Difference between revisions 26324 and 26473 on lezwiki

[[Файл:Osmanisches_Reich_1866.png|thumb|right|320px|1866 — й йисуз Осман империядин гъилик квай ччилер]]

'''Осман империя''' официал тӀвар '''ЧӀехи Осман Гьукумат''' — пара халкьар авай гьукумат, осман пачагьрин гьукумдик квай пачагьвал. Империя 1299 йисалай 1923 йисалди авай. Гьукуматдин чӀехи халкь [[туьрквер]] тир. Гьукуматдин чӀал [[туьрк чІал]] тир. Осман империяди вич [[Халифат]] хьиз кьазвай.

== Тарих ==
Осман империядин виридалай пара метлеб авай юкь [[Анатолия]] тир. Туьрквер къведалди а ччилел Византий империядин гъилик квай. Абурухъ галаз дявеяр тухудайла арабри чпиз куьмеквилиз туьрквер эвернай. И кар паталди арабри туьркериз ичӀи чилер гузвай. Гьа ччилерал чпин кӀвал-югъ туькӀуьриз къвез — къведалди и чилер туьркверин яз амукьнай. 1071 йисуз абурухъ чпин сифте гьукумат хьана Анатолиядин юкьв кьазвай, Кони султанат тӀвар алай. 1237 йисуз мугъулри а гьукумат кӀукӀварна. 1326 йисуз Бурсада кьилин шегьер авай султанат туькӀуьрна. Гьа гьукуматди Осман империядик кьил кутуна. 1362 йисуз туьрквери [[Адрианополь]] кьуна ва адан тӀвар '''Эдирне'''дал масакӀа авуна. 1450 йисара Армения Осман пачагьвалдин гьукумдик акатнай. 1453 йисуз османри [[Византий империя]] кӀукӀварнай ва адан кьилин шегьер [[Константинополь]] кьунвай. Шегьердин тӀвар '''[[Истанбул]]'''дал масакӀа авунвай туьрквери чпин кьилин шегьер гьаниз тухвана.

Яман Селиман девирда османри къачуна Сирия, Аравияни [[Мисри]]. Эхиримжи халифдивай ада [[Каир]]да къуват гакъудна. ГьакІа хьана, адакай вичикай халиф хьана. Венеция 1505 йисуз катана, Мисри 1517 йисуз катана, османри Чилинкьулан гьуьлуьн рагъэкъечІдай пад чпин гъиле кьуна. 1526 йисуз Мохач женгина чех-венгрин кьуршунар катана Венгрия къачуна вири 1529 йисуз. Ахпа туьркер [[Вена]]дин цларик атана. Вичин зреквилин лап кІуькІве, Сулейман «Хъсанди»дин девирда (1520— 1566), Осман империя Венадин ракІарилай Фарс заливдик къвезвай, Крымдилайни Мароккодал. 1672 йисуз туьркери Дорошенкодин куьмекдалди Днепр вацІунилай рагъэкІидай патахъ галай чилер къачуна. XVII вишйисуз антитуьрк кІватІалди хана туьркерин кьуршунар Венадин цларин кІаник, ахпа Юкьван Европадай къисена. XVIII йисуз османрин сифте душман Урус империя жезва. Урус-туьрк дявейрин эхирда туьркеривай ЧІулав гьуьлуьн кефер пад Крым галаз квахьна. Мамлюкрин куьмекдалди османри пара чилер къачузавай Африкада, Мисридилай агъухъ. ГьакІа хьана туьркеривай Нубия къачун хьана, Рагъ экъечІдай Суданни галаз. Хабеш — гьуьлуьк квай чилер къенин Эритреядикни Джибутидик кваф, мадни Сомалидин кефер пал. Ахпа Мисри XIX вишйиса Мухаммед Алидин девирда халисаз азадди хьана, кьилди урусри хвена Осман империя мисривийривай. ГьакІа хьана, османрин мурадар Африка къачун патахъай кІеви хьана.

== Дин ==
Осман империя (халифат) Ислам дуьньяда гегьенш ийидай гьукумат тир. ЧІехивилиз кьабулнавай мазхаб ханафитринди тир. Империя яшамиш хьайи кьадар чІехи пай адан къене мусурманрин пак тир шегьерар [[Мекка]]ни [[Медина]] авай. Гьукуматдин чІехи мискІин Истанбулда авай Айя-София тир. Османрин пачагьри халифатда авай мусурман тушир халкьарин кьула Ислам гегьенш ийизавай.

== Лезгиярни османар ==
Осман империядихъ лезги чилел пашман тІвар-ван ава. Пара сефер османриз лезгийрин чилерни вири [[Дагъустан]] къачуз кІанзавай. 1578 йисуз туьркер Кьиблепатан Дагъустандиз атана. 1601 йисуз ана авай халкьар къарагъна туьркериз аксиниз.

