๒  ก็ยังมีอยู่แก่พระโสดาบันนั้นนั่นแหละ    การเคลื่อนไหว
องค์แห่งวาจาก็มีอยู่ด้วยอกุศลจิตเหล่านั้นแหละ  การเคลื่อนไหวองค์แห่งกายก็มี
อยู่ด้วยอกุศลจิตเหล่านั้นแหละ การบริโภคปัจจัย (มีจีวรเป็นต้น ) ก็มีอยู่  ความ
เพียรที่เกิดพร้อมกันก็มีอยู่ ความไม่มีสติก็มีอยู่  เอกัคคตาแห่งจิตที่เกิดพร้อมกัน
ก็มีอยู่  ทั้งหมดเหล่านั้น  ชื่อว่า  มิจฉาสังกัปปะเป็นต้น.    สังกัปปะเป็นต้น
ในสกทาคามิมรรค พึงทราบว่า สัมมาสังกัปปะเป็นต้น    เพราะละมิจฉาสังกัปปะ
๑.  ตรงนี้บาลีไทยเป็น มคฺคงคานิ  ปน  ปริปูเรนฺติ  พม่าเป็น  มคคงฺคานิ  น ปริปูเรนฺติ
๒   อกุศลจิต  ๗  คือ  โทสมูลจิต  ๒ ดวง  โลภมูลจิตที่เป็นวิปปยุต  ๔ ดวง  โมหมูลจิตสัมปยุตด้วย
อุทธัจจะ  ๑  ดวง

<div id="647"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 647]]
เป็นต้นเหล่านั้น. องค์มรรค ๘ ในสกทาคามิมรรคมาทำกิจของตน  ด้วยประการ
ฉะนี้.
มานะของพระสกทาคามีที่พึงฆ่าด้วยอนาคามิมรรคยังมีอยู่   มานะนั้น
ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิ  สังกัปปะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับอกุศลจิต  ๗ ดวง
ก็ยังมีอยู่แก่พระสกทาคามีนั้นนั่นแหละ     พึงทราบความที่องค์มรรค ๘ ใน
อนาคามิมรรคกระทำกิจของตน   ด้วยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น.
มานะของพระอนาคามีที่พึ่งฆ่าด้วยอรหัตมรรคมีอยู่ มานะนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะ
แห่งทิฏฐิ.  อนึ่ง อกุศลจิต ๕ ดวง*  เหล่าใด  มีอยู่แก่พระอนาคามีนั้น   มิจฉา
สังกัปปะเป็นต้นที่เกิดร่วมกับอกุศลจิตเหล่านั้น  ยังมีอยู่    พึงทราบความที่องค์
มรรค ๘ ในอรหัตมรรค  ทำกิจด้วยการละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเหล่านั้น.
ถามว่า    บรรดามรรคทั้ง  ๔  เหล่านี้    ปฐมมรรคเห็นสัจจะทั้ง  ๔
มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะที่ปฐมมรรคเห็นแล้วนั่นแหละ    หรือย่อม
ไม่เห็นสัจจะที่ปฐมมรรคไม่เห็นแล้วหรือ ?
ตอบว่า  ถ้อยคำที่เหมือนกันของพวกอาจารย์นี้ว่า  มรรคสามเบื้องบน
ย่อมเห็นสัจจะที่ปฐมมรรคเห็นแล้วนั่นแหละดังนี้.
แต่อาจารย์วิตัณฑวาทีกล่าวว่า    มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะที่
ปฐมมรรคมิได้เห็นดังนี้. พึงโต้อาจารย์วิตัณฑวาทีนั้นว่า อินทรีย์ในปฐมมรรค
เป็นไฉน  จงแจงมา  ดังนี้   เมื่ออาจารย์วิตัณฑวาที่รู้อยู่ก็จักกล่าวว่า   อนัญญ-
ตัญญัสสามีตินทรีย์  ดังนี้  แม้ท้วงว่า  ในมรรคเบื้องบนเป็นอินทรีย์ไหน ดังนี้
ก็ย่อมบอกว่า    อัญญินทรีย์.    พึงกล่าวกะท่านวิตัณฑวาทีอีกว่า  เมื่อการเห็น
 * ๕ ดวง  คือ  โลภมูลจิตที่เป็นทิฏฐิวิปปยุต  ๔ ดวง  โมหมูลจิตที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ  ๑  ดวง

<div id="648"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 648]]
สัจจะที่ปฐมมรรคไม่เห็นมีอยู่   ก็จงแจกอนัญตัญญัสสามีตินทรีย์  แม้ในมรรค
เบื้องบน  ดังนี้  ด้วยอาการอย่างนี้   ปัญหาของท่านก็จักสงบ.
