Difference between revisions 854627 and 881943 on hywiki

==Պատմություն==
{{Հիմնական|Դանիայի պատմություն}}


===Նախապատմություն===
Առաջին հնագիտական բացահայտումները Դանիայում վերաբերվում են մ.թ.ա. 130,000–110,000 թվականներին:<ref>Michaelsen (2002), p. 19.</ref> Դանիան բնակեցվել է մոտավորապես մ.թ.ա. 12.500 թվականին, իսկ գյուղատնտեսությունը այստեղ զարգացել է մոտ մ.թ.ա 3900 թվականից:<ref name="foreign ministry">{{cite web|last=Nielsen|first=Poul Otto|month=May |year=2003|url=http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp|title=Denmark: History, Prehistory|publisher=Royal Danish Ministry of Foreign Affairs|accessdate=1 May 2006 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20051122020555/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp |archivedate=22 November 2005}}</ref> Դանիայի տարածքում հայտնաբերվել են նաև [[Բրոնզե դար]]յա (1800–600 մ.թ.ա) դամբարաններ և գերեզմանատներ, որտեղ թաղված են եղել բրոնզե տարատեսակ իրեր և Արևային սայլեր:

[[Երկաթե դար]]ի ընթացքում տեղաբնակները սկսեցին գաղթել հարավ, Հռոմեական կայսրության ժամանակ հռոմեկան պրովինցիաները սկսեցին առևտրով զբաղվել տեղի ցեղերի հետ, այդ մասին են վկայում Դանիայի տարածքում գտվախ հռոմեական մետաղադրամները: Մեծ է եղել նաև Կելտական մշակույթի հետևանքները տարածաշրջանի վրա, այս մասին են վկայում երկրի տարածքում գտվնած կելտական սպասքը և տարատեսակ այլ իրեր:

[[Պատկեր:Trundholm.jpg|thumb|left|Արևային սայլակի ոսկեջրված մասը:]]
Պատմաբանները հավատում են որ դանիացիների նախնիները եկել են Դանիական կղզիների հարավից ([[Զիլանդ (Դանիա)|Զիլանդ]]) և խոսում էին վաղ գերմանական լեզուներով, իսկ [[Յուտլանդիա]]յի և մոտակա կղզիների մեծ մասը բնակեցվել են Յուտերի կողմից:  Հետագայում նրանք հրավիրվեցին Մեծ Բրիտանիա որպես վարձկաններ Բրիտանական թագավոր [[Վորտիգերն]]ի կողմից և բնակություն հաստատեցին [[Քենթ]]ի հարավ-արևելյան մասում, [[Ուեյտ կղզի]]ն նույնպես այն կղզիներից էր, որտեղ նրանք բնակություն հաստատեցին: Հետագայում նրանք ենթարկվեցի էթնիկ զտման անգլո-սաքսոնների կողմից: Մնացած բնակչությունը զտվեց Դան ժողովրդի հետ:

===Միջին դարեր===

[[File:Ladbyskibet.jpg|thumb|right|Լաբդի նավակը, որը ամենամեծ թաղված նավակն է հայտաբերված Դանիայում:]]
8-րդ դարից մինչև 10-րդ դարը Դան ժողովուրդը հայտնի էր որպես [[Վիկինգներ]]: [[Նորվեգացիներ]]ի և [[Շվեդներ]]ի հետ նրանք գաղութականցրել են և առևտրով են զբաղվել  [[Եվրոպա]] մեծ մասով: Վիկինգ նավագնացները հանկարծակի 9-րդ դարում հայտնաբերեցին [[Իսլանդիա]]ն, [[Ֆարերյան կղզիների]] ճանապարհին հայտնաբերցին նաև "[[Վինլանդ]]ը" (գինու երկիր), որը այժմ հայտնի է [[Նյուֆաունդլանդ (կղզի)|Նյուֆաունդլանդ]] անվանմամբ [[Կանադա]]յում: Դանիական վիկինգները ամենաակտիվն էին բրիտանական կղզիներում և [[Արևմտյան Եվրոպա]]յում: Նրանք ժամանակավորապես բնակություն հաստատեցին [[Անգլիա]]յում, [[Իրլանդիա]]յում և [[Ֆրանսիա]]յում, որտեղ հիմնեցին [[Նորմանդիա]]ն: Շատ անգլո-սաքսոններ այս ժամանակահատվածում բնակություն հաստատեցին Դանիայում, հետո տեղափոխվեցին Անգլիա: Ինչպես վկայում են սեպագրերը, Դաները քրիստոնիացվել են մոտ 965 թվականին [[Հերալդ Բլյութութ]]ի կողմից: Ենթադրվում է, որ Դանիան դարձել է քրիստոնյա քաղաքական պատճառներով, որպեսզի ապահովագրվի աճող [[Սրբազան Հռոմեական կայսրոււթյուն|քրիստոնեական ուժի]] ներխուժումից և [[Գերմանիա]]յի հետ առևտրային հարաբարությունների պահպանմամբ: Այս ժամանակահատվածում Հերալդը կառուցեց վեց [[ամրոց]] Դանիայի տարածքում իսկ ավելի ուշ կառուցեց [[Դաներվիրկե]]ն: 11-րդ դարի սզբին [[Կնուդ մեծ]]ը  հաղթանակ տարավ և միավորեց Դանիան, Անգլիան և Նորվեգիան մոտ 30 տարով:<ref>* {{cite web| last =Lund| first =Niels| date =May 2003| url =http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp| archiveurl =http://web.archive.org/web/20060510174200/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp| archivedate =10 May 2006| title =Denmark – History – The Viking Age| work =Denmark| publisher =Royal Danish Ministry of Foreign Affairs| accessdate =1 May 2006| accessdate =24 June 2012 }}
* [http://www.tacitus.nu/historical-atlas/scandinavia/denmark.htm Historical Atlas of Denmark]</ref>

[[Բարձր միջնադար|Բարձր]] և [[Ուշ միջնադար]]երում Դանիան նվաճեց նաև [[Սկանիա]]ն ([[Սկոն]]ը, [[Հալլանդ]]ը և [[Բլեկինգ]]ը) և [[Դանիական Էստոնիա]]ն, ինչպես նաև [[Սվեզլիգ]]ի և [[Հոլշտեյն]]ի դքսությունները:  

1397-ին, Դանիան միություն ստեղծեց [[Նորվեգիա]]յի և [[Շվեդիա]]յի հետ, արը ղեկավարում էր [[Մարգարեթ I (Դանիայի թագուհի|Մարգարեթ I]]-ին թագուհին: Միությունում երեք երկրների իրավունքները հավասար էին: Սակայն Մարգարեթի ղեկավարումը Դանիային տալիս էր մի փոքր շատ իրավունքներ:<ref name="Lauring">Palle Lauring, ''A History of the Kingdom of Denmark'' (Host & Son Co.: Copenhagen, 1960) p. 108.</ref> Այսպիսով սկանդինավյան պատմության հաջորդ 125 տարին կապված էր այս միության հետ: 

Բողոքականների բարեփոխումները Սկանդինավիա եկան 1530-ականներին և հաջորդեց քաղաքացիական պատերազմ, Դանիան ընդունեց Լյութերականություն 1536: Ավելի ուշ Դանիան Նորվեգիայի հետ ստեղծեց նոր միություն:

=== Վաղ ժամանակակից պատմություն ===

[[Պատկեր:Slaget ved oland maleri av claus moinichen 1686.jpg|thumb|[[Օլանդի ճակատամարտ]]ը Դանիա-Նորվեգական և Նիդերլանդական դաշինքի և Շվեդագական ռազմածովային ուժերի միջև 1676-ի հունիսի մեկին:]]
Կալմարյան միությունից 1523-ին Շվեդիայի դուրս գալուց հետո Դանիան անընդհատ փորձում էր վերականգնել իր տիրապետություն Շվեդիայում: Առաջին փորձը [[Հյուսիսային յոթամյա պատերազմ]]ն էր, որը ընթացավ 1563-ից 1570 թվականները: Երկրորդ փորձը [[Կալմարյան պատերազմ]]ն էր, երբ [[Կրիստիան IV (Դանիայի թագավոր)|Կրիստիան IV]]-ը հարձակվեց Շվեդիայի վրա 1611-ին, բայց չհասավ իր հիմնական նպատակին պարտադրել Շվեդիային վերադառնալ միություն: Պատերազմը տարածքային փոփոխություններ չմտցրեց, բայց Շվեդիան ստիպված վճարեց 2 միլիոն արծաթ ռազմատուգանք:<ref>{{cite web|url=http://www.smb.nu/svenskakrig/1611.asp|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071011111014/http://smb.nu/svenskakrig/1611.asp|archivedate=11 October 2007 |title=Kalmarkriget 1611–1613 |accessdate=4 May 2007 |publisher=Svenskt Militärhistoriskt Bibliotek}}</ref>