1918 йисуз туьркер, [[Урусат]]ин ажузвилиз килигна, Кьиблепатан Кавказдиз гьахьна пара чилер къачуна. СакІус вахтунилай ярубуру османар кьулухъ рекьиз хтуна.

== Микитис ==
Селим I султана литературадиз гьуьрмет ийизавай, ада пара шиирар кхьена туьрк чІалални араб чІалал. Ада гьукумат кьиле тухванвай чІавуз литература Осман империяда пара вилик фена. Махмуд султана империя кьиле тухванвай чІавуз Ибрегьим Басмажади сифте туьрк типография туькІуьрна. Фекьиди фетва гана, типографиядиз тарифар ийидай, султандини ихтияр гана а кар ийиз. Кьилди са Кьуръанни пак тир китабар акъуддай ихтияр авачир (и кардин патахъай гьахъ яни тушни хабар авач). Типография авай сифте чІавариз ана 15 туькІуьрнавай текстар акъуднавай, чебни арабни фарс чІаларин гафалагар, са шумуд улуб Османрин гьукуматдин тарихдикай. Мадни са шумуд китаб чилинмикитдикай, дяве тухудай саягъдикай, гьукуматвилин экономияни амайбур). Ибрегьим Басмажа кьейила типография кІевина, цІийиди гьеч 1784 йиса ахъайна. XVIII-лагьай вишйиса Мустафа султандин куьмекдалди Истанбулда ахъайнавай сифте жемятдин библиотека, са шумуд мектебни больница.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==[[Осман пачагьар|осман пачагьрин]] гьукумдик квай пачагьвал. Империя 1299 йисалай 1923 йисалди авай. Гьукуматдин чӀехи халкь [[туьрквер]] тир. Гьукуматдин чӀал [[туьрк чІал]] тир. Осман империяди вич [[Халифат]] хьиз кьазвай.

== Тарих ==
Туьрквер къведалди а ччилер Византий империядин гъилик квай. Абурухъ галаз дявеяр тухудайла арабри чпиз куьмеквилиз туьрквер эвернай. И кар паталди арабри туьркериз ичӀи чилер гузвай. Гьа ччилерал чпин кӀвал-югъ туькӀуьриз къвез — къведалди и чилер туьркверин яз амукьнай. 

[[1071]] йисуз абуру чпиз кьилик [[Конья]] шегьер галай гуькуьмат туькIуьрнай. [[1237]] йисуз монголри и гьукумат кӀукӀварнай.

[[1326]] йисуз кьунвай византий империядин чилерал кьилин [[Бурса]] шегьер авай султанат туькӀуьрна. Туьрк султанрин гьукумдин даях [[янычарар]] хьанвай.
 
[[1362]] йисуз туьрквери Европада чилер кьуна ва кьилин шегьер [[Адрианополь]]диз (Эдирне) акъудна.

[[1450]] - й йисара [[Армения]] Осман империядин гъилик акатнай.

[[1453]] йисуз османри [[Византий империя]] кӀукӀварнай ва адан кьилин шегьер [[Константинополь]] кьунвай. Шегьердин тӀвар '''[[Истамбул]]'''дал масакӀа авунай ва Осман империядин кьилин шегьер статус къачунай. I Селиман береда туьквери [[Сирия]], [[Аравия]] ва [[Мисри]] кьунвай.

Осман империядин виридалай пара метлеб авай юкь [[Анатолия]] тир.

== Дин ==
Осман империя Ислам дин вири дуьньяда гегьенш ийидай гьукумат тир. Халифатдин асул мектеб ханафит мезгьеб тир.

== Макит ==
I Селим султана зарият пара вини къазвай, ада туьрк чІалални араб чІалал пара шиирар кхьена, ва гьукумат кьиле тухузвай чІавуз Осман империяда зарият пара вилик фена.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.lahana.org/blog/index.htm Осман империя]
* [http://www.lahana.org/resimler/thumbnails.php?album=7 Осман империядин шикилар]
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava3.htm  XV—XVII виш йисара Осман империядин яракьвилин кьуватар.]⏎

{{1000}}

[[Категория:Тарихан гьукуматар]]

{{Link FA|ar}}
{{Link FA|ja}}
{{Link FA|lv}}
(contracted; show full)[[war:Imperyo Otomano]]
[[yi:אטאמאנישע אימפעריע]]
[[yo:Ilẹ̀-Ọba Òttómánì]]
[[za:Osman Daeqgoz]]
[[zh:奥斯曼帝国]]
[[zh-classical:鄂圖曼帝國]]
[[zh-min-nan:Osman Tè-kok]]
[[zh-yue:鄂圖曼帝國]]