ถามว่า  ก็มรรคอย่างหนึ่งย่อมละกิเลสอย่างหนึ่ง   คือย่อมละกิเลสที่ยัง
ไม่ได้ละ  มิใช่หรือ  ?
ตอบว่า ผิว่า มรรคอย่างหนึ่งย่อมละกิเลสดังนี้   มรรคอย่างหนึ่งก็ย่อม
ละกิเลสอย่างหนึ่ง    ที่ยังมิได้ละไซร้    บุคคลก็พึงมีวาทะอย่างนี้ว่า   มรรคสาม
เบื้องบนย่อมเห็นแม้สัจจะทั้งหลายที่ปฐมรรคมิได้เห็นแล้วนั่นแหละ   ดังนี้
พึงถามคำนี้ว่า  ชื่อว่า   สัจจะทั้งหลาย   มีเท่าไร  ?  เมื่อทราบก็จักตอบว่า
มี ๔  พึงท้วงท่านว่า  ในวาทะของท่าน  สัจจะปรากฏถึง ๑๖ อย่าง  ท่านย่อม
เห็นสัจจะแม้พระพุทธเจ้าไม่ทรงเห็นแล้ว     ชื่อว่า  มีสัจจะมาก  ท่านอย่าถือ
เอาอย่างนี้เลย    การเห็นสัจจะที่ยังไม่เคยเห็นย่อมไม่มี    แต่มรรคย่อมละกิเลส
ทั้งหลายที่ยังมิได้ละ  ดังนี้.
 
การอุปมาด้วยหีบรัตนะ
 
ในข้อที่ว่าการเห็นสัจจะที่ไม่เคยเห็นมาก่อนไม่มีในอธิการแห่งมรรค
นั้น  ท่านถือเอาการเปรียบเทียบด้วยหีบรัตนะดังต่อไปนี้.
ได้ยินว่า   บุรุษคนหนึ่งวางหีบรัตนะ  ๔  ใบไว้ในห้องอันเป็นที่เก็บ
รัตนะอันสูงสุด   เขามีหน้าที่ทำเกิดขึ้นในหีบ   ในเวลากลางคืนจึงเปิดประตูจุด
ประทีปให้โพลง  เมื่อความมืดถูกประทีปขจัดแล้ว  หีบทั้งหลายก็ปรากฏ  เขาทำ
ธุระในหีบนั้นแล้วปิดประตูออกไป  ความมืดก็ปกคลุมตามเดิม   แม้ในครั้งที่ ๒
แม้ในครั้งที่ ๓  ก็ได้กระทำเหมือนอย่างนั้น ในครั้งที่  ๔ เมื่อเขาจะทดลองดูว่า
เมื่อเปิดประตูแล้ว หีบรัตนะจะปรากฏในความมืดหรือไม่นั่นแหละ พระอาทิตย์

<div id="649"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 649]]
ก็โผล่ขึ้น  เมื่อความมืดถูกแสงพระอาทิตย์ขจัดแล้ว   เขาก็ทำธุระในหีบทั้งหลาย
เสร็จแล้วออกไป.
ในบรรดาคำเหล่านั้น    สัจจะ  ๔   เปรียบเหมือนหีบรัตนะ  ๔  ใบ.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่โสดาปัตติมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้นมีกิจเกิดขึ้น
ในหีบรัตนะแล้วเปิดประตู.  ความมืดอันปกปิดสัจจะ    เปรียบเหมือนความมืด
ของราตรี.  แสงสว่างแห่งโสดาปัตติมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่างแห่งประทีป.