Կրիստիան թագավորը այս միջոցներով կառուցեց մի քանի քաղաքներ և ամրոցներ, որոնցից ամենահայտնին են [[Գլյուկխտադտ]]ը (որպես հակակշիռ [[Համբուրգ]]ին), [[Օսլո|Կրիստանիա]]ն (հետագայում վերանվանվեց [[Օսլո]]), [[Կրիստիանշավն]]ը, [[Կրիստիանսթադ]]ը և [[Կրիստիանսանդ]]ը: Ոգեշնչվելով Նիդերլանդների գաղությատիրական քաղաքականությունից թագավոր Կրիստիանը որոշեց ծրագրավորել դանիական գաղութատիրական քաղաքակնությունը, որի շրջանակներում ծրագրավորում էր գաղութականացնել [[Շրի Լանկա]], սակայն այս ծրագրի արդյունքում հաջողվեց գաղութականացնել [[Տրաքեբար]]ը [[Հնդկաստան]]ում: Դանիայի գաղութատիրական կայսրությունը սահմանափակվում է միայն մի քանի որոշիչ առևտրային տարածքներով Աֆրիկայում և Հնդկաստանում

[[Երեսնամյա պատերազմ]]ի ժամանակ Կրիաստիանը փորձեց ղեկավարել Գերմանիայի Լյութերեն նահանգնարը, բայց ջախջախիչ պարտություն կրեց [[Լյութերի ճակատամարտ]]ում:<ref>Parker, pp. 69–70.</ref> Արդյունքում կաթոլիկ բանակը [[Ալբրեխտ ֆոն Վալենշտայն]]ի գլխավորությամ գրավեց և կողոպտեց Յուտլանդիան,<ref>Parker, p. 70.</ref> ստիպելով Դանիային դուրս գալ պատերազմից: Դանիան կարողացավ խուսափել տարածքներ կորցնելուց, սակայն տարածաշրջանում ընդհանուր հսկողությունը անցավ Շվեդիայի ձեռքը: Շվեդական զորքերը 1643-ին ներխուժեցին Յուտլանդիա և նվաճեցին Սկոնեն 1644-ին: Շվեդական ներխուժման արդյունքում տուժեց Դանիայի գյուղատնտեսության մակարդակը, իսկ բնակչությունը նվազեց 20 տոկոսով:<ref>Geoffrey Parker (2001). "''Europe in crisis, 1598–1648''". Wiley-Blackwell. p.205. ISBN 0-631-22028-3</ref>

1645-ի Բրոմսբերի պայմանագրով Դանիան կորցրեց Հոլլանդը, Գոթլանդը, Դանիական Էստոնիայի մնացած հատվածը և Նորվեգիայի որոշ տարածքներ: 1657-ին [[Ֆրեդերիկ III (Դանիայի թագավոր)|Ֆրեդերիկ III]]-ը պատերազմ հայտարարեց Շվեդիային և շարժվեց դեպի [[Բրեմեն-Վերդեն]]: Սա բերեց դանիական զորքերի վերջնական ջախջախմենը և 1658-ի Ռոսկիլդի պայմանագրով Շվեդիային անցան Յուտլանսիան, Ֆունենը և Զիլանդի մեծ մասը: Կառլ X Գուստավը մտափոխվեց,որ ամբողջությամբ չի ոչնչացրել Դանիան և սկսեց [[Կոպենհագեն]]ի երկամյա պաշարումը, բայց չկարողացավ գրավել այն: Հաջորդ հաշտության պայմանագրով Դանիային հաջողվեց պահպանել իր անկախությունը:

Դանիան փորձեց վերականգնել վերահսկողությունը Սկոնեում [[Սկանիան պատերազմ]]ում, բայց չհաջողվեց: Հաջորդ [[Հյուսիսային Մեծ պատերազմ]]ում (1700–21), Դանիային հաջողվեց վերականգել հսկողությունը Շլեզվիգում և Հոլսթեյնում: [[Նապոլեոնական պատրեազմներ]]ում Դանիան պահպանեց չեզոք դիրք, շարունակելով առևտրային հարաբերությունների մեջ մնալ հակամարտող կողմերի հետ և միացավ [[Երկրորդ չեզոք զինված լիգա]]յին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանի]], Շվեդիայի և [[Պրուսիայի թագավորություն|Պրուսիա]]յի հետ միասին: Մեծ Բրիտանիան այս միացման գործուղությանը համարեց թշնամական արարք և հարձակվեց Կոպենհագենի վրա, արդյունքում ոչնչացվեց Դանիայի ռազմածովային ուժերը և ավերվեց Կոպենհագենի մի հատվածը: Ծագեց Դանիա-Բրիտանական պատերազմը, որի արդյունքում Դանիան հայտնվեց տնտեսական շրջափակման մեջ և տնտեսությունը բանկրոտի եզրին կանգնեց: Դանո-Նորվեգիական դաշինքը լուծարվեց Կիելի պայմանագրով 1814-ին: Նորվեգիան Շվեդիայի հետ ստեղծեց նոր միություն, որը գոյատևեց մինչև 1905 թվականը: Դանիան կարողացավ պահպանել [[Իսլանդիա]]ն, [[Ֆարերյան կղզիներ]]ը և [[Գռենլանդիա]]ն:

===Սահմանադրական միապետություն===
[[Պատկեր:Grundlovgivende rigsforsamling - Constantin Hansen.jpg|thumb|left|''Den Grundlovsgivende Rigsforsamling'' ([[Դանիայի սահմանադրություն|Դանիայի սահմանադրության]] հիմնադիր հայրերը), 1860–1864 նկարված [[Կոնստանտին Հանսեն]]ի կողմից:]]
Դանիայի լիբերալ և ազգային շարժումները ձևավորվեցին 1830-ականներին և Եվրոպական հեղափոխություններից հետո 1849-ի հունիսին Դանիան դարձավ [[սահմանադրական միապետություն]]: Երկրորդ Շլեզվիգյան պատերազմից հետո Դանիան 1864-ին Դանիան զիջեց Շլեզվիգ Հոլսթեյն նահանգները Պրուսիային: Դրանիս հետո Դանիան չեզոք դիրք գրավեց Եվրոպայում:

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո [[Վերսալի պայմանագիր|Վերսալի պայմանագրով]] Դանիային վերադարձվեց Շլեզվիգ-Հոլսթեյն նահանգը: Վախենալով Գերմանիայի [[Իրրեդենտիզմ]]ից, Դանիան որոշեց Շվեզլիգ նահանգում հանրաքվե անցկացնել: Հանրաքվեի արդյունքում ձայների մեծամասնությամբ Շվեզլիգը միացավ Դանիային, իսկ հանրաքվեի օրը նահանգում ազգային տոն է հայտարարված:
[[Պատկեր:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|Դանիան դարձավ [[Եվրոպական միություն|Եվրոպական միության]] անդամ 1973-ին:]]

[[Գերմանիա]]յի ներխուժումը Դանիա տեղի ունեցավ 1940-ի Ապրիլի 9-ին, երկու ժամ դիմադրությունից հետո Դանիայի կառավարությունը անձնատուր եղավ: Տնտեսական համագործակցությունը Գերմանիայի հետ շարունակվեցին մինչև 1943 թվականը, երբ Դանիայի կառավարությունը խզեց բոլոր հարաբերությունները և ոչնչացրեց իր ռազմանավերը, իսկ սպաներին տեղափոխեց Շվեդիա: Պատերազմի ընթացքում Դանիայի հրեաները քիչ տուժեցին կառավարության վարած հրեապաշտպան քաղաքականության շնորհիվ: 1948-ին [[Իսլանդիա]]ն անկախացավ, իսկ [[Ֆարերյան Կղզիներ]]ին տրվեց ինքնիշխանական կարգավիճակ: 

Պատերազմից հետո Դանիան դարձավ [[Միացյալ Ազգեր Կազմակերպություն|Միացյալ Ազգեր Կազմակերպության]] և [[ՆԱՏՕ]]-ի հիմնադիր նադամ և 1973 Բրիտանիայի և Իրլանդիայի հետ միասին միացավ [[Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողով]]ին (այժմյան [[Եվրոպական միություն]]) 1972-ի հանրաքվեից հետո: 
[[Գրենլանդիա]]ն ստացավ ինքնիշանություն 1979-ին: Ոչ Գրենլանդիան, ոչ էլ Ֆարերյան կղզիները չեն մտնում Եվրոպական միության մեջ:=Անկախության համար պատերազմ===
{{Հիմնական|Հունական պատերազմները անկախության համար}}
{{տես նաև|Առաջին Հելլենական հանրապետություն}}

