Difference between revisions 286563 and 286629 on newiki

{{ज्ञानबाकस हिन्दू नेता
|name= स्वामी विवेकानन्द
|image= Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg
|caption= <small> स्वामी विवेकानन्द [[शिकागो]]मा, 1893 <br />
चित्रमा विवेकानन्दले बांग्लामा र अंग्रेज़ीमा लिखा लेखेकाछन्: “एक असीमित, पवित्र एवं शुद्ध -सोच एवं गुणहरुदेखिमाथि, त्यस परमात्मालाई म नतमस्तक छु” - स्वामी विवेकानन्द</small>
|birth-date= {{birth date|1863|1|12|df=y}}
|birth-place= [[कोलकाता]], [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]
|birth-name= नरेंद्रनाथ दत्त
|death-date= {{death date and age|1902|7|4|1863|1|12|df=y}}
|death-place= [[बैलूर मठ]] निकट [[कोलकाता]]
|guru= [[रामकृष्ण परमहंस]]
|philosophy=
|honors=
|quote = Arise, awake; and stop not till the goal is reached.<ref>''Aspects of the Vedanta'', p.150</ref>
|footnotes=
}}
'''स्वामी विवेकानन्द''' ([[जन्म]]: १२ जनवरी,१८६३ - [[मृत्यु]]: ४ जुलाई,१९०२) [[वेदान्त]] को विख्यात र प्रभावशाली आध्यात्मिक गुरु थिए। उनक वास्तविक नाम नरेन्द्र नाथ दत्त थियो। उन्होंने [[अमेरिका]] स्थित [[शिकागो]] मा सन् [[१८९३]] मा आयोजित [[विश्व धर्म महासभा]] मा भारतको तर्फबाट  [[सनातन धर्म]] क प्रतिनिधित्व कियगरेका थिए। भारत काको [[वेदान्त]] [[अमेरिका]] र [[यूरोप]] को हरक देशमा स्वामी विवेकानन्दको वक्तृताको  कारण ही पहुँचा। उन्होंननै पुगे। उनले [[रामकृष्ण मिशन]] को स्थापना गरेका थिए जो आज  पनि अपना काम कर रहा है। वेआफ्नो काम गरिरहेको छ। उनी [[रामकृष्ण परमहंस]] को सुयोग्य शिष्य थिए। 

==जीवनवृत्त==

[[Image:3 Gour Mohan Mukherjee Street - Kolkata 2011-10-22 6178.JPG|right|250px|कोलकातामा स्वामी विवेकानन्द काको जन्मस्थान]]
स्वामी विवेकानन्द का जन्म '''[[१२ जनवरी]] सन्‌ १८६3''' कोमा कलकत्तामा हुआ थाभएको थियो। इनका बचपन का नाम नरेन्द्रनाथ थियो। यिनको पिता श्री विश्वनाथ दत्त कलकत्ता हाईकोर्टको  एक प्रसिद्ध वकील थिए। उनको पिता पाश्चात्य सभ्यतामा विश्वास राख्दथे। वे अपने पुत्रउनी आफ्नो छोरा नरेन्द्रलाई पनि [[अँग्रेजी]] पढ़ाकर पाश्चात्य सभ्यताको ढर्रमा चला चाहदथे। उनको आमा श्रीमती भुवनेश्वरी देवीजी धार्मिक विचारको महिला थिईन। उनक अधिकांश समय भगवान् शिवको पूजा-अर्चनामा व्यतीत होता थाुदथ्यो। नरेन्द्रको बुद्धि बचपन से बड़ी तीव्र थी र परमात्मा लाई पाउने लालसा पनि प्रबल थियो। इस हेतु वेउनी पहिले 'ब्रह्म समाज' मा गए किन्तु वहाँ उनको  चित्तलाई सन्तोष नहीं हुआ। वेउनी वेदान्त र योग कोलाई पश्चिम संस्कृतिमा प्रचलित गर्नको लागी महत्वपूर्ण योगदान दिन चाहदथे।