ความที่สัจจะทั้งหลายปรากฏแก่มรรคญาณ    เปรียบเหมือนความที่หีบรัตนะ
ทั้งหลายปรากฏแก่บุรุษนั้นในเพราะความมืดถูกขจัดไป.   ก็สัจจะทั้งหลายที่
ปรากฏแก่มรรคญาณย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรคนั่นแหละ.
เวลาที่โสดาปัตติมรรคละกิเลสที่ตนควรละแล้วดับไป เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษ
นั้นทำธุระในหีบรัตนะทั้งหลายแล้วไป.     ความมืดอันปกปิดสัจจะที่พึงฆ่าด้วย
มรรคสามเบื้องบน  เปรียบเหมือนความมืดที่ครอบงำต่อไป.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่สกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้น
เปิดประตูในครั้งที่สอง. แสงสว่างแห่งสกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่าง
แห่งประทีป เวลาที่สกทาคามิมรรคละกิเลสที่ตนพึงละแล้วดับไป เปรียบเหมือน
เวลาที่บุรุษนั้นทำธุระในหีบรัตนะทั้งหลายเสร็จแล้วไป  ความมืดที่ปกปิดสัจจะ
ที่มรรคสองเบื้องบนพึงฆ่า  เปรียบเหมือนความมืดที่ครอบงำต่อไป.
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่อนาคามิมรรค     เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษนั้น
เปิดประตูในครั้งที่สาม.  แสงสว่างแห่งอนาคามิมรรค   เปรียบเหมือนแสงสว่าง
แห่งประทีป.  เวลาที่สกทาคามิมรรคละกิเลสที่ตนพึงละแล้วดับไป  เปรียบเหมือน
บุรุษทำธุระในหีบทั้งหลายเสร็จแล้วไป     ความมืดที่ปกปิดสัจจะที่อรหัตมรรค
เบื้องบนพึงฆ่า  เปรียบเหมือนความมืดท่วมทับอีก.

<div id="650"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 650]]
เวลาที่วิปัสสนามุ่งไปสู่อรหัตมรรค    เปรียบเหมือนเวลาที่บุรุษเปิด
ประตูในครั้งที่ ๔.  การเกิดขึ้นแห่งอรหัตมรรค   เปรียบเหมือนการขึ้นไปแห่ง
พระอาทิตย์.  การกำจัดความมืดอันปกปิดสัจจะแห่งอรหัตมรรค เปรียบเหมือน
การกำจัดความมืด. ความที่สัจจะทั้ง ๔ ปรากฏแก่อรหัตมรรคญาณ เปรียบเหมือน
ความที่หีบรัตนะทั้งหลายปรากฏแก่บุรุษนั้น     ในเพราะความมืดถูกขจัดไป.  ก็
สัจจะทั้งหลายปรากฏแก่ญาณ    ย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยมรรค
นั่นแหละ    การที่อรหัตมรรคยังกิเลสทั้งหมดให้สิ้นไป    เปรียบเหมือนเวลาที่
บุรุษทำกิจในหีบรัตนะทั้งหลายเสร็จแล้วไป.  ความไม่มีความมืดปกปิดสัจจะอีก
จำเดิมแต่เวลาเกิดขึ้นแห่งอรหัตมรรค   เปรียบเหมือนเวลาที่แสงสว่างนั่นแหละ
เป็นไปจำเดิมแต่การโผล่ขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ ฉะนั้น. นี้เป็นคำอุปมาในความไม่มี
การเห็นสัจจะที่ยังไม่เคยเห็นเพียงเท่านี้.
