Difference between revisions 596656 and 689859 on uzwiki

< previous diff
next diff >
Chig‘atoy tili
{{Til
|nom = Chig‘atoy tili
|milliy nom = 
|biluvchilar = 
|o'rin = 
|til oilasi = [[Oltoy tillari|Oltoy tillari]]
:[[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]]
::[[Qarluq tillari|Qarluq guruhi]]
:::[[Qarluq-xorazmiy tillari|Qarluq-xorazmiy ostguruhi]]
|mamlakatlar = 
|mintaqalar = [[Markaziy Osiyo]], [[Xorazm]]
|holat = [[O'lik til|o'lik]]<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chg Лингвистическая энциклопедия Ethnologue]</ref><ref>[http://www.binetti.ru/studia/musorin_1_1.shtml {{adabiyot|muallif=Мусорин А.Ю.|nomi=Основы науки о языке| место=Новосибирск.|nashriyot= Новосибирское книжное издательство |nashr qilingan yili=2004 |betlari=}}]</ref>
|вымер = 
|rasmiy = 
|yozuv = [[arab alifbosi]]
|ГОСТ 7.75–97  = чаг 781
|iso1 = 
|iso2 = chg
|iso3 = chg
}}

'''Chig‘atoy tili''', yoki '''chig‘atoy turkiy''' ('''جغتای''' — jaĝatāy yoki '''ترکی''' — Turkī; {{lang-uz|ﭼﯩﻐﻪتاي, chig‘atoy tili, чиғатой тили}}; {{lang-ug|چاغاتاي تىلى/чағатай тили}}) — XV—XVI asrlarning 2-yarmida [[Movarounnahr]]ning [[temuriylar]] qaramog'idagi o'lkalarda klassik til sifatida ko'proq rasmiylashuv va bir xillikka erishgan [[o'rta asrlar]] o'rta osiyo-turkiy yozma-adabiy tilidir.

Chig'atoy tili [[qoraxoniylar tili]]ning avlodi hisoblanadi<ref name=EckmannCharakteristik>János Eckmann: ''Zur Charakteristik der islamischen mittelasiatisch-türkischen Literatursprache'', in: ''Studia altaica'' : Festschrift für Nikolaus Poppe. Wiesbaden 1957, S. 51–59.</ref><ref name=EckmannManual9-10>János Eckmann: ''Chagatay manual''. Richmond, 1966. Reprint, Richmond, 1997, S. 9–10.</ref>, lekin, shuningdek, o'z ichiga [[samarqand]] (hozirgi [[o'zbek tili]]) va [[andijon]] (hozirgi [[uyg'ur tili]]) shevalari elementlarini ham qamrab olgan, [[qadimgi uyg'ur tili]]ning merosi  oldingi chig'atoy asarlari yozilgan [[Uyg'ur yozuvi|uyg'ur grafikasi]] hisoblanadi<ref>{{maqola  |muallif         = Благова Г. Ф.  |sarlavha      = Чагатайский язык  |ссылка        =   |til          =   |noshir =   |издание       =  Языки мира. Тюркские языки.  |тип           =   |место         = М  |издательство  =   |yil           = 1996  |том           =   |bet      = 148-160  |isbn          = 5-655-012146  |issn          =   |doi           =   |bibcode       =   |arxiv         =   |pmid          =  }}</ref>. Hozirgi [[o'zbek tili|o'zbek]] va [[uyg'ur tili|uyg'ur]] tillari chig'atoy tilining to'g'ridan-to'g'ri davomchilari hisoblanadi<ref>The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge,2006,p.357, 379</ref>.

Chig'atoy tili yuqori darajadagi badiiy jonliligi va atamalar jihatdan mukammalligi bilan ajralib turadi. She'riyat va nasr janrlari diniy, falsafaviy-didaktik, ilmiy, huquqiy, amaliy, nomaviy adabiyot uslublarini qamrab oladi.

Arab-forsiy lug'at boyligini va [[Turk tillari|turk lahjalari]]ning [[Qaluq tillari|qarluq]], [[Qipchoq tillari|qipchoq]] va [[Og'uz tillari|o'guz]] guruhlari vakillari bilan yaqin yashaganligi va ular orasida faol aloqalari bilan o'zaro bog'langan boshqa sheva shakllarini o'z ichiga qamrab olib, shevalar usti tiliga aylandi. Turkiy tilli [[qrimchoxlar]] [[XIX asr]] oxirigacha o'z tilini «chig'atoy» deb nomlaganlar. 