दैवयोग से विश्वनाथ दत्तको मृत्यु हो गई। घर का भार नरेन्द्र माथी आई पर्यो। घरको दशा बहुत खराब थियो। अत्यन्त दर्रिद्रतामा पनि नरेन्द्र ठुलो अतिथि-सेवी थिए। स्वयं भूखे रहकर अतिथि को भोजन कराते, स्वयं बाहर वर्षामा रात भर भीगते-ठिठुरते पड़े रहते र अतिथिलाई आफ्नो ओछ्यानमा  सुताई दिन्थे।

स्वामी विवेकानन्द अपनाआफ्नो जीवन अपनेआफ्नो गुरुदेव श्रीरामकृष्ण  को समर्पित गरिसकेका थिए। गुरुदेवको शरीर-त्यागको दिनमा अपनेआफ्नो घर र कुटुम्बको नाजुक हालतको चिंता किये बिनानगरिक नै, स्वयंको भोजनको चिंता किये बिना वेनगरिक नै उनी गुरु-सेवामा सतत संलग्न रहे। गुरुदेव काको शरीर अत्यन्त रुग्ण हो गया थाभएको थियो।

विवेकानन्द बड़े स्‍वपन्‍द्रष्‍टा थिए। उन्‍होंने एउटा नय समाजको कल्‍पना गरेका थिए, ऐसा समाज जुनमा धर्म या जातिको आधारमा मनुष्‍य-मनुष्‍यमा कोई भेद नहीं रहे। उन्‍होंने वेदांतको  सिद्धांतों को इसीन्तहरुलाई यसै रूपमा रखे। अध्‍यात्‍मवाद बनाम भौतिकवादको विवादमा पड़े बिना  पनि यह कहा जा सकता हैो भन्न सकिन्छ कि समताको सिद्धांतको जो आधार विवेकानन्‍द ने दिया, उससेले गरे, त्यसबाट सबल बौदि्धक आधार शायद नै खोज्न सकियोस। विवेकानन्‍द को युवकों से बड़ी आशाएं थीं। आजको युवकहरुलाई नै यस ओजस्‍वी संन्‍यासी का यह जीवन-वृत्‍त लेखक उनको  समकालीन समाज एवं ऐतिहासिक पृ‍ष्‍ठभूमिको संदर्भमा उपस्थित करने कागर्ने प्रयत्‍न किया हैगरेका छन पनि प्रयास रहा हैेको छ कि यसमा विवेकानन्दको सामाजिक दर्शन एव उनको मानवीय रूप का पूरा प्रकाश पड़े।

== बचपनाल्य अबस्था ==
बचपन से ही नरेन्द्र अत्यंत कुशाग्र बुद्धिको र नटखट थिए। अपनेआफ्नो साथी बच्चाहरुको साथ तो वेउनी शरारत नै गर्दथे, मौका मिल्दा उनी आफ्नो अध्यापकहरुको साथ पनि शरारत गर्न चूकदैन थिए।
नरेन्द्रको घरमा नियमपूर्वक रोज पूजा-पाठ होता थाुदथ्यो धार्मिक प्रवृत्तिको भएको कारण माता भुवनेश्वरी देवी को पुराण, रामायण, महाभारत आदि को कथा सुनने का बहुत शौियो। कथावाचक बराबर उनको घर आउदै गर्दथे। नियमित रूप से भजन-कीर्तन  पनि होता रहता थाुदै रहन्थ्यो। परिवारको धार्मिक एवं आध्यात्मिक वातावरणको प्रभाव से बालक नरेन्द्रको मनमा बचपन से ही धर्म एवं अध्यात्मको संस्कार गहरे पड़ गए। माता-पिताको संस्कारों र धार्मिक वातावरणको कारण बालकको मनमा बचपन से ही ईश्वर कोलाई जानने र उसे प्राप्त गर्ने लालसा दिखाई देने लगी थीेखिन लागेको थियो। ईश्वरको बारेमा जान्ने उत्सुक्तामा कहिले-कहि वे ऐसे प्रश्न पूछ बैठते उनी यस्तो प्रश्न सोध्थे कि उनको माता-पिता र कथावाचक पंडितजी तकसम्म चक्करमा पर्दथे।