ในข้อว่า  ก็มรรคสามเบื้องบนย่อมเห็นสัจจะอันปฐมมรรคเห็นแล้ว
นั่นแหละ   แต่ว่ามรรคอย่างอื่นย่อมละกิเลสอื่น ๆ  นี้   ท่านถือเอาชื่ออุปมาด้วย
น้ำด่างต่อไป
บุรุษคนหนึ่ง  ได้มอบผ้าที่สกปรกแก่ช่างย้อม  ช่างย้อมก็แช่ในน้ำด่าง
๓ ชนิด  คือ  น้ำด่างเกลือ    น้ำด่างขี้เถ้า   น้ำด่างโคมัย    เขารู้ว่าน้ำด่างกัดสิ่ง
สกปรกแล้วก็เทน้ำทิ้งชักชำระมลทินหยาบ ๆ แต่นั้นเขาก็รู้ว่า ผ้ายังไม่สะอาดพอ
จึงแช่ในน้ำด่างเหมือนอย่างนั่นแหละในครั้งที่  ๒  แล้วเทน้ำทิ้งซักล้างมลทินที่
ละเอียดกว่านั้น   แต่นั้นเขาก็รู้ว่ายังไม่สะอาดพอ จึงแช่ในน้ำด่างเหมือนอย่างนั้น
นั่นแหละ    ในครั้งที่ ๓  เทน้ำทิ้งแล้วซักล้างมลทินที่ละเอียดกว่านั้น      แต่นั้นก็
รู้ว่า  ผ้ายังไม่สะอาดพอ  จึงแช่ในน้ำด่างเหล่านั้น    แม้ครั้งที่  ๔ เทน้ำทิ้งแล้ว

<div id="651"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 651]]
ซักล้างมลทินมิให้มีเหลือแม้เป็นไปในเส้นด้ายแล้วจึงมอบให้แก่เจ้าของ เจ้าของ
นั้นก็พับเก็บไว้ในหีบอบกลิ่นย่อมนุ่งห่มในเวลาที่ตนปรารถนาแล้ว  ๆ.
บรรดาคำเหล่านั้น   จิตที่เป็นไปตามกิเลส เปรียบเหมือนผ้าที่เปื้อนแล้ว
เวลาที่เป็นไปแห่งการทำอนุปัสสนาทั้ง  ๓   เปรียบเหมือนการแช่ด้วยน้ำด่าง ๓
ชนิด การยังกิเลส ๕ อย่าง*   ให้สิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค  เปรียบเหมือนการ
เทน้ำทิ้งแล้วซักล้างมลทินหยาบ ๆ  การรู้ว่า   จิตนี้ยังไม่บริสุทธิ์พอ  แล้วยังการ
งานให้เป็นไปในอนุปัสสนา ๓ เหล่านั้นนั่นแหละ  เปรียบเหมือนการแช่น้ำด่าง
เหล่านั้น  แม้ครั้งที่  ๒.  การยังสังโยชน์อย่างหยาบ ๒ อย่างให้สิ้นไปด้วยสกทาคา-
มิมรรค  เปรียบเหมือนการซักล้างมลทินที่ละเอียดกว่านั้น    การที่เขาคิดว่าจิตนี้
บริสุทธิ์ไม่พอ  แล้วยังการกระทำการงานให้เป็นไปในอนุปัสสนา ๓   เหล่านั้น
นั่นแหละ เปรียบเหมือนเขาคิดว่าผ้านี้สะอาดไม่พอ แล้วจึงใส่น้ำด่าง ๓ อย่างให้
กัดอีก. การยังสังโยชน์อย่างละเอียด ๒ อย่าง ให้สิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค เปรียบ
เหมือนซักล้างมลทินผ้าที่ละเอียดกว่านั้น.  การที่รู้ว่า  จิตนั้นยังสะอาดไม่พอ แล้ว
การงานให้เป็นไปในอนุปัสสนา  ๓  เหล่านั้นแหละให้เป็นไป   เปรียบเหมือน
ช่างย้อมรู้ว่าผ้านี้ยังสะอาดไม่พอ  จึงใส่แช่ในน้ำด่าง ๓ อย่างอีก.  การที่จิตของ
พระขีณาสพบริสุทธิ์เพราะกิเลส ๘ อย่างอันอรหัตมรรคให้สิ้นไปแล้ว  ยับยั้งอยู่
ด้วยวิหารธรรม  คือ   ผลสมาบัติในขณะที่ปรารถนาแล้ว  ๆ   เปรียบเหมือนการ
นุ่งห่มผ้าที่บริสุทธิ์    เพราะซักฟอกมลทินที่อยู่ภายในเส้นด้ายออกไป ด้วยการ
ซักล้างจากผ้านี้  เช่นกับแผ่นเงิน ที่เก็บไว้ในผอบหอม ในขณะที่ตนปรารถนา
แล้ว  ๆ ฉะนั้น. นี้เป็นการอุปมาในข้อว่า มรรคอย่างอื่นย่อมละกิเลสอย่างอื่น ๆ
ดังนี้.