Yozuv [[arab yozuvi|arab grafikasi]] asosida.

Turkologlar orasida chig'atoy tilini izohlashda va uning davriy chegaralarini aniqlashda bir xillik yo'q, lekin shuni hisobga olish qabul qilinganki, XIII—XIV asrlardan boshlab va XX asr boshlanishigacha u tilda O'rta Osiyoda yozganlar. [[O'rta Osiyo]]da millatlararo muloqot tili bo'lgan. 

XV asr oxirlarida chig'atoy tilida qadimiy uyg'ur qoraxoniylar adabiyoti an'analaridan uzoqlashuvi va hozirgi o'zbeklarning ajdodlari xalq tiliga yaqinlashuvi kuzatiladi. Bu davrda adabiy til grammatikasi tizimida hozirgi o'zbek tiliga o'tish chegaralari belgilab olindi<ref>{{adabiyot|muallif=Благова Г.Ф.|nomi=статья «О характере так называемого „чагатайского“ языка конца XV века» в сборнике «Тюрко-монгольское языкознание и фольклористика»| место=М.|nashriyot=Издательство восточной литературы |nashr qilingan yili=1960 |betlari=34, 35}}</ref>.

Shu sababli chig'atoy tili hozirgi adabiy [[o'zbek tili|o'zbek]] va [[uyg'ur tili|uyg'ur]] tillarining asosi bo'lib hisoblanadi, uni ba'zan ''qadimiy o'zbek tili'' yoki ''qadimiy uyg'ur tili'' deb nomlaydilar.

Hozirgi kunda [[Afg'oniston]]da ba'zan [[turkman tili]]ning [[tekinlar|tekin]] shevasini ''chig'atoy tili'' deb ataydilar<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tuk Статья ''«Туркменский язык»'' в лингвистической энциклопедия Ethnologue]</ref>.

== Eslatmalar ==
{{eslatmalar}}

== Havolalar ==
* {{cite web
 | author         = Doerfer G.
 | url            = http://www.iranica.com/articles/chaghatay-language-and-literature
 | title          = Chaghatay language and literature
 | work           = [[Encyclopædia Iranica]]
 | datepublishing = 1991-12-15
 | accessdate     = 2010-11-24
 | lang           = en
 | archiveurl     = http://www.webcitation.org/61DT4a2wO
 | archivedate    = 2011-08-26
}}

== Adabiyotlar ==
* [[Боровков, Александр Константинович|Боровков А.К.]] Бадā'и’ал-лугат. Словарь Тāли Имāни Гератского к сочинениям Алишера Навои. М., 1961.
* [[Боровков, Александр Константинович|Боровков А.К.]] Лексика среднеазиатского тефсира XII—XIII вв. М., 1963.
* Aftandil S.Erkinov. “Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)”. International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp. 57–82 [1].

[[Turkum:Turkiy tillar]]
[[Turkum:O'zbek tili]]
[[Turkum:Uyg'ur tili]]
[[Turkum:O‘lik tillar]]
[[Turkum:O‘rta asr tillari]]

[[an:Idioma chagatai]]
[[ar:لغة جغتاي]]
[[bg:Чагатайски език]]
[[bn:চাগাতাই ভাষা]]
[[br:Tchagataieg]]
[[ca:Llengua txagatai]]
[[crh:Çağatay tili]]
[[cs:Čagatajština]]
[[cv:Чагатай чĕлхи]]
[[de:Tschagataische Sprache]]
[[en:Chagatai language]]
[[fa:زبان ترکی جغتایی]]
[[fi:Tšagatain kieli]]
[[fr:Tchaghataï (langue)]]
[[he:טורקית צ'אגאטאי]]
[[hi:चग़ताई भाषा]]
[[hr:Čagatajski jezik]]
[[id:Bahasa Chagatai]]
[[ja:チャガタイ語]]
[[kk:Шағатай тілі]]
[[ko:차가타이어]]
[[mk:Чагатајски јазик]]
[[ml:ചഗതായ് തുർക്കി ഭാഷ]]
[[nl:Chagatai (taal)]]
[[nn:Tsjagataisk]]
[[no:Chagatai]]
[[pl:Język czagatajski]]
[[pms:Lenga chagatai]]
[[ro:Limba ciagatai]]
[[ru:Чагатайский язык]]
[[sv:Tjagataiska]]
[[th:ภาษาชะกะไต]]
[[tr:Çağatayca]]
[[tt:Çağatay tele]]
[[ug:چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى]]
[[uk:Чагатайська мова]]
[[zh:察合台語]]