== निष्ठा ==
एक बार किसी नपटक कसैले गुरुदेवको सेवामा घृणा र निष्क्रियता दिखायी तथा घृणा से नाक-भौं सिकोड़ीं। यह देखकर स्वामी विवेकानन्द को क्रोध आ गया। उस गुरु भाई को पाठ पढ़ाते र गुरुदेवको प्रत्येक वस्तुको प्रति प्रेम दर्शाउदै उनको बिस्तरको नजिक रक्त, कफ आदि से भरी थूकदानी उठाकर फ्याक्दथे। गुरुको प्रति ऐसी अनन्य भक्ति र निष्ठाको प्रताप से ही वे अपनेबाट नै उनी आफ्नो गुरुको शरीर र उनको दिव्यतम आदर्शको उत्तम सेवा गर्न सके। गुरुदेव को वलाई उनले सम्झन सके, स्वयंको अस्तित्व कोलाई गुरुदेवको स्वरूपमा विलीन गर्न सके। समग्र विश्वमा भारतको  अमूल्य आध्यात्मिक भण्डारको महक फैला सके। उनको यस महान व्यक्तित्वको आधारशिला मा थी ऐसी गुरुभक्ति, गुरुसेवा र गुरुको प्रति अनन्य निष्ठा!

==सम्मलेन  भाषण==  
अमेरिकी बहनों  र भाइयों, 

आपने जिसफ्नो जुन सौहार्द र स्नेहको साथ हम लोगों का स्वागत किया हैंगरिएको छ, त्यसको प्रति आभार प्रकट गर्नको निमित्त खड़े होते समय मेरा हृदय अवर्णनीय हर्ष से पूर्ण होभै रहा हैंेको छ। संसारमा संन्यासीहरुको सब से प्राचीन परम्परा तर्फबाट मैं आपको धन्यवाद देता हूँ; धर्मोको माताको ओर से धन्यवाद देता हूँ; र सबै सम्प्रदायों एवं मतहरुको कोटि कोटि हिन्दुओं तर्फबाट पनि धन्यवाद देता हूँ।

म यस मंचबाट बोलनेवाले उन्ने ति कतिपय वक्ताहरुको प्रति  पनि धन्यवाद ज्ञापित करता हूँ, जिन्होंनसले प्राची को प्रतिनिधियों का उल्लेख करते समय आपको य बतलाया हैंाएको छ कि सुदूर देशहरुको यि मानिसहरु सहिष्णुता काको भाव विविध देशहरुमा प्रचारित गर्ने गौरव काको दावा कर सकते हैंगर्न सक्दछन। मैं एक ऐसे धर्म का अनुयायी हुनमा गर्व का अनुभव करता हूँ, जिसनसले संसार कोलाई सहिष्णुता तथा सार्वभौम स्वीकृति, दुबैको नै शिक्षा दिएको छ। हम लोग सब धर्मोंको प्रति केवल सहिष्णुतामा नै विश्वास गर्दैनौ, बरु समस्त धर्मों कोहरुलाई सच्चा मानेर कर स्वीकार करते हैंगर्दछन। मुझे ऐसे देश का व्यक्ति होने कभएकोमा अभिमान हैं, जिसनछ, जसले यस पृथ्वीको समस्त धर्मों र देशहरुको उत्पीड़ितों र शरणार्थियों को आश्रय दिया हैंएको छ। मुझे आपको यह बतलाते हुए गर्व होता हैं कि हमने अपनेुन्छ कि हामीहरुले आफ्नो वक्षमा यहूदीहरुको विशुद्धतम अवशिष्टलाई स्थान दिएको थियो, जिन्होंनसले दक्षिण भारत आकर उसी वर्ष शरण ली थी, जिस वर्ष उनकाीहरुको पवित्र मन्दिर रोमन जातिको  अत्याचार सेबाट धूलमा मिला दिया गया था ईएको थियो। ऐसे धर्म का अनुयायी हुनमा मा गर्वको अनुभव करता हूँ, जिसनसले महान् जरथुष्ट्र जातिको अवशिष्ट अंशलाई शरण दी र जिसका पालन वह अब तक कर रहा हैंहिलेसम्म गरिरहेको छ। भाईयो, मैं आप लोगों को एक स्तोत्र को केहि पंक्तिहरु सुनाउछु, जसको आवृति मैं बचपन से कर रहा हूँ र जसको आवृति प्रतिदिन लाखों मनुष्य किया करते हैं:

'''रुचिनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषाम् । नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ।।'''

- ' जैसे विभिन्न नदियाँ भिन्न भिन्न स्रोतों से निकलकर समुद्रमा मिल जाती हैं, उसी प्रकार हे प्रभो! भिन्न भिन्न रुचिको अनुसार विभिन्न टेढ़े-मेढ़े अथवा सीधे रास्ते से जानेवाले लोग अन्तमा तुझमें ही आकर मिल जाते हैं।'

यह सभा, जो अहिले सम्म आयोजित सर्वश्रेष्ठ पवित्र सम्मेलनबाट से एक हैं, स्वतः ही गीताको यस अद्भुत उपदेश का प्रतिपादन एवं जगतको प्रति उनको घोषणा छ:

'''ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।'''

- ' जो कोई मेरी ओर आता हैं - चाहे किसी प्रकार से हो - मैं उसको प्राप्त होता हूँ। लोग भिन्न मार्ग द्वारा प्रयत्न करते हुए अन्तमा मेरो नै तर्फ आउछन।'

साम्प्रदायिकता, हठधर्मिता र उनको बीभत्स वंशधर धर्मान्धता यस सुन्दर पृथ्वीमा धेरै समयसम्म राज्य गरिसकेको छ । वे पृथ्वी को हिंसा से भरती रही हैं, उसको बारम्बार मानवताको रक्त से नहलाती रही हैं, सभ्यताओं को विध्वस्त करती र पूरे पूरे देशों को निराशाको गर्तमा डालती रही हैं। यदि ये बीभत्स दानवी न होती, तो मानव समाज आजको अवस्था से कहीं अधिक उन्नत हो गया होता । तर अब उनका समय आ गया हैं, र मैं आन्तरिक रूप से आशा करता हूँ कि आज सुबह यस सभाको सम्मानमा जो घण्टाध्वनि हुई हैं, वह समस्त धर्मान्धता का, तलवार या लेखनी द्वारा होनेवाले सबै उत्पीड़नों का, तथा एक ही लक्ष्य तर्फ अग्रसर होनेवाले मानवहरुको पारस्पारिक कटुता का मृत्युनिनाद सिद्ध हो।

== यात्राएँ ==
[[File:Swami Vivekananda at Parliament of Religions.jpg|thumb | right |250px| स्वामी विवेकानन्द विश्व धर्म परिषदमा]]
२५ वर्षको अवस्थामा नरेन्द्र ने गेरुआ वस्त्र धारण कर  लिये। तत्पश्चात् उन्होंने पैदल ही पूरे भारतवर्षको यात्रा की। सन्‌ १८९३ मा शिकागो (अमेरिका) मा विश्व धर्म परिषद् हो रही थी। स्वामी विवेकानन्द त्यसमा भारतको प्रतिनिधिको रूपमा पहुँचे। योरोप-अमेरिकाको मानिसहरु उस समय पराधीन भारतवासियों को बहुत हीन दृष्टिबाट देखद थे। वहाँ लोगों ने बहुत प्रयत्न किया कि स्वामी विवेकानन्द को सर्वधर्म परिषदमा बोलने का समय ही न मिले। एक अमेरिकन प्रोफेसरको प्रयास से उन्हें थोड़ा समय मिला किन्तु उनको विचार सुनकर सबै विद्वान चकित हो गये। फिर तो अमेरिकामा उनका अत्यधिक स्वागत हुआ। त्यहा उनको भक्तों का एक बड़ा समुदाय हो गया। तीन वर्ष तक वे अमेरिकामा रहे र त्यहाको मानिसहरुलाई भारतीय तत्वज्ञानको अद्भुत ज्योति प्रदान करते रहे। उनको वक्तृत्व-शैली तथा ज्ञान को देखते हुए त्यहाको मीडिया ने उन्हें 'साइक्लॉनिक हिन्दू' का नाम दिया। <ref>[http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=14641 The Cyclonic Swami - Vivekananda in the West]</ref>
"आध्यात्म-विद्या र भारतीय दर्शनको बिना विश्व अनाथ हो जाएगा" यह स्वामी विवेकानन्दजी का दृढ़ विश्वास था। अमेरिकामा उन्होंने रामकृष्ण मिशनको अनेक शाखाएँ स्थापित कीं। अनेक अमेरिकन विद्वानों ने उनका शिष्यत्व ग्रहण किया। ४ जुलाई सन्‌ १९०२ को उन्होंने देह-त्याग किया। वे सदा अपने को गरीबों का सेवक भन्दथे। भारतको गौरवलाई देश-देशान्तरहरुमा उज्ज्वल करने का उन्होंने सदा प्रयत्न किया। जहिले पनि वो कहीं जान्थे त मानिसहरु उनीदेखी धेरै खुश हुदथे।