 *กุศลจิต  คือ  โลภมูลที่เป็นทิฏฐิคตสัมปยุต  ๔  และโมหมูลจิตที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา

<div id="652"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 652]]
ข้อนี้  สมด้วยคำที่ท่านพระเขมกะกล่าวไว้ว่า*
ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผ้าสกปรกเปื้อนมลทิน  เจ้าของทั้งหลายพึงมอบ
ผ้านี้นั้นแก่ช่างซักฟอก  ช่างซักฟอกผู้ฉลาดขยี้ผ้านั้นแช่ในน้ำด่างเกลือ   ในน้ำ
ด่างขี้เถ้า     หรือในน้ำด่างโคมัยแล้วเอาซักในน้ำสะอาด     ผ้านั้นย่อมเป็นของ
สะอาดผ่องใสแม้ก็จริง   แต่ผ้านั้นยังไม่หมดกลิ่นน้ำด่างเกลือ   กลิ่นน้ำด่างขี้เถ้า
หรือกลิ่นโคมัยที่ละเอียด ช่างซักฟอกมอบผ้านั้นให้แก่เจ้าของทั้งหลาย  เจ้าของ
ทั้งหลายเก็บผ้านั้นใส่ไว้ในหีบอบกลิ่น      แม้ผ้านั้นยังไม่หมดกลิ่นน้ำด่างเกลือ
น้ำด่างขี้เถ้า  หรือกลิ่นโคมัยที่ละเอียด   แม้กลิ่นนั้นย่อมหายไป  ฉันใด  ดูก่อน
อาวุโสทั้งหลาย   สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ พระอริยสาวกละได้แล้วก็จริง    แต่ท่านก็
ยังถอนมานะ  ฉันทะ  อนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า    เรามีไม่ได้
สมัยต่อมา ท่านพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่
ว่ารูป อย่างนี้   ความเกิดขึ้นแห่งรูป อย่างนี้  ความดับแห่งรูป อย่างนี้  เวทนา
อย่างนี้   ฯลฯ  สัญญา อย่างนี้ ฯลฯ  สังขาร  อย่างนี้   ฯลฯ  วิญญาณ  อย่างนี้
ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ   อย่างนี้   ความดับแห่งวิญญาณ   ดังนี้ เมื่อท่าน
พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่  แม้ท่าน
ยังถอนมานะ  ฉันทะ  อนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า  เรามี  ไม่ได้
แต่มานะ  ฉันทะ  และอนุสัยนั้น    ย่อมถึงการถอนขึ้น  ฉันนั้นเหมือนกัน.
บรรดามรรคเหล่านั้น      โสดาปัตติมรรคย่อมละอกุศลจิต  ๕  ดวง
พร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์ของจิต. โทมนัสสสหคตจิต  ๒ ดวง
พร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์จิต ย่อมบรรเทาด้วยสกทาคามิมรรค.
โทมนัสสสหคตจิต  ๒ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ  พร้อมกับสัมปยุตธรรม   ย่อมละ
ด้วยอนาคามิมรรค.    อกุศลจิต ๕ ดวงพร้อมกับบาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจ
  * ส   ขนฺธวารวคฺค เล่ม  ๑๗.  ๒๒๙/๑๖๐

<div id="653"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 653]]
องค์จิต   ย่อมละด้วยอรหัตมรรค.    จำเดิมแต่กาลที่อกุศลจิต   ๑๒  ดวงเหล่านี้
ละได้แล้ว    ชื่อว่า  กิเลสที่ติดตามไปอีก  ด้วยอำนาจองค์จิต    ย่อมไม่มีแก่
พระขีณาสพ.
ในข้อที่กิเลสไม่ติดตามไปอีกนั้น    มีอุปมา  ดังนี้.