[[Պատկեր:The sortie of Messologhi by Theodore Vryzakis.jpg|thumb|upright|''Մեսսոլոնգիի բախումը'', Հունական անկախության պատերազմի ժամանակ, նկ. [[Տեոդորոս Վրայզակիս]]:]]

1814-ին հիմնադրվեց մի գաղտնի կազմակերպություն, որը կոչվում էր [[Ֆիլիկի Էտերիա]] Հունաստանի ազատագրման համար: Ֆիլիկի Էտերիան պլանավորեց սկսել հեղափոխությունը [[Պելեպոնես]]ում, [[Դանուբյան դքսություն]]ում և [[Կոստանդինապոլիս|Կոստանդինապոլսում]]: Առաջին ընդվզումը սկսվեց 1821-ի մարտի 6-ին Դանուբյան դքսությունում Ալեքսանդր Իպսիլանտիսի գլխավորությամբ, բայց շուտով ճնշվեց թուրքերի կողմից: Նույն ամսվա վերջին Պելեպոնեսում սկսվեցին ընդվզումներ Օսմանյան կայսրության դեմ և 1821-ի հոկտեմբերին գրավեցին հունական Տրիպոլի քաղաքը Տեոդորիս Կոլոկոտրոնիսի գլխավորությամբ: Պելեպոնիսյան հեղաշրջմանը արագ հետևեցին հեղաշրջումներ [[Կրետե]]ում, [[Մակեդոնիա]]յում և [[Կենտրոնական Հունաստան]]ում, որոնք շուտով ճնշվեցին:  Մինչ այդ հունական ռազմածովային ուժերը ունեցան առավելություն Օսմանյան ռազմածովային ուժերի նկատմամբ [[Էգեյան ծով]]ում և կանխեցին օսմանյան զորքերի համալրումը ծովով: Սակայն 1822-ին և 1824-ին թուրքերը և եգիպտացիները ներխուժեցին կղզիներ, մասնավորապես[[Քիոսյան կոտորած|Քիոս]] և [[Պսարայի կոտորած|Պսարա]], զանգվածային ջարդի ենթարկելով տեղի բնակչությանը:<ref>Brewer, D. ''The Greek War of Independence: The Struggle for Freedom from Ottoman Oppression and the Birth of the Modern Greek Nation.'' Overlook Press, 2001, ISBN 1-58567-172-X, pp. 235-236.</ref> 

Tensions soon developed among different Greek factions, leading to two consecutive civil wars. Meanwhile, the [[Ottoman Sultan]] negotiated with [[Mehmet Ali of Egypt]], who agreed to send his son [[Ibrahim Pasha of Egypt|Ibrahim Pasha]] to Greece with an army to suppress the revolt in return for territorial gain. Ibrahim landed in the Peloponnese in February 1825 and had immediate success: by the end of 1825, most of the Peloponnese was under Egyptian control, and the city of [[Missolonghi]]—put under siege by the Turks since April 1825—fell in April 1826. Although Ibrahim was defeated in [[Mani Peninsula|Mani]], he had succeeded in suppressing most of the revolt in the Peloponnese and [[Athens]] had been retaken.

After years of negotiation, three Great Powers, [[Russian Empire|Russia]], the [[United Kingdom]] and [[Bourbon Restoration|France]], decided to intervene in the conflict and each nation sent a navy to Greece. Following news that combined Ottoman–Egyptian fleets were going to attack the Greek island of [[Hydra, Saronic Islands|Hydra]], the allied fleet intercepted the Ottoman–Egyptian fleet at [[Pylos|Navarino]]. After a week-long standoff, a [[Battle of Navarino|battle]] began which resulted in the destruction of the Ottoman–Egyptian fleet. A [[Morea expedition|French expeditionary force]] was dispatched to supervise the evacuation of the Egyptian army from the Peloponnese, while the Greeks proceeded to the captured part of Central Greece by 1828. As a result of years of negotiation, the [[First Hellenic Republic|nascent Greek state]] was finally recognized under the [[London Protocol]] in 1830.