==विवेकानन्दको योगदान तथा महत्व==
उन्तालीस वर्षको संक्षिप्त जीवनकालमा स्वामी विवेकानंद जो काम कर गए, वे आनेवाली अनेक शताब्दियों तक पीढ़ियों का मार्गदर्शन करते रहेंगे।

तीस वर्षको आयुमा स्वामी विवेकानंद ने शिकागो, अमेरिकामा विश्व धर्म सम्मेलनमा हिंदू धर्म का प्रतिनिधित्व किया र उसे सार्वभौमिक पहचान दिलवाई। गुरुदेव [[रवींन्द्रनाथ टैगोर]] ने एक बार कहा था, ‘‘यदि आप भारत को जानना चाहते हैं तो विवेकानंद को पढ़िए। त्यसमा तपाईलाई सबै कुरा सकारात्मक ही पाएँगे, नकारात्मक केहि पनि छैन।’’

[[रोमां रोलां]] ने उनको बारेमा कहा था, ‘‘उनको द्वितीय हुने कल्पना गर्न पनि असंभव छ। वे जहाँ  पनि गए, सर्वप्रथम हुए। हर कोई उनमा आफ्नो नेता का दिग्दर्शन करता। वे ईश्वरको प्रतिनिधि थे र सबैमा प्रभुत्व प्राप्त कर लेना ही उनको विशिष्टता थी हिमालय प्रदेशमा एक बार एक अनजान यात्री उन्हें देखकर ठिठककर रुक गया र आश्चर्यपूर्वक चिल्ला उठा, ‘शिव !’ यह ऐसा हुआ मानो उस व्यक्तिको आराध्य देव ने अपना नाम उसको माथामा लेखिदिएको हो।’’

[[File:Swami Vivekananda Statue near Gateway of India.jpg|thumb|left|200px| मूम्बईमा [[गेटवे ऑफ़ इन्डिया]]को निकट स्थित स्वामी विवेकानन्दको प्रतिमुर्ति]]

वे केवल संत ही नहीं थे, एक महान् देशभक्त, वक्ता, विचारक, लेखक र मानव-प्रेमी  पनि थे। अमेरिका से लौटकर उन्होंने देशवासियों का आह्वान करते हुए कहा था, ‘‘नया भारत निकल पड़े मोदीको दुकान से, भड़भूंजे को भाड़ से, कारखाने से, हाट से, बाजार से; निकल पडे झाड़ियों, जंगलों, पहाड़ों, पर्वतों से।’’ र जनता ने स्वामीजी को पुकार का उत्तर दिया। वह गर्वको साथ निकल पड़ी। गांधीजी को स्वतन्त्रताको लड़ाईमा जो जन-समर्थन मिला, वह विवेकानंदको आह्वानको नै फल था। यस प्रकार वे [[भारतीय स्वतंत्रता-संग्राम]] को पनि एक प्रमुख प्रेरणा-स्रोत बने। उनका विश्वास था कि पवित्र भारतवर्ष धर्म एवं दर्शनको पुण्यभूमि है। यहीं बड़े-बड़े महात्माओं व ऋषियों का जन्म हुआ, यही संन्यास एवं त्यागको भूमि है तथा यहीं—केवल यहीं—आदिकाल से लेकर आज तक मनुष्यको लागी जीवनको सर्वोच्च आदर्श एवं मुक्ति का द्वार खुला हुआ है।
उनको कथन—‘‘उठो, जागो, स्वयं जागकर औरों को जगाओ। अपने नर-जन्म को सफल करो र तब तक रुको नहीं जब तक कि लक्ष्य प्राप्त न हो जाए।’’ 