ได้ยินว่า พระราชาผู้ใหญ่พระองค์หนึ่ง พระราชทานอารักขาปัจจันต-
ชนบท    แล้วเสวยความเป็นอิสริยยศในมหานครอยู่     ภายหลังปัจจันตะของ
พระองค์เกิดจลาจล    สมัยนั้น    มีพวกหัวหน้าโจร  ๑๒  คน   พร้อมกับบุรุษ
หลายพัน    พากันไปปล้นแว่นแคว้น     มหาอำมาตย์ผู้อยู่ปัจจันตประเทศส่งข่าว
กราบทูลแด่พระราชาว่า     ปัจจันตะเกิดจลาจล     ดังนี้     พระราชาทรงส่ง
พระราชสาส์นไปว่า    จงปราบให้หมด    เราจักตอบแทนพวกท่าน    อำมาตย์
เหล่านั้นฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน     กับบุรุษโจรหลายพันคนโดยการประหาร
ครั้งแรกนั่นแหละ  หัวหน้าโจร ๗ คน  ที่เหลือพาบริวารของตน ๆ  เข้าไปยัง
ภูเขา.   พวกอำมาตย์ก็ส่งข่าวกราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชา   พระราชา
จึงทรงส่งพระราชทรัพย์ไป     ด้วยพระราชสาส์นว่า     เราจักรู้สิ่งที่ควรทำแก่
พวกท่าน    พวกท่านจงปราบโจรแม้ที่เหลือเหล่านั้น    พวกอำมาตย์เหล่านั้น
ก็ประหารหัวหน้าโจร  ๒  คน  โดยการประหารครั้งที่  ๒  ได้กระทำแม้บริวาร
ของพวกโจรเหล่านั้นให้ทุรพล  พวกโจรเหล่านั้นแม้ทั้งหมด  ก็พากันหนีไปยัง
ภูเขา     พวกมหาอำมาตย์ส่งข่าวสาส์นความเป็นแม้นั้นไปกราบทูลพระราชา
พระราชาทรงส่งพระราชทรัพย์   ด้วยพระราชสาส์นว่า   พวกท่านจงปราบพวก
โจรให้สิ้น พวกอำมาตย์เหล่านั้นฆ่าหัวหน้าโจร ๒ คน พร้อมกับบุรุษสหายโจร
โดยการประหารครั้งที่ ๓ แล้วส่งข่าวสาสน์กราบทูลแด่พระราชา  พระราชาก็ส่ง
พระราชทรัพย์  พร้อมด้วยพระราชสาส์นว่า  พวกท่านจงปราบโจรอย่าให้เหลือ

<div id="654"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 654]]
พวกอำมาตย์เหล่านั้น  ก็ฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน     พร้อมกับบริวารโจรโดยการ
ประหารครั้งที่ ๔.  จำเดิมแต่พวกหัวหน้าโจร ๑๒ คน   ถูกฆ่าตายแล้ว   ชื่อว่า
โจรไร ๆ  มิได้มี.   ชนบทถึงความเกษม   ย่อมอยู่ดุจให้บุตรฟ้อนรำบนอก
ฉะนั้น.  พระราชาทรงแวดล้อมด้วยโยธาผู้พิชิตสงคราม  เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอัน
ประเสริฐ  เสวยมหาสมบัติ.
ในคำเหล่านั้น  พระธรรมราชา เปรียบเหมือนพระราชาผู้ใหญ่ กุลบุตร
ผู้โยคาวจร    เปรียบเหมือนอำมาตย์ผู้อยู่ปัจจันตชนบท.   อกุศลจิต  ๑๒ ดวง*
เปรียบเหมือนหัวหน้าโจร  ๑๒  คน.     บาปธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจองค์จิต
เปรียบเหมือนบุรุษสหายหลายพันของหัวหน้าโจรเหล่านั้น. เวลาที่กิเลสทั้งหลาย
เกิดขึ้นในอารมณ์แล้วกราบทูลพระศาสดาว่า    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    กิเลส
ทั้งหลายเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์   ดังนี้    เปรียบเหมือนเวลาอำมาตย์ส่งข่าวสาส์น
กราบทูลพระราชาว่า    ปัจจันตะเกิดจลาจล.     การที่พระธรรมราชาตรัสบอก
กรรมฐานว่า  ภิกษุ  เธอจงข่มกิเลสเสีย ดังนี้   เปรียบเหมือนการพระราชทาน-
ทรัพย์  พร้อมกับพระราชสาส์นว่า     พวกเธอจงปราบให้หมด ดังนี้.  การละ
อกุศลจิต ๕  ดวงพร้อมทั้งสัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรค    เปรียบเหมือนเวลาที่
อำมาตย์ฆ่าหัวหน้าโจร ๕ คนพร้อมทั้งบริวาร.