==मृत्यु==

उनको ओजस्वी र सारगर्भित व्याख्यानहरुको प्रसिद्धि विश्चभरमा छ। जीवनको अंतिम दिन उन्होंने शुक्ल यजुर्वेदको व्याख्या गरे र कहा "अर्को एउटा विवेकानंद चाहिए, यह समझने को लागी कि यस विवेकानंद ने अब तक क्या किया है।" प्रत्यक्षदर्शीहरुको अनुसार जीवनको अन्तिम दिन  पनि उन्होंने अपने 'ध्यान' गर्ने दिनचर्या को नहीं बदला र प्रात: दो तीन घंटे ध्यान किया। उन्हें दमा र शर्करा को अतिरिक्त अन्य शारीरिक व्याधियों ने घेर रक्खा था। उन्होंने भनेका  पनि थिए, 'यह बीमारियाँ मुझे चालीस वर्षको आयु  पनि पार नहीं करने देंगी।' 4 जुलाई, 1902 को बेलूरमा रामकृष्ण मठमा उन्होंने ध्यानमग्न अवस्थामा महासमाधि धारण कर प्राण त्याग दिए। उनको शिष्यों र अनुयायियों ने उनको स्मृतिमा वहाँ एक मंदिर बनवाया र समूचे विश्वमा विवेकानंगर्दछन:

'''रुचिनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषाम् । नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ।।'''

- ' जैसे विभिन्न नदियाँ भिन्न भिन्न स्रोतों से निकलकर समुद्रमा मिल्दछ, उसी प्रकार हे प्रभो! भिन्न भिन्न रुचिको अनुसार विभिन्न टेढ़े-मेढ़े अथवा सीधे बाटोबाट जाने मानिसहरु अन्तमा तिमीमा नै आएर मिल्दछन।'

यह सभा, जो अहिले सम्म आयोजित सर्वश्रेष्ठ पवित्र सम्मेलनबाट एक हो, स्वतः ही गीताको यस अद्भुत उपदेश का प्रतिपादन एवं जगतको प्रति उनको घोषणा छ:

'''ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।'''

- ' जो कोई मेरी ओर आउदछ - चाहे किसी प्रकार से हो - मैं उसको प्राप्त होता हूँ। लोग भिन्न मार्ग द्वारा प्रयत्न करते हुए अन्तमा मेरो नै तर्फ आउछन।'

साम्प्रदायिकता, हठधर्मिता र उनको बीभत्स वंशधर धर्मान्धता यस सुन्दर पृथ्वीमा धेरै समयसम्म राज्य गरिसकेको छ । उसले पृथ्वीलाई हिंसाबाट भर्दै रहेको छ, उसको बारम्बार मानवताको रक्त से नहलाती रहेको छ, सभ्यताओं को विध्वस्त करती र पूरे पूरे देशों को निराशाको गर्तमा हालि रहेको छ। यदि ये बीभत्स दानवी न होती, तो मानव समाज आजको अवस्था से कहीं अधिक उन्नत हो गया होता । तर अब उनीहरुको समय आएको छ, र मैं आन्तरिक रूप से आशा करता हूँ कि आज सुबह यस सभाको सम्मानमा जो घण्टाध्वनि भएको छ, वह समस्त धर्मान्धता का, तलवार या लेखनी द्वारा हुने सबै उत्पीड़नों का, तथा एक ही लक्ष्य तर्फ अग्रसर हुने मानवहरुको पारस्पारिक कटुता का मृत्युनिनाद सिद्ध हो।

== यात्राएँ ==
[[File:Swami Vivekananda at Parliament of Religions.jpg|thumb | right |250px| स्वामी विवेकानन्द विश्व धर्म परिषदमा]]
२५ वर्षको अवस्थामा नरेन्द्रले गेरु वस्त्र धारण कर  लिये। तत्पश्चात् उनले पैदल ही पूरे भारतवर्षको यात्रा की। सन्‌ १८९३ मा शिकागो (अमेरिका) मा विश्व धर्म परिषद् हो रही थी। स्वामी विवेकानन्द त्यसमा भारतको प्रतिनिधिको रूपमा पहुँचे। योरोप-अमेरिकाको मानिसहरु उस समय पराधीन भारतवासियों को बहुत हीन दृष्टिबाट देखद थे। त्यहा मानिसहरुले धेरै प्रयत्न गरे कि स्वामी विवेकानन्द को सर्वधर्म परिषदमा बोल्ने समय ही न मिले। एक अमेरिकन प्रोफेसरको प्रयास से उन्हें थोड़ा समय मिला किन्तु उनको विचार सुनकर सबै विद्वान चकित हो गये। फिर तो अमेरिकामा उनलाई अत्यधिक स्वागत हुआ। त्यहा उनको भक्तों का एक बड़ा समुदाय हो गया। तीन वर्षसम्म उनी अमेरिकामा रहे र त्यहाको मानिसहरुलाई भारतीय तत्वज्ञानको अद्भुत ज्योति प्रदान करते रहे। उनको वक्तृत्व-शैली तथा ज्ञान को देखते हुए त्यहाको मीडियाले उनलाई 'साइक्लॉनिक हिन्दू' का नाम दिया। <ref>[http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=14641 The Cyclonic Swami - Vivekananda in the West]</ref>
"आध्यात्म-विद्या र भारतीय दर्शनको बिना विश्व अनाथ हो जाएगा" यह स्वामी विवेकानन्दजी का दृढ़ विश्वास थियो। अमेरिकामा उनले रामकृष्ण मिशनको अनेक शाखाएँ स्थापित कीं। अनेक अमेरिकन विद्वानहरुले उनको शिष्यत्व ग्रहण गरे। ४ जुलाई सन्‌ १९०२ को उनले देह-त्याग गरे। उनी सधै आफुलाई गरीबहरुको सेवक भन्दथे। भारतको गौरवलाई देश-देशान्तरहरुमा उज्ज्वल गर्ने उनले सधै प्रयत्न गरे। जहिले पनि वो कहीं जान्थे त मानिसहरु उनीदेखी धेरै खुश हुदथे।

==विवेकानन्दको योगदान तथा महत्व==
उन्तालीस वर्षको संक्षिप्त जीवनकालमा स्वामी विवेकानन्द जो काम कर गए, त्यो आउने अनेक शताब्दीयौं सम्म पीढ़ियों का मार्गदर्शन करते रहेंगे।

तीस वर्षको आयुमा स्वामी विवेकानन्दले शिकागो, अमेरिकामा विश्व धर्म सम्मेलनमा हिंदू धर्म का प्रतिनिधित्व गरे र उसे सार्वभौमिक पहचान दिलवाई। गुरुदेव [[रवींन्द्रनाथ टैगोर]] ले एक पटक भनेका थिए, ‘‘यदि आप भारत को जान्न  चाहानुन्छ तब विवेकानन्द को पढ़िए। त्यसमा तपाईलाई सबै कुरा सकारात्मक ही पाएँगे, नकारात्मक केहि पनि छैन।’’

[[रोमां रोलां]] ले उनको बारेमा भनेका थिए, ‘‘उनलाई द्वितीय हुने कल्पना गर्न पनि असंभव छ। उनी जहाँ  पनि गए, सर्वप्रथम हुए। हर कोई उनमा आफ्नो नेता का दिग्दर्शन करता। उनी ईश्वरको प्रतिनिधि थिए र सबैमा प्रभुत्व प्राप्त कर लेना ही उनको विशिष्टता थी हिमालय प्रदेशमा एक बार एक अनजान यात्री उन्हें देखकर ठिठककर रुक गया र आश्चर्यपूर्वक चिल्ला उठा, ‘शिव !’ यह ऐसा हुआ मानो उस व्यक्तिको आराध्य देवले आफ्नो नाम उसको माथामा लेखिदिएको हो।’’

[[File:Swami Vivekananda Statue near Gateway of India.jpg|thumb|left|200px| मूम्बईमा [[गेटवे अफ इन्डिया]]को निकट स्थित स्वामी विवेकानन्दको प्रतिमुर्ति]]