การกราบทูลคุณที่ตนได้แล้ว  แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า  เปรียบเหมือน
การส่งข่าวถวายพระราชา.   การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกวิปัสสนาแห่งสก-
ทาคามิมรรค  เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีก  พร้อมกับพระดำรัสว่า
จงปราบพวกโจรที่เหลือ. การบรรเทาโทมนัสจิต ๒ ดวงพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม
ด้วยสกทาคามิมรรค   เปรียบเหมือนการกระทำหัวหน้าโจร ๒ คน   พร้อมทั้ง
บริวารให้ทุพพลภาพด้วยการประหารครั้งที่ ๒.
 *เป็นอกุศลเจตสิก  ๑๔ ดวง

<div id="655"/> [[#*|พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑ - หน้าที่ 655]]
การกราบทูลคุณที่ตนได้แด่พระศาสดา   เปรียบเหมือนการส่งข่าวถวาย
พระราชาให้ทรงทราบความเป็นไปอีก.     การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก
วิปัสสนาแห่งอนาคามิมรรค   เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีกพร้อมกับ
ข่าวสาส์นว่า  จงปราบโจรให้หมดสิ้น.     การละโทมนัสจิต  ๒ ดวง  พร้อมทั้ง
สัมปยุตธรรมด้วยอนาคามิมรรค      เปรียบเหมือนการฆ่าหัวหน้าโจร  ๒  คน
พร้อมทั้งบริวาร  ด้วยการประหารครั้งที่ ๓.
การกราบทูลคุณที่ตนได้แล้วแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า     เปรียบเหมือน
การส่งข่าวถวายพระราชาให้ทรงทราบอีก.    การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก
วิปัสสนาแห่งอรหัตมรรค  เปรียบเหมือนการพระราชทานทรัพย์อีก   พร้อมคำ
ดำรัสไปว่า   จงปราบโจรให้สิ้น.   ความไม่มีอกุศลธรรมอันเกิดขึ้นด้วยอำนาจ
องค์จิตอีก  จำเดิมแต่อกุศลจิต  ๑๒ ดวง  ในเพราะอกุศลจิต  ๕ ดวงพร้อมด้วย
สัมปยุตธรรมอันอรหัตมรรคละแล้ว  เปรียบเหมือนเวลาที่ชนบทเป็นแดนเกษม
จำเดิมแต่กาลที่อำมาตย์ฆ่าหัวหน้าโจร  ๕  คน    พร้อมด้วยบริวาร   ด้วยการ
ประหารครั้งที่  ๔        พึงทราบการเสวยสุขด้วยผลสมาบัติตามที่พระโยคาวจร
ปรารถนาแล้ว  ในสุขทั้งหลายมีสมาบัติอันต่างด้วยสุญญตะ อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ
ของพระธรรมราชาผู้มีพระขีณาสพแวดล้อมแล้ว      เปรียบเหมือนการเสวย
มหาสมบัติ    ของพระราชาผู้พิชิตสงคราม   ผู้แวดล้อมด้วยอำมาตย์บนประสาท
อันประเสริฐ  ฉะนั้นแล.
พรรณนาบทว่าธรรมเป็นกุศลจบเพียงนี้
<br>
</poem>}}}}
|}
{{fs|131%|[[#เล่ม -|'''เล่ม ๗๕ ''']]}}<br>
{{fs|131%|{{color|#006600|'''พระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแปล'''}}}}<br>
{{fs|131%|[[#เล่ม|***************]]}}
<br />
|}
[[หมวดหมู่:พระไตรปิฎก]]
[[หมวดหมู่:วิกิตำรา]]⏎
{{:พระไตรปิฎก/อธิบายงาน}}