उनी केवल संत ही नहीं थे, एक महान् देशभक्त, वक्ता, विचारक, लेखक र मानव-प्रेमी  पनि थे। अमेरिका से लौटकर उनले देशवासियों का आह्वान गर्दै भनेका थिए, ‘‘नया भारत निकल पड़े मोदीको दुकान से, भड़भूंजे को भाड़ से, कारखानाबाट, हाट से, बाजार से; निकल पडे झाड़ियों, जंगलों, पहाड़ों, पर्वतों से।’’ र जनताले स्वामीजी को पुकार का उत्तर दिया। वह गर्वको साथ निकल पड़ी। गांधीजी को स्वतन्त्रताको लड़ाईमा जो जन-समर्थन मिला, वह विवेकानन्दको आह्वानको नै फल थियो। यस प्रकार उनी [[भारतीय स्वतंत्रता-संग्राम]] को पनि एक प्रमुख प्रेरणा-स्रोत बने। उनको विश्वास थियो कि पवित्र भारतवर्ष धर्म एवं दर्शनको पुण्यभूमि हो। यहीं बड़े-बड़े महात्माओं व ऋषियों का जन्म हुआ, यही संन्यास एवं त्यागको भूमि हो तथा यहीं—केवल यहीं—आदिकाल से लेकर आजसम्म मनुष्यको लागी जीवनको सर्वोच्च आदर्श एवं मुक्ति का द्वार खुलेको छ।
उनको कथन—‘‘उठो, जागो, स्वयं जागकर औरों को जगाओ। आफ्नो नर-जन्म को सफल करो र अहिलेसम्म नरोकिय जहिलेसम्म कि लक्ष्य प्राप्त न होस।’’ 

==मृत्यु==

उनको ओजस्वी र सारगर्भित व्याख्यानहरुको प्रसिद्धि विश्चभरमा छ। जीवनको अंतिम दिन उनले शुक्ल यजुर्वेदको व्याख्या गरे र कहा "अर्को एउटा विवेकानन्द चाहिए, यह सम्झनको लागी कि यस विवेकानन्दले अहिले सम्म के गरेको छ।" प्रत्यक्षदर्शीहरुको अनुसार जीवनको अन्तिम दिन  पनि उनले आफ्नो 'ध्यान' गर्ने दिनचर्या को नहीं बदला र प्रात: दो तीन घंटे ध्यान गरे। उन्हें दमा र शर्करा को अतिरिक्त अन्य शारीरिक व्याधिहरुले घेरेर राखेको थियो। उनले भनेका  पनि थिए, 'यह बीमारियाँ मुझे चालीस वर्षको आयु  पनि पार गर्न दिदैन।' 4 जुलाई, 1902 को बेलूरमा रामकृष्ण मठमा उनले ध्यानमग्न अवस्थामा महासमाधि धारण कर प्राण त्याग दिए। उनको शिष्यों र अनुयायीहरुले उनको स्मृतिमा वहाँ एक मंदिर बनवाया र समूचे विश्वमा विवेकानन्द तथा उनको गुरु रामकृष्णको संदेशहरुको प्रचारको लागी 130 से अधिक केन्द्रहरुको स्थापना गरे।

==महत्त्वपूर्ण तिथियाँ==
12 जनवरी,1863 : [[कोलकाता|कलकत्ता]] मा जन्म

सन् 1879 :                       प्रेसीडेंसी कॉलेज मा प्रवेश

सन् 1880 :                       जनरल असेंबली इंस्टीट्यूशन मा प्रवेश
(contracted; show full)
जनवरी-फरवरी 1902 :        बोधगया र वारणसीको यात्रा

मार्च 1902 :                      बेलूर मठमा वापसी

4 जुलाई, 1902 :               महासमाधि।

== सन्दर्भ ==
  
{{reflist}}

== यो पनि हेर्नुहोस ==
* [[राष्ट्रीय युवा दिवस]]
* [[विवेकानन्द केन्द्र]], [[कन्याकुमारी]]
* [[विवेकानन्द नीडम्]], [[ग्वालियर]]
* [[विश्व धर्म महासभा]]
(contracted; show full)[[sl:Swami Vivekananda]]
[[sv:Swami Vivekananda]]
[[ta:சுவாமி விவேகானந்தர்]]
[[te:స్వామీ వివేకానంద]]
[[th:สวามีวิเวกานันทะ]]
[[uk:Свамі Вівекананда]]
[[vi:Svāmī Vivekānanda]]
[[zh:斯瓦米·維韋卡